NgaVoi.comNgà Voi
Loài đặc hữu Việt Nam

Bẫy ảnh và ADN môi trường: cách khoa học tìm loài hiếm mà không cần bắt giữ

Bẫy ảnh tự chụp khi có thú đi qua, ADN trong nước suối và trong vắt cho biết loài nào còn ở khu rừng. Cách hoạt động, giới hạn và vì sao dữ liệu phải giữ kín.

Vietnamese researcher seen from behind crouching beside a mossy tree trunk, fastening a small camouflaged camera box with a strap, tropical forest floor, diffuse green light, side angle

Bẫy ảnh và ADN môi trường là hai công cụ chính giúp các nhà khoa học biết một loài hiếm còn ở khu rừng nào mà không cần bắt hay làm hại con vật nào: bẫy ảnh là máy chụp tự động kích hoạt khi có thú đi qua, còn ADN môi trường là dấu vết di truyền mà sinh vật để lại trong nước, đất hay trong máu mà con vắt hút được.

Chữ "bẫy" trong bẫy ảnh dễ gây hiểu lầm: đây không phải dụng cụ bắt thú mà chỉ là chiếc máy chụp ảnh gắn trên thân cây. Với những loài như sao la, mang lớn, thỏ vằn hay cheo cheo lưng bạc, gần như toàn bộ hiểu biết hiện nay về nơi chúng còn sống đến từ hai công cụ này. Hiểu cách chúng hoạt động giúp bạn đọc tin tức bảo tồn đúng hơn và biết vì sao các nhà khoa học luôn giữ kín vị trí.

Bẫy ảnh hoạt động thế nào

Một bẫy ảnh là chiếc hộp nhỏ chống nước, bên trong có máy ảnh, cảm biến và pin. Cảm biến phát hiện sự thay đổi nhiệt và chuyển động phía trước ống kính. Khi một con thú đi qua, máy tự chụp một loạt ảnh hoặc quay một đoạn phim ngắn.

Ban đêm, máy dùng đèn hồng ngoại mà phần lớn động vật không nhận ra rõ, nên ảnh đêm thường có màu đen trắng. Ban ngày, ảnh có màu bình thường. Mỗi ảnh được ghi kèm ngày giờ, giúp các nhà khoa học biết loài hoạt động vào lúc nào.

Bẫy ảnh có thể nằm trong rừng nhiều tuần đến nhiều tháng mà không cần người túc trực. Nó không làm con vật sợ hãi như sự có mặt của con người, nên ghi được hành vi tự nhiên: thú đi kiếm ăn, mẹ dẫn con, các loài gặp nhau bên suối.

Điểm mạnh nhất của bẫy ảnh là bằng chứng rõ ràng: một tấm ảnh sắc nét là xác nhận chắc chắn loài có mặt. Điểm yếu là chỉ thấy những gì đi qua trước ống kính; loài sống trên cây, loài rất nhỏ hoặc loài tránh lối mòn sẽ ít khi bị chụp.

Một đợt khảo sát bằng bẫy ảnh diễn ra như thế nào

Khảo sát bằng bẫy ảnh không phải đặt máy ngẫu nhiên. Một đợt khảo sát bài bản thường gồm các bước:

  1. Chia khu rừng thành lưới ô đều nhau, để mỗi vùng đều có cơ hội được ghi nhận, tránh chỉ đặt máy ở nơi dễ đi.
  2. Trong mỗi ô, chọn vị trí có khả năng thú đi qua như lối mòn, bờ suối, chỗ đất trũng; gắn máy lên thân cây ở độ cao phù hợp với loài cần tìm.
  3. Ghi lại toạ độ, độ cao, kiểu rừng, ngày đặt máy. Các thông tin này được lưu trữ bảo mật.
  4. Để máy hoạt động liên tục trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng; định kỳ quay lại thay pin, thay thẻ nhớ.
  5. Thu hồi máy, lọc hàng chục nghìn tấm ảnh, loại ảnh trống do lá cây hay ánh nắng kích hoạt, rồi xác định loài trong từng ảnh.
  6. Phân tích dữ liệu: loài nào có mặt, xuất hiện ở bao nhiêu phần trăm số ô, vào giờ nào, có gần nơi có dấu hiệu săn bắt hay không.

Kết quả giúp ban quản lý rừng quyết định nên tăng tuần tra, gỡ bẫy ở đâu. Một khu vực nhiều ảnh chụp người mang theo dụng cụ săn bắt là khu vực cần ưu tiên.

ADN môi trường: dấu vết vô hình của loài

ADN trong nước. Mọi sinh vật đều rụng tế bào qua da, lông, phân, nước tiểu. Một mẫu nước lấy từ suối rừng, lọc qua màng lọc rất mịn, có thể chứa ADN của những loài vừa uống nước hay sống quanh đó. Phòng thí nghiệm đọc các đoạn ADN này để liệt kê loài có mặt.

ADN từ con vắt. Vắt hút máu thú rừng và giữ máu trong cơ thể nhiều ngày. Các nhà khoa học thu vắt trong rừng, phân tích máu chúng hút được để biết chúng đã hút máu loài nào. Phương pháp này đã giúp ghi nhận nhiều loài thú hiếm ở Trường Sơn mà bẫy ảnh khó chụp được.

ADN trong đất và phân. Đất ở nơi thú hay nằm nghỉ, hoặc phân tìm thấy trên lối mòn, cũng chứa ADN. Phân còn cho biết con vật ăn gì.

Lấy mẫu cần cẩn thận. ADN rất dễ lẫn: tay người lấy mẫu, dụng cụ chưa sạch hay nước từ suối khác đều có thể làm sai kết quả. Vì vậy người thu mẫu phải đeo găng, dùng dụng cụ riêng cho từng điểm và có mẫu đối chứng.

Ưu điểm. ADN môi trường phát hiện được cả loài nhỏ, loài sống về đêm, loài sống dưới nước mà bẫy ảnh bỏ sót. Một đợt thu mẫu có thể cho danh sách hàng chục loài cùng lúc.

Giới hạn. ADN cho biết loài từng ở gần nơi lấy mẫu trong thời gian gần, nhưng không cho biết có bao nhiêu cá thể, con đực hay con cái. Kết quả cũng phụ thuộc vào thư viện ADN tham chiếu; loài chưa có mẫu tham chiếu sẽ không được nhận ra.

So sánh các cách tìm loài hiếm

Mỗi phương pháp có điểm mạnh riêng. Trong thực tế, các nhà khoa học thường kết hợp nhiều cách để bổ sung cho nhau.

Phương phápCho biết điều gìĐiểm mạnhĐiểm yếu
Bẫy ảnhLoài nào đi qua, lúc nào, hành viBằng chứng rõ ràng, chạy liên tụcBỏ sót loài nhỏ, loài trên cây; máy có thể bị lấy cắp
ADN trong nước, đấtLoài nào ở gần trong thời gian gầnPhát hiện cả loài kín đáo, loài nhỏKhông đếm được, cần phòng thí nghiệm
ADN từ vắtLoài thú đã bị vắt hút máuHiệu quả ở rừng ẩm nhiều vắtChỉ ở nơi có vắt, chủ yếu cho thú
Ghi âm tự độngLoài có tiếng kêu như vượn, chim, ếchGhi được cả đêm, cả ngàyVô ích với loài im lặng
Phỏng vấn người dânLoài từng được thấy, tên gọi địa phươngNhanh, rẻ, nhiều thông tin lịch sửDễ nhầm loài, cần kiểm chứng
Khảo sát dấu vếtDấu chân, phân, vết ănKhông cần thiết bị đắtKhó phân biệt loài gần nhau

Với loài rất hiếm, một kết quả từ một phương pháp chưa đủ để kết luận. Ví dụ, ADN cho thấy có sao la thì các nhà khoa học sẽ đặt thêm bẫy ảnh quanh khu vực đó để xác nhận.

Vì sao dữ liệu vị trí phải giữ kín

Một tấm ảnh loài hiếm kèm toạ độ là thông tin quý với nhà khoa học, nhưng cũng quý với kẻ săn trộm. Vì vậy, các chương trình nghiên cứu thường chỉ công bố vùng rộng như "rừng Trường Sơn", không nêu tên khu rừng hay vị trí đặt máy.

Ngay cả dữ liệu ẩn trong file ảnh cũng có thể làm lộ vị trí. Ảnh chụp bằng điện thoại thường kèm toạ độ; nếu chia sẻ lên mạng mà không xoá, người khác có thể biết chính xác nơi chụp.

Ở Việt Nam, thông tin điều tra về loài nguy cấp, quý, hiếm được đưa vào cơ sở dữ liệu quốc gia. Thông tư 85/2025/TT-BNNMT (Điều 7) quy định nội dung điều tra, quan trắc gồm vùng phân bố, nơi cư trú, tình trạng quần thể, và tổ chức, cá nhân thực hiện điều tra gửi thông tin về Bộ Nông nghiệp và Môi trường để lưu trữ. Luật Đa dạng sinh học (Điều 71 khoản 3) cũng yêu cầu thông tin, số liệu điều tra về đa dạng sinh học được quản lý thống nhất trong Cơ sở dữ liệu về đa dạng sinh học quốc gia.

Với người bình thường, nguyên tắc đơn giản: chụp được loài hiếm thì gửi cho cơ quan quản lý, còn khi đăng lên mạng thì chỉ nêu vùng rộng và xoá thông tin vị trí khỏi ảnh.

Hiểu lầm hay gặp

"Bẫy ảnh là bẫy bắt thú." Không phải. Bẫy ảnh chỉ chụp ảnh, không chạm vào con vật. Tên gọi xuất phát từ việc máy "bẫy" được khoảnh khắc thú đi qua.

"Không có ảnh nghĩa là loài đã mất." Một khu rừng có thể chưa đặt đủ máy, đặt chưa đúng chỗ hoặc chưa đủ lâu. Kết luận một loài đã biến mất cần nhiều năm khảo sát với nhiều phương pháp.

"ADN môi trường đếm được số con." Hiện nay ADN môi trường chủ yếu cho biết loài có hay không có. Ước lượng số lượng cần các phương pháp khác và luôn có sai số lớn.

"Có công nghệ rồi thì không cần người đi rừng." Máy móc chỉ ghi nhận, không bảo vệ được con vật. Người tuần rừng, gỡ bẫy và cộng đồng địa phương vẫn là những người trực tiếp giữ cho loài còn sống trong những tấm ảnh tiếp theo.

"Tháo máy về xem cũng không sao." Bẫy ảnh trong rừng là tài sản của chương trình nghiên cứu, chứa dữ liệu nhiều tháng. Tháo, lấy hay phá máy làm mất công sức và có thể làm lộ dữ liệu vị trí.

Bạn góp phần thế nào

Ngay cả khi không làm nghiên cứu, bạn vẫn hỗ trợ được việc tìm và giữ loài hiếm:

  • Khi thấy một hộp máy ngụy trang gắn trên thân cây trong rừng, để nguyên, không chạm vào, không chụp lại vị trí để đăng lên mạng.
  • Nếu chụp được ảnh động vật hoang dã, xoá dữ liệu vị trí trước khi chia sẻ và chỉ ghi vùng rộng.
  • Gửi ảnh nghi là loài hiếm cho ban quản lý khu rừng hoặc kiểm lâm, kèm thời gian chụp.
  • Ủng hộ các chương trình gỡ bẫy và khảo sát bằng cách chia sẻ thông tin đúng, không thổi phồng hay gây hoảng loạn.
  • Kể cho trẻ em về bẫy ảnh như một cách "xem trộm" thế giới động vật mà không làm phiền chúng; nhiều trẻ thấy thú vị với cách nghiên cứu này.

Mỗi tấm ảnh từ rừng sâu là kết quả của nhiều ngày đi bộ, nhiều tháng chờ đợi. Tôn trọng thiết bị và dữ liệu là cách đơn giản nhất để công sức ấy biến thành sự bảo vệ thật cho loài hiếm.

Câu hỏi thường gặp

Bẫy ảnh là gì?

Bẫy ảnh là máy chụp ảnh tự động đặt trong rừng, có cảm biến nhiệt và chuyển động. Khi có thú đi qua, máy tự chụp ảnh hoặc quay phim, giúp các nhà khoa học biết loài nào có mặt mà không cần bắt hay làm phiền con vật.

Bẫy ảnh có làm hại động vật không?

Không. Bẫy ảnh chỉ chụp ảnh, ban đêm dùng đèn hồng ngoại mà phần lớn động vật không nhận ra rõ. Máy không chạm vào con vật và không cản đường đi của chúng.

ADN môi trường là gì?

ADN môi trường là vật liệu di truyền mà sinh vật để lại trong nước, đất, không khí qua tế bào da, lông, phân. Phân tích mẫu nước hay đất có thể cho biết những loài nào đã sống hoặc đi qua gần nơi lấy mẫu.

Vì sao các nhà khoa học dùng con vắt để tìm thú hiếm?

Vắt hút máu thú rừng và giữ máu trong cơ thể nhiều ngày. Phân tích máu trong vắt cho biết chúng đã hút máu loài nào, nhờ đó phát hiện những loài thú kín đáo mà bẫy ảnh khó ghi lại.

Vì sao không công bố vị trí chụp được loài hiếm?

Vì thông tin vị trí có thể bị kẻ săn trộm lợi dụng. Các chương trình nghiên cứu chỉ công bố vùng rộng và gửi dữ liệu chi tiết cho cơ quan quản lý để lưu trữ bảo mật.

Thấy bẫy ảnh trong rừng thì nên làm gì?

Bạn để nguyên, không chạm vào, không tháo và không đăng vị trí lên mạng. Nếu máy có dấu hiệu bị phá, hãy báo cho ban quản lý khu rừng hoặc kiểm lâm nơi gần nhất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138