NgaVoi.comNgà Voi
Mối đe doạ và buôn bán trái phép

Biến đổi khí hậu ảnh hưởng động vật hoang dã thế nào: nắng nóng, hạn, mặn và mùa lệch

Nắng nóng, hạn hán, mặn xâm nhập, nước biển dâng và mùa lệch đang dồn ép động vật hoang dã. Loài nào dễ tổn thương, vì sao rừng bị chia cắt làm hậu quả nặng thêm.

Wide view of a cracked dry wetland under a hazy orange sky, a few grey herons standing in a shrinking pool, a Vietnamese farmer seen from behind far away

Biến đổi khí hậu ảnh hưởng tới động vật hoang dã qua nhiều đường cùng lúc: nắng nóng và hạn kéo dài làm cạn nguồn nước, tăng cháy rừng; nước biển dâng và mặn xâm nhập làm mất bãi đẻ, mất đất ngập nước; mùa mưa, mùa hoa quả lệch đi khiến con vật không gặp được nguồn thức ăn đúng lúc cần.

Khí hậu thay đổi không phải điều mới với động vật, nhưng tốc độ thay đổi hiện nay nhanh hơn nhiều so với khả năng thích nghi của nhiều loài, nhất là khi rừng bị chia cắt khiến chúng không thể di chuyển tới nơi phù hợp hơn. Bài này đi qua từng tác động theo cách dễ hình dung, nhóm loài dễ tổn thương nhất, hiểu lầm hay gặp và những việc giúp loài thích ứng.

Năm tác động chính của biến đổi khí hậu lên động vật hoang dã

Mỗi tác động dưới đây có thể nhỏ nếu đứng riêng, nhưng khi chồng lên mất rừng và săn bắt thì hậu quả cộng dồn.

Tác độngDiễn ra thế nàoVí dụ nhóm loài bị ảnh hưởng
Nắng nóng kéo dàiNhiệt độ ban ngày cao hơn, đợt nóng dài hơn; con vật phải nghỉ nhiều hơn, kiếm ăn ít điThú lớn cần nước thường xuyên, chim non trong tổ, ếch nhái
Hạn hán và cháy rừngSuối cạn sớm, rừng khô, lửa dễ bùng và lan rộngThú sống ở rừng khộp, rừng tràm; loài di chuyển chậm như rùa, tê tê
Nước biển dâng, mặn xâm nhậpBãi cát ven biển bị xói, vùng nước ngọt ven biển nhiễm mặnRùa biển, chim nước, rái cá, rùa nước ngọt
Mưa và bão thất thườngMưa lớn dồn dập, lũ quét, bão mạnh vào mùa sinh sảnChim làm tổ, thú non, loài sống ven suối
Mùa lệchHoa nở, quả chín, côn trùng nở sớm hoặc muộn hơn trướcChim di cư, linh trưởng ăn quả, loài sinh sản theo mùa

Điểm đáng chú ý là các tác động này tác động lên cả chuỗi thức ăn. Một con vật không bị nóng trực tiếp vẫn có thể đói vì loài nó ăn đã suy giảm.

Rùa biển: khi nhiệt độ cát quyết định con non là đực hay cái

Rùa biển là ví dụ rõ nhất về cách khí hậu can thiệp thẳng vào sinh sản. Ở rùa biển, giới tính của con non không do di truyền quyết định mà phụ thuộc vào nhiệt độ cát trong thời gian trứng phát triển. Cát ấm hơn cho nhiều con cái hơn, cát mát hơn cho nhiều con đực hơn. Khi bãi cát nóng lên, tỷ lệ con cái tăng, về lâu dài quần thể có thể thiếu con đực để sinh sản.

Nếu cát quá nóng, trứng có thể không nở. Cùng lúc đó, nước biển dâng và bão mạnh hơn làm xói lở bãi cát, có khi cuốn trôi cả ổ trứng trước ngày nở. Nhiều bãi biển lại bị kè đá, xây dựng sát mép nước, nên bãi cát không thể lùi vào trong như tự nhiên vẫn làm. Rùa mẹ quay về nơi mình nở ra để đẻ trứng, và nếu bãi cát ấy đã mất thì chúng không dễ tìm nơi khác.

Những biện pháp đang được áp dụng ở nhiều nơi gồm giữ thảm cây ven biển tạo bóng mát, hạn chế xây dựng và chiếu sáng sát bãi đẻ, di dời ổ trứng có nguy cơ bị sóng cuốn tới vị trí an toàn hơn do người có chuyên môn thực hiện. Với khách du lịch, việc giữ bãi biển tối và yên vào ban đêm trong mùa rùa đẻ là đóng góp trực tiếp nhất.

Dồn lên cao, dồn về một góc: vì sao rừng bị chia cắt làm hậu quả nặng thêm

Loài di chuyển theo nhiệt độ. Khi vùng thấp nóng lên, nhiều loài có xu hướng dịch chuyển lên cao hơn hoặc vào những thung lũng mát hơn để giữ điều kiện sống quen thuộc. Đây là cách tự nhiên mà động vật đã dùng để vượt qua các thay đổi khí hậu trong quá khứ.

Đỉnh núi là ngõ cụt. Loài vốn đã sống gần đỉnh núi không còn chỗ nào cao hơn để lên. Vùng sống của chúng co lại dần, quần thể bị dồn vào một diện tích ngày càng nhỏ.

Rừng bị chia cắt chặn đường di chuyển. Muốn dịch chuyển, con vật cần một dải rừng liền để đi qua. Khi giữa hai khu rừng là đồng ruộng, đường sá, khu dân cư, nhiều loài, nhất là loài nhỏ, loài sống trên cây, không thể vượt qua. Chúng mắc kẹt ở nơi đang trở nên không phù hợp.

Núi đá vôi và đảo là những nơi dễ tổn thương. Nhiều loài đặc hữu chỉ sống trên một khối núi đá vôi hay một hòn đảo, như những hòn đảo trên đất liền. Khi điều kiện ở đó thay đổi, chúng không có nơi nào khác để đi.

Bài học rút ra. Giữ và nối lại các dải rừng theo chiều từ thấp lên cao, từ khu rừng này sang khu rừng khác, chính là cách giúp loài thích ứng với khí hậu thay đổi. Bảo vệ rừng hôm nay cũng là chuẩn bị đường thoát cho động vật ngày mai.

Mùa lệch: khi thức ăn không đến đúng hẹn

Nhiều loài động vật sinh sản theo nhịp mùa đã ổn định qua hàng nghìn năm: chim làm tổ đúng lúc sâu bọ nở rộ để có thức ăn cho con non, linh trưởng sinh con vào thời điểm cây rừng ra lá non và quả chín, chim di cư bay qua đúng lúc bãi bồi có nhiều thức ăn. Nhịp ấy dựa vào các tín hiệu như độ dài ngày, nhiệt độ, lượng mưa.

Khi khí hậu thay đổi, các tín hiệu này không còn đi cùng nhau như trước. Cây có thể ra hoa sớm vì nóng, trong khi chim vẫn làm tổ theo độ dài ngày; sâu bọ nở sớm và đạt đỉnh trước khi chim non ra đời. Kết quả là con non chào đời vào lúc nguồn thức ăn đã qua đỉnh, tỷ lệ sống sót giảm. Hiện tượng này được giới sinh thái học gọi là lệch pha.

Với loài ăn quả trong rừng nhiệt đới, một mùa mưa thất thường có thể làm cây không ra quả hoặc ra quả rải rác, buộc con vật đi xa hơn để kiếm ăn, tiếp xúc nhiều hơn với nương rẫy và con người. Những thay đổi này khó nhìn thấy bằng mắt thường, nhưng người sống lâu năm cạnh rừng thường nhận ra: mùa chim về lệch đi, cây quen thuộc ra hoa trái mùa, tiếng ve, tiếng ếch đến sớm hoặc muộn hơn.

Đất ngập nước, mặn xâm nhập và chim nước

Đất ngập nước ven sông, ven biển là nơi kiếm ăn của nhiều loài chim nước, chim di cư, rái cá, rùa nước ngọt. Vùng này đặc biệt nhạy với biến đổi khí hậu vì chịu tác động từ cả hai phía: nước biển từ ngoài vào và nước ngọt từ thượng nguồn thiếu đi.

  • Mặn xâm nhập sâu hơn: vào mùa khô, nước mặn lấn vào sông, kênh rạch ở vùng đồng bằng, làm thay đổi thảm thực vật, giảm cá tôm nước ngọt mà chim nước cần.
  • Mùa nước lệch: đầm lầy khô sớm hơn, hoặc ngập sâu bất thường, khiến bãi kiếm ăn không có đúng lúc đàn chim di cư dừng chân.
  • Cháy đồng cỏ, cháy rừng ngập nước: mùa khô kéo dài làm lớp than bùn, cỏ khô dễ bắt lửa; một đám cháy có thể làm mất nơi làm tổ của cả một mùa.
  • Rừng ngập mặn bị ép: nước biển dâng đẩy rừng ngập mặn lùi vào trong, nhưng phía sau thường là đầm nuôi trồng, đê bao, nên dải rừng mỏng dần.
  • Luật Đa dạng sinh học, Điều 35: quy định riêng việc phát triển bền vững hệ sinh thái tự nhiên trên vùng đất ngập nước tự nhiên, giao Ủy ban nhân dân cấp tỉnh điều tra, đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học và xác lập chế độ phát triển bền vững.

Với đất ngập nước, giữ lại các vùng trũng tự nhiên, không lấp, không đắp bờ bao kín toàn bộ, là cách đơn giản nhất để chim và cá còn chỗ trú khi thời tiết khắc nghiệt.

Hiểu lầm hay gặp về khí hậu và động vật hoang dã

Những câu dưới đây thường được nói ra với ý tốt, nhưng dễ dẫn tới chỗ coi nhẹ các mối đe doạ khác.

Hiểu lầmSự thật
Động vật sẽ tự thích nghi, như từ xưa vẫn thế.Tốc độ thay đổi hiện nay nhanh hơn nhiều so với khả năng thích nghi của loài sinh sản chậm, và rừng bị chia cắt chặn đường di chuyển.
Biến đổi khí hậu là mối đe doạ lớn nhất, nên săn bắt không còn quan trọng.Với phần lớn loài nguy cấp ở Việt Nam hiện nay, mất rừng và săn bắt, buôn bán vẫn là nguyên nhân trực tiếp. Khí hậu làm các mối đe doạ này nặng thêm.
Trồng thật nhiều cây là đủ.Trồng cây giúp hấp thụ khí nhà kính, nhưng với động vật, giữ rừng tự nhiên liền mảng và nối hành lang có giá trị lớn hơn nhiều.
Chuyện khí hậu là việc của quốc gia, cá nhân không làm được gì.Cá nhân góp phần qua tiêu dùng, qua giữ rừng, đất ngập nước ở địa phương, và qua việc không làm thêm gánh nặng cho động vật như săn bắt, buôn bán.

Một quần thể khoẻ, không bị săn bắt, có rừng liền để di chuyển sẽ chống chịu khí hậu tốt hơn nhiều so với một quần thể đã bị dồn vào đường cùng.

Những việc giúp động vật thích ứng, từ chính sách đến mỗi người

Pháp luật Việt Nam đã đặt bảo tồn đa dạng sinh học cạnh ứng phó với biến đổi khí hậu: Luật Lâm nghiệp, Điều 3 khoản 1, nêu nguyên tắc rừng được quản lý bền vững, bảo đảm hài hoà mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học và ứng phó với biến đổi khí hậu; Luật Đa dạng sinh học, Điều 4 khoản 3, đặt nguyên tắc bảo tồn tại chỗ là chính. Từ đó, các việc cụ thể là:

  1. Giữ rừng tự nhiên liền mảng và nối lại hành lang giữa các khu rừng, ưu tiên những dải nối vùng thấp với vùng cao.
  2. Giữ đất ngập nước tự nhiên, không lấp, không chia ô kín toàn bộ; giữ dải rừng ngập mặn ven biển.
  3. Giảm các mối đe doạ không liên quan khí hậu như săn bắt, buôn bán, để quần thể còn đủ sức chống chịu.
  4. Trong mùa khô, tuân thủ quy định phòng cháy rừng: không đốt nương, đốt rác gần rừng, không mang lửa vào rừng.
  5. Khi đi biển mùa rùa đẻ, giữ bãi tối, không soi đèn, không chạm vào rùa và ổ trứng.
  6. Trong sinh hoạt, giảm lãng phí năng lượng, ưu tiên phương tiện công cộng; nhỏ nhưng cộng dồn trên số đông.

Không bước nào thay được bước nào. Nhưng với động vật hoang dã, việc giữ rừng và chấm dứt săn bắt là phần mà mỗi địa phương, mỗi người có thể làm ngay, không phải chờ các thoả thuận toàn cầu.

Câu hỏi thường gặp

Biến đổi khí hậu ảnh hưởng động vật hoang dã như thế nào?

Qua nắng nóng, hạn hán, cháy rừng, nước biển dâng, mặn xâm nhập và mùa lệch. Các tác động này làm mất nguồn nước, nơi sinh sản và làm lệch thời điểm có thức ăn, khiến loài vốn đã bị săn bắt và mất rừng càng suy giảm mạnh hơn.

Vì sao nhiệt độ cát quan trọng với rùa biển?

Ở rùa biển, nhiệt độ cát trong thời gian ấp quyết định giới tính con non: cát ấm cho nhiều con cái, cát mát cho nhiều con đực. Cát quá nóng còn làm trứng không nở, nên bãi đẻ nóng lên ảnh hưởng trực tiếp tới tương lai quần thể.

Động vật có tự di chuyển tránh nóng được không?

Nhiều loài có xu hướng dịch lên cao hoặc tới nơi mát hơn, nhưng cần dải rừng liền để đi qua. Khi rừng bị chia cắt bởi ruộng, đường, khu dân cư, nhiều loài bị mắc kẹt; loài sống gần đỉnh núi không còn chỗ nào cao hơn.

Biến đổi khí hậu có phải mối đe doạ lớn nhất với động vật Việt Nam không?

Với phần lớn loài nguy cấp hiện nay, mất rừng và săn bắt, buôn bán vẫn là nguyên nhân trực tiếp. Biến đổi khí hậu làm các mối đe doạ này nặng thêm và khiến quần thể đã suy yếu khó phục hồi hơn.

Luật nào nhắc tới ứng phó biến đổi khí hậu trong bảo vệ rừng?

Luật Lâm nghiệp năm 2017, Điều 3 khoản 1, nêu nguyên tắc rừng được quản lý bền vững, bảo đảm hài hoà các mục tiêu, trong đó có bảo tồn đa dạng sinh học và ứng phó với biến đổi khí hậu.

Người bình thường làm gì để giúp động vật thích ứng với khí hậu?

Tuân thủ phòng cháy rừng mùa khô, giữ bãi biển tối khi rùa đẻ, không tham gia săn bắt, buôn bán, ủng hộ giữ rừng và đất ngập nước ở địa phương, và giảm lãng phí năng lượng trong sinh hoạt hằng ngày.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138