Thú nhỏ quý hiếm ở Việt Nam gồm những loài như tê tê, các loài cầy, chồn, rái cá, mèo rừng, cu li, sóc bay và nhiều loài dơi; chúng ít được chú ý hơn voi, hổ, gấu nhưng lại bị săn bẫy, buôn bán với số lượng lớn hơn nhiều và cũng đang suy giảm mạnh. Phần lớn các loài này đi ăn ban đêm, kích thước nhỏ, nên chúng có thể biến mất khỏi một khu rừng mà gần như không ai hay biết.
Bài này là bản đồ tổng quan cho cả nhóm thú nhỏ: cách nhận biết nhanh theo nơi sống, vai trò của chúng với rừng và với nhà nông, những mối đe doạ chung, cách pháp luật chia nhóm bảo vệ, và những việc gia đình bạn làm được, từ cách quan sát an toàn đến cách kể cho trẻ nhỏ nghe về những con vật ít người biết tên.
Vì sao thú nhỏ ít được chú ý
Trong các chiến dịch bảo vệ động vật hoang dã, hình ảnh quen thuộc thường là voi, hổ, tê giác. Những loài lớn ấy dễ gây xúc động và dễ chụp ảnh. Thú nhỏ thì ngược lại: đi đêm, nhút nhát, màu lông lẫn vào lá khô, nhiều loài người dân chỉ biết qua một cái tên địa phương chung chung như “chồn”, “cầy”, “con trút”.
Sự vô hình ấy có hai hệ quả. Thứ nhất, người ta dễ nghĩ thú nhỏ còn nhiều, bắt một vài con không sao. Thứ hai, khi một loài thú nhỏ biến mất khỏi một vùng, ít ai nhận ra, vì vốn đã chẳng mấy ai nhìn thấy nó. Người làm khảo sát nhiều khi chỉ biết một loài đã vắng bóng khi bẫy ảnh đặt suốt nhiều mùa không ghi được hình nào.
Trong khi đó, áp lực lên thú nhỏ không hề nhỏ. Bẫy giăng trong rừng bắt thú nhỏ nhiều hơn thú lớn. Thị trường thú cảnh nhắm vào những con vật vừa tay, dễ giấu khi vận chuyển. Nhà hàng thịt rừng cũng chủ yếu bán các loài cỡ nhỏ và vừa.
Vì vậy hiểu về thú nhỏ không phải chuyện kiến thức thuần tuý. Biết gọi đúng tên, biết chúng sống ở đâu, ăn gì, bị đe doạ ra sao là bước đầu để mỗi người không vô tình trở thành người mua, người chia sẻ, hay người im lặng khi thấy vi phạm.
Nhận biết nhanh thú nhỏ theo nơi sống
Chia theo nơi sống giúp bạn khoanh vùng con vật đã thấy hoặc dấu vết đã gặp, trước khi tìm hiểu kỹ hơn từng loài.
| Nơi sống | Loài tiêu biểu | Dấu hiệu nhận biết nhanh |
|---|---|---|
| Tầng tán cây | Cu li, sóc bay, chồn dơi, cầy mực, cầy gấm | Mắt phản chiếu trên cao khi soi đèn, di chuyển chậm hoặc lướt giữa các cây |
| Mặt đất rừng | Tê tê, cầy vằn, cầy giông, chồn bạc má, lửng lợn, mèo rừng | Đất bị cào bới, gò mối bị thủng, dấu chân trên bùn, lá mục bị lật |
| Ven sông, đầm lầy | Rái cá, mèo cá | Phân lẫn vảy cá trên đá nổi, dấu chân có màng, đường trượt xuống nước |
| Hang động, mái nhà, gầm cầu | Các loài dơi, cầy vòi | Tiếng rít lúc chạng vạng, đàn dơi bay ra cửa hang, bãi phân có hạt quả |
| Bìa rừng, ruộng giáp rừng | Mèo rừng, triết, cầy hương, chồn họng vàng | Chuột giảm, gà bị bắt khi chuồng hở, dấu chân nhỏ dọc bờ ruộng |
Nhiều loài sống ở hơn một môi trường. Bảng chỉ giúp bạn có điểm bắt đầu. Khi báo tin cho cơ quan chức năng, mô tả nơi thấy, giờ thấy và hình dáng con vật hữu ích hơn việc cố đoán đúng tên.
Thú nhỏ làm gì cho rừng và cho con người
Diệt sâu bọ, chuột miễn phí. Dơi ăn côn trùng bay đêm, chồn bạc má sục tìm ấu trùng trong đất, mèo rừng săn chuột ở ruộng giáp rừng. Mất những loài này, nhà nông phải bù bằng thuốc trừ sâu, thuốc diệt chuột.
Gieo hạt, thụ phấn. Cầy vòi, cầy mực, sóc bay, dơi ăn quả mang hạt đi xa; dơi ăn mật hoa thụ phấn cho cây nở hoa về đêm. Một khu rừng bị khai thác có hồi phục được hay không phụ thuộc nhiều vào những người gieo hạt nhỏ bé này.
Giữ cân bằng mối, kiến. Tê tê ăn rất nhiều kiến và mối mỗi đêm. Khi tê tê vắng mặt, mối có thể phát triển quá mức, gây hại cây rừng.
Làm tơi đất. Tê tê, lửng lợn, chồn bạc má đào bới đất tìm thức ăn, giúp nước mưa và chất dinh dưỡng thấm sâu hơn.
Mắt xích của chuỗi thức ăn. Thú nhỏ là thức ăn của các loài lớn hơn như báo, trăn, chim săn mồi. Mất thú nhỏ, các loài săn mồi cũng không trụ được.
Chỉ báo môi trường. Rái cá còn thì sông còn sạch, dơi còn thì hang còn yên, cầy vằn còn thì nền rừng còn ẩm. Theo dõi thú nhỏ là cách rẻ để biết sức khoẻ của cả hệ sinh thái.
Những mối đe doạ chung của thú nhỏ
Bẫy giăng hàng loạt. Đây là mối nguy lớn nhất. Một dải bẫy trong rừng không chọn loài, bắt cả những con vật không ai cần và cả những loài rất hiếm.
Thú cảnh và video mạng. Cu li, rái cá con, mèo rừng con, sóc bay bị bắt bán vì vẻ ngoài đáng yêu. Mỗi video “thú lạ nuôi trong nhà” được chia sẻ rộng đều làm tăng cầu.
Thịt rừng và lời đồn sai. Nhiều loài thú nhỏ bị bán cho quán ăn, hoặc bị gán những công dụng không có cơ sở khoa học, như vảy tê tê, rượu ngâm thú. Mua bán những thứ này là phạm luật.
Mất cây già, mất vùng ngập nước. Thú nhỏ cần những thứ nhỏ: một hốc cây, một bờ sông còn bụi rậm, một lớp lá mục ẩm. Những thứ này thường bị dọn đi đầu tiên.
Đường sá, dây điện, đèn đêm. Thú nhỏ đi đêm bị xe cán, bị điện giật khi bò theo dây, bị ánh sáng nhân tạo làm rối nhịp kiếm ăn.
Pháp luật chia nhóm bảo vệ như thế nào
Không phải loài thú nhỏ nào cũng có cùng mức bảo vệ. Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, hiệu lực từ 01/01/2026, và Bộ luật Hình sự chia thành các tầng như sau. Danh mục cụ thể từng loài ban hành kèm Thông tư.
| Nhóm | Gồm những loài nào | Quy định liên quan |
|---|---|---|
| Nhóm I | Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ; Nhóm IB động vật rừng; thường gồm loài thuộc Phụ lục I CITES phân bố ở Việt Nam | Nghiêm cấm khai thác, sử dụng mẫu vật từ tự nhiên vì mục đích thương mại; hình sự theo Điều 244 Bộ luật Hình sự |
| Nhóm II | Nhóm IIB động vật rừng; loài thuộc Phụ lục II, III CITES phân bố ở Việt Nam và một số loài bị khai thác quá mức | Hạn chế khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại; hình sự theo Điều 234 Bộ luật Hình sự khi đủ trị giá hoặc tái phạm |
| Động vật rừng thông thường | Thú, chim, bò sát, lưỡng cư, côn trùng sống trong rừng, không thuộc các danh mục trên | Nuôi phải có nguồn gốc hợp pháp, ghi sổ, thông báo Kiểm lâm (Điều 24 Thông tư 85/2025); săn, bắt trái quy định bị cấm theo Điều 9 Luật Lâm nghiệp |
| Mọi loài | Cá thể bị lạc, bị thương, bị bệnh, mất nơi sống | Người phát hiện thông báo ngay cho Uỷ ban nhân dân cấp xã (Điều 15 Thông tư 85/2025) |
Với người bình thường, chỉ cần nhớ một nguyên tắc: không săn, không mua, không nuôi, không ăn thú rừng không rõ nguồn gốc hợp pháp. Việc xác định loài thuộc nhóm nào là việc của cơ quan chức năng.
Kể cho trẻ nghe về thú nhỏ
Trẻ em thường yêu thú nhỏ ngay lần đầu được biết. Một vài hoạt động gia đình đơn giản giúp trẻ hiểu và quý những loài này mà không cần ra rừng.
- Cùng ngồi ngoài hiên lúc chạng vạng, đếm xem có bao nhiêu lần dơi lượn qua ngọn đèn, rồi kể cho trẻ dơi đang bắt muỗi giúp cả nhà.
- Vẽ lại dấu chân các loài trên giấy trắng: dấu năm ngón tròn của rái cá, dấu có móng của cầy, dấu không thấy móng của mèo.
- Đọc chuyện về tê tê cuộn tròn, hỏi trẻ vì sao cách tự vệ ấy lại không cứu được tê tê trước con người.
- Khi xem video thú lạ nuôi trong nhà trên mạng, hỏi trẻ con vật đó vốn sống ở đâu, ăn gì, có vui không.
- Khuyến khích trẻ đặt câu hỏi và tự tìm câu trả lời, thay vì thi xem ai biết nhiều tên loài hơn. Mỗi đứa trẻ có cách yêu động vật riêng, không cần so sánh hay xếp hạng.
Điều quan trọng nhất trẻ cần nhớ: động vật hoang dã đẹp nhất khi ở trong rừng. Thấy thú rừng bị nhốt, bị bán, trẻ nên kể với người lớn để báo cho cơ quan chức năng.
Quan sát thú nhỏ ban đêm mà không làm phiền chúng
Đi ngắm thú đêm đang được nhiều gia đình, nhóm bạn yêu thích. Làm đúng cách, đây là trải nghiệm đáng nhớ; làm sai, con vật bị hoảng sợ, bỏ nơi ở, và thông tin về nơi sống của chúng có thể lọt tới người săn bắt.
- Chọn đi cùng người hướng dẫn của khu rừng hoặc cơ sở du lịch sinh thái được phép, đi đúng lối mòn có sẵn.
- Dùng đèn pin ánh đỏ hoặc phủ giấy bóng đỏ lên đèn; nhiều loài thú đêm ít bị chói với ánh đỏ hơn ánh trắng.
- Soi đèn quét chậm qua tán cây để tìm mắt phản chiếu, thấy rồi thì hạ đèn xuống, chỉ chiếu vào rìa thân con vật, không chiếu thẳng vào mắt.
- Đứng yên, nói khẽ, không đuổi theo khi con vật di chuyển, không ném đồ hay rung cành để con vật lộ diện.
- Không cho ăn, không mang thức ăn có mùi mạnh vào rừng.
- Chụp ảnh không dùng đèn chớp; trước khi đăng lên mạng, xoá thông tin vị trí và chỉ ghi kiểu môi trường như rừng tre, ven suối.
- Ghi chép những gì đã thấy và gửi cho ban quản lý rừng nơi bạn tham quan; đó là dữ liệu có ích cho công tác bảo tồn.
Một chuyến đi không thấy con vật nào vẫn là một chuyến đi tốt. Thú nhỏ ẩn mình giỏi chính là lý do chúng còn tồn tại; việc của người quan sát là để chúng tiếp tục được ẩn mình như thế.
Câu hỏi thường gặp
Thú nhỏ quý hiếm gồm những loài nào?
Ở Việt Nam, nhóm này gồm tê tê, các loài cầy như cầy vằn, cầy mực, các loài chồn, lửng, rái cá, mèo rừng, mèo gấm, cu li, sóc bay, chồn dơi và nhiều loài dơi. Mức bảo vệ từng loài được quy định trong danh mục ban hành kèm Thông tư 85/2025.
Làm sao biết một loài thuộc Nhóm I hay Nhóm II?
Cơ quan chức năng đối chiếu danh mục loài ban hành kèm Thông tư 85/2025/TT-BNNMT. Người dân không cần tự xác định: thấy thú rừng bị săn, nhốt, rao bán thì cứ báo, việc phân loại do cơ quan có chuyên môn làm.
Thú rừng thông thường có được nuôi không?
Có thể nuôi nếu con vật có nguồn gốc hợp pháp, bảo đảm an toàn và tuân thủ quy định thú y, môi trường, đồng thời ghi sổ theo dõi và thông báo cho Kiểm lâm sở tại. Bắt từ rừng về nuôi là vi phạm.
Vì sao thú nhỏ lại bị buôn bán nhiều hơn thú lớn?
Thú nhỏ dễ bắt bằng bẫy, dễ giấu khi vận chuyển, hợp với thị trường thú cảnh và nhà hàng thịt rừng. Vì ít được chú ý, việc buôn bán chúng cũng ít bị phát hiện hơn so với voi, hổ hay gấu.
Gặp thú nhỏ bị thương thì làm gì?
Giữ khoảng cách, không chạm tay trần, đặt con vật vào thùng có lỗ thở ở nơi yên tĩnh nếu cần giữ an toàn, không cho ăn, rồi báo ngay Uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc kiểm lâm để được cứu hộ.
Có nên cho trẻ nuôi thú rừng nhỏ để học yêu động vật?
Không nên. Thú rừng nhỏ không thích nghi với nhà ở, dễ bệnh, có thể cắn và mang mầm bệnh, lại thường có nguồn gốc bất hợp pháp. Cho trẻ quan sát ngoài tự nhiên, đọc sách, vẽ dấu chân là cách học tốt hơn.