NgaVoi.comNgà Voi
Tê tê và thú nhỏ quý hiếm

Các loài cầy ở Việt Nam: nhận biết cầy vằn, cầy mực, cầy giông và cầy vòi

Cầy là nhóm thú nhỏ ăn tạp, đi đêm, rất đa dạng ở Việt Nam. Bảng nhận biết cầy vằn, cầy mực, cầy giông, cầy vòi, dấu vết để lại và vì sao chúng cần bảo vệ.

A binturong resting on a thick fig tree branch in a humid lowland forest, shaggy black fur and long tail curled around the bark, side view, misty dawn light

Cầy là nhóm thú ăn thịt cỡ nhỏ đến trung bình, thân dài, mõm nhọn, đuôi dài, đa số đi ăn ban đêm; ở Việt Nam có nhiều loài cầy, từ cầy vòi hương quen thuộc ở vùng quê đến cầy vằn và cầy mực rất hiếm. Nhận biết các loài cầy dựa chủ yếu vào hoa văn trên thân, khoang trên đuôi, vệt trên mặt và việc chúng sống trên cây hay dưới đất.

Nhiều loài cầy bị săn bắt lấy thịt, bị nuôi nhốt hoặc bị bẫy hàng loạt trong rừng. Không ít người còn gọi cầy là “chồn”, khiến thông tin về loài bị lẫn lộn. Bài này đưa ra bảng nhận biết các loài cầy thường được nhắc đến, giới thiệu sâu hai loài đặc biệt là cầy vằn và cầy mực, cách đọc dấu vết, những mối đe doạ và việc bạn làm được.

Cầy là con gì, khác các thú nhỏ khác ra sao

Cầy thuộc họ Cầy, một họ thú ăn thịt chủ yếu sống ở vùng nhiệt đới châu Á và châu Phi. Đặc điểm chung là thân dài và thon, chân tương đối ngắn, mõm nhọn, tai nhỏ tròn, đuôi dài thường bằng hoặc gần bằng thân. Nhiều loài có tuyến mùi gần hậu môn, tiết chất có mùi nồng dùng để đánh dấu lãnh thổ.

Dù xếp vào bộ ăn thịt, phần lớn các loài cầy ăn tạp: quả chín, côn trùng, giun, ếch nhái, chuột, chim nhỏ. Một số loài như cầy vòi và cầy mực ăn rất nhiều quả, nên là những “người gieo hạt” quan trọng của rừng. Hạt quả đi qua ruột cầy rồi được thải ra ở nơi khác, nảy mầm thành cây mới.

So với mèo rừng, cầy có mõm dài hơn rõ rệt, thân thuôn như ống, móng không thu gọn hoàn toàn như mèo. So với các loài chồn, lửng, cầy thường có hoa văn đốm, sọc hoặc khoang đuôi rõ, còn chồn hay có thân trơn màu, mặt có mảng trắng. Cách phân biệt chi tiết giữa cầy và chồn được trình bày riêng trong bài khác của chuyên mục.

Cầy gấm, loài thân mảnh có đốm như báo thu nhỏ, trước đây được xếp chung họ Cầy nhưng nay các nhà phân loại tách thành họ riêng. Trong đời thường, người ta vẫn gọi chung là cầy.

Bảng nhận biết các loài cầy thường gặp tên

Bảng dưới gom những dấu hiệu dễ nhìn nhất. Khi chỉ thấy con vật trong vài giây dưới ánh đèn, hãy chú ý khoang đuôi và hoa văn lưng trước.

LoàiDấu hiệu nhận biếtSống chủ yếu
Cầy vằnCác vằn ngang sẫm màu lớn trên lưng như dải băng, nửa sau đuôi sẫm màu, mõm dàiDưới đất, nền rừng ẩm
Cầy mựcLông đen dài bờm xờm, tai có chỏm lông, đuôi rất dài và quấn bám được, có mùi giống bỏng ngôTrên cây, tầng tán
Cầy giôngCỡ lớn, đuôi có khoang đen trắng rõ, có bờm lông sẫm dọc sống lưng, cổ có vằn đen trắngDưới đất
Cầy hươngCỡ nhỏ hơn cầy giông, thân có hàng đốm và sọc dọc, đuôi có khoangDưới đất, ven rừng, đồng cỏ
Cầy vòi hươngMàu xám nâu có hàng đốm mờ, mặt có mảng sẫm như đeo mặt nạ, đuôi trơn sẫmTrên cây và mái nhà vùng quê
Cầy vòi mốcThân trơn màu nâu xám, không đốm, có vệt trắng chạy dọc từ trán xuống mũiTrên cây
Cầy gấmThân rất mảnh, lông vàng nâu có đốm tròn sẫm, đuôi có khoangTrên cây, rất ít gặp

Tên địa phương của các loài cầy rất khác nhau giữa các vùng, cùng một loài có thể có hai ba tên, và ngược lại. Khi báo tin cho cơ quan chức năng, mô tả hoa văn hoặc gửi ảnh sẽ chính xác hơn chỉ nói tên.

Cầy vằn và cầy mực: hai loài đặc biệt

Cầy vằn có vùng phân bố hẹp. Cầy vằn chỉ có ở một vùng nhỏ của Đông Dương và nam Trung Quốc, trong đó Việt Nam giữ phần quan trọng, chủ yếu ở rừng núi phía Bắc và Bắc Trung Bộ. Loài này rất hiếm và được xếp vào nhóm nguy cấp.

Cầy vằn ăn giun đất. Khác phần lớn họ hàng, thức ăn chính của cầy vằn là giun đất và các động vật nhỏ trong lớp lá mục. Chúng cần nền rừng ẩm, nhiều lá rụng, ít bị xáo trộn. Khi rừng bị khai thác, đất khô đi, giun ít đi, cầy vằn cũng biến mất.

Cầy mực là loài cầy lớn nhất châu Á. Cầy mực to, nặng, di chuyển khá chậm trên cành. Chiếc đuôi dài có thể quấn vào cành để giữ thăng bằng như một bàn tay thứ năm, điều rất hiếm ở các loài thú ăn thịt.

Cầy mực và mùi bỏng ngô. Nước tiểu cầy mực có mùi giống bỏng ngô rang. Chúng dùng mùi này để đánh dấu đường đi trên cây. Đây là chi tiết thú vị giúp người khảo sát biết có cầy mực quanh đó.

Cầy mực gieo hạt cho rừng. Cầy mực ăn nhiều quả sung, quả đa và các loại quả mềm khác. Một số hạt nảy mầm tốt hơn sau khi đi qua ruột của chúng. Mất cầy mực là mất một mắt xích trong vòng tái sinh của rừng.

Dấu vết và giờ hoạt động của cầy

Cầy rất khó thấy vào ban ngày. Người đi rừng, người sống ven rừng thường nhận ra cầy qua những dấu hiệu sau.

  • Bãi phân chung: nhiều loài cầy, nhất là cầy vòi, đi vệ sinh nhiều lần ở cùng một chỗ trên cành lớn, tảng đá, có khi trên mái nhà hay bờ tường. Phân thường chứa nhiều hạt quả nguyên.
  • Dấu chân: năm ngón, đệm ngón xếp hình vòng cung, thường thấy dấu móng; nhỏ và thuôn hơn dấu chân mèo cùng cỡ.
  • Mùi: mùi nồng, xạ ở gốc cây, bờ đá nơi cầy cọ tuyến mùi để đánh dấu.
  • Giờ hoạt động: hầu hết đi ăn từ chập tối đến gần sáng; cầy vằn và cầy giông kiếm ăn dưới đất, cầy vòi và cầy mực chủ yếu trên cây.
  • Tiếng động: tiếng chạy lộp cộp trên mái ngói lúc nửa đêm, tiếng kêu khè khè hoặc gầm gừ khi hai con tranh nhau thức ăn.
  • Dấu ăn: quả chín rụng dưới gốc bị gặm dở, vỏ quả vứt rải rác dưới tán cây có quả.

Nếu cầy vòi lên mái nhà ăn quả trong vườn, bạn chỉ cần thu hái quả chín sớm, đậy kín thức ăn và chuồng gà. Con vật sẽ tự chuyển chỗ khi không còn gì để ăn. Không cần và không nên đặt bẫy.

Vì sao nhiều loài cầy đang suy giảm

Mối đe doạ lớn nhất với các loài cầy là bẫy giăng hàng loạt trong rừng để bắt thú lấy thịt. Loại bẫy này không chọn loài: cầy, tê tê, gà rừng, cả những loài rất hiếm đều có thể mắc. Các loài kiếm ăn dưới đất như cầy vằn, cầy giông bị ảnh hưởng nặng nhất.

Nhu cầu thịt rừng ở nhà hàng và lời quảng cáo “đặc sản rừng” tiếp tục nuôi những đường dây này. Ngoài ra, một số loài cầy bị bắt về nhốt để thu sản phẩm phục vụ kinh doanh, sống trong lồng chật suốt đời.

Mất rừng và rừng bị chia cắt khiến các loài sống trên cây như cầy mực, cầy gấm không di chuyển được giữa các mảng rừng. Một cánh rừng già bị thay bằng rừng trồng một loại cây sẽ không còn đủ quả chín quanh năm cho các loài cầy ăn quả.

Một nguy cơ ít được nhắc tới là dịch bệnh. Cầy bị nhốt chung, bị buôn bán sống cùng nhiều loài khác ở chợ và nhà hàng tạo điều kiện cho mầm bệnh truyền từ động vật sang người. Đây cũng là lý do sức khoẻ cộng đồng gắn chặt với việc chấm dứt buôn bán động vật hoang dã.

Hiểu lầm hay gặp về cầy

Cầy sống gần người hơn nhiều loài thú hoang khác, nên cũng là nhóm chịu nhiều định kiến. Mấy câu nói quen thuộc dưới đây cần được nhìn lại.

Câu hay ngheSự thật
Cầy là loài phá hoại, cần diệtCầy ăn chuột, côn trùng hại cây và gieo hạt cho rừng. Thiệt hại cho vườn, chuồng gà thường xử lý được bằng che chắn, không cần bẫy
Cầy nào cũng là “chồn”Cầy và chồn là hai họ khác nhau; gọi nhầm khiến người ta tưởng loài quý là loài phổ biến
Cầy nuôi trong lồng vẫn sống khoẻCầy cần không gian rộng, leo trèo, đánh dấu mùi; nhốt lồng chật làm chúng stress, tự cắn đuôi, dễ bệnh
Cầy rừng ăn ngon, bổThịt thú rừng không bổ dưỡng hơn thịt vật nuôi, lại không qua kiểm dịch và có thể mang mầm bệnh
Loài nào còn thấy nhiều thì không cần bảo vệCầy vòi hương còn gặp ở vùng quê, nhưng nhiều loài cầy khác đã rất hiếm; bẫy trong rừng không phân biệt loài

Khi giải thích cho người thân, bạn có thể bắt đầu từ chuyện thực tế nhất: che chắn chuồng gà rẻ và bền hơn đặt bẫy, và không vướng rắc rối pháp lý.

Pháp luật và việc bạn làm được

Các loài cầy có mức bảo vệ khác nhau tuỳ loài. Thông tư 85/2025/TT-BNNMT chia loài nguy cấp, quý, hiếm thành Nhóm I và Nhóm II, đồng thời quy định riêng việc nuôi “động vật rừng thông thường”, là loài sống trong rừng nhưng không thuộc danh mục nguy cấp hay Phụ lục CITES. Ngay cả với động vật rừng thông thường, Điều 24 Thông tư yêu cầu con vật phải có nguồn gốc hợp pháp và người nuôi phải ghi sổ theo dõi, thông báo cho cơ quan Kiểm lâm sở tại.

Luật Lâm nghiệp, Điều 9 khoản 3, cấm săn, bắt, nuôi, nhốt, giết, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán động vật rừng trái quy định của pháp luật. Bộ luật Hình sự xử lý theo Điều 234 hoặc Điều 244 tuỳ loài thuộc danh mục nào và giá trị vi phạm.

Việc bạn làm được rất cụ thể: không gọi món thịt cầy rừng hay bất kỳ món “thú rừng” nào; khi thấy quán quảng cáo đặc sản rừng, rời đi và báo cho cơ quan chức năng; ở vùng ven rừng, không mua thú sống bán dọc đường; thấy bẫy trong rừng, báo kiểm lâm hoặc ban quản lý rừng thay vì tự tháo nếu không chắc an toàn. Gặp cầy bị thương, báo Uỷ ban nhân dân cấp xã để được cứu hộ theo Điều 15 Thông tư 85/2025.

Câu hỏi thường gặp

Cầy và chồn có phải là một không?

Không. Cầy thuộc họ Cầy, còn chồn thuộc họ Chồn, hai họ khác nhau. Trong đời thường nhiều người gọi cầy là chồn, đặc biệt là cầy vòi hương, nên thông tin hay bị lẫn. Cầy thường có mõm dài hơn và hoa văn đốm, sọc rõ hơn.

Cầy vằn sống ở đâu?

Cầy vằn sống ở rừng núi ẩm phía Bắc và Bắc Trung Bộ Việt Nam, cùng một phần nhỏ của các nước láng giềng. Chúng cần nền rừng nhiều lá mục, nhiều giun đất. Đây là loài rất hiếm và cần được bảo vệ nghiêm ngặt.

Vì sao cầy mực có mùi bỏng ngô?

Mùi này đến từ nước tiểu của cầy mực, được chúng dùng để đánh dấu đường đi và lãnh thổ trên cây. Mùi đặc trưng giúp các cá thể nhận ra nhau và cũng giúp người làm khảo sát biết có cầy mực quanh khu vực.

Cầy vòi hay lên mái nhà có nguy hiểm không?

Cầy vòi thường không tấn công người, chúng lên mái để tìm quả chín hoặc chỗ trú. Bạn nên thu hái quả sớm, đậy kín thức ăn, che chuồng gia cầm. Không nên đặt bẫy hay bắt giữ vì có thể vi phạm pháp luật.

Ăn thịt cầy rừng có bị xử lý không?

Tuỳ loài và nguồn gốc. Mua bán, tiêu thụ động vật rừng không rõ nguồn gốc hợp pháp có thể vi phạm Luật Lâm nghiệp; với loài nguy cấp, quý, hiếm có thể bị xử lý hình sự. Cách an toàn nhất là không ăn thịt thú rừng.

Cầy có vai trò gì trong rừng?

Nhiều loài cầy ăn quả và thải hạt ở nơi khác, giúp rừng tái sinh. Chúng cũng ăn chuột, côn trùng, giun, góp phần giữ cân bằng số lượng các loài này. Mất cầy là mất một phần cơ chế tự phục hồi của rừng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138