NgaVoi.comNgà Voi
Chim quý hiếm

Chim hồng hoàng: mỏ có mũ sừng, tổ bịt kín trong hốc cây và vì sao cần cây cổ thụ

Chim hồng hoàng có mũ sừng vàng trên mỏ, tiếng vỗ cánh vang như gió lùa, làm tổ bịt kín trong hốc cây lớn. Cách phân biệt với niệc, cao cát và vì sao chúng hiếm.

A huge black and white hornbill with a yellow casque perched on a fruiting fig tree high in the tropical forest canopy, seen from below, misty morning light, green tones

Chim hồng hoàng là loài chim rừng lớn nhất trong họ chim mỏ sừng ở Việt Nam: thân đen trắng, mỏ cong rất to màu vàng, trên mỏ có một khối mũ sừng hình yên ngựa, cánh vỗ phát ra tiếng vù vù nghe từ xa. Chúng sống nhờ cây cổ thụ: ăn quả trên tán cao và làm tổ trong hốc thân cây lớn, nên khi rừng mất cây to, hồng hoàng cũng biến mất.

Hồng hoàng hiện rất hiếm trong tự nhiên, chỉ còn ở những khu rừng thường xanh lớn, ít bị khai thác. Ngoài việc mất cây làm tổ, chúng còn bị săn để lấy mỏ và mũ sừng làm vật trưng bày, bị bắt chim non bán làm cảnh. Các phần dưới giúp bạn nhận ra hồng hoàng và họ hàng của nó, hiểu cách chúng làm tổ, vì sao một cây cổ thụ có giá trị lớn với cả một cặp chim, và bạn làm được gì.

Nhận biết chim hồng hoàng: nhìn mỏ, nghe cánh

Hồng hoàng (tên khoa học Buceros bicornis) là chim lớn, sải cánh gần bằng sải tay người lớn. Mặt và lưng đen, cổ và bụng trắng ngà, đuôi trắng có một dải đen ngang. Trên cánh đen có hai vệt trắng rõ, khi bay thành dải trắng chạy dọc mép cánh.

Dấu hiệu chốt là cái mỏ: mỏ dài cong xuống, màu vàng chuyển cam ở gốc do chim quệt chất dầu từ tuyến phao câu lên để nhuộm màu. Trên mỏ là mũ sừng rộng, mặt trên lõm như yên ngựa, phía trước chẻ thành hai mấu. Mắt chim trống màu đỏ, mắt chim mái màu trắng xanh, đây là cách phân biệt trống mái đơn giản nhất qua ống nhòm.

Hồng hoàng thường được nghe trước khi được thấy. Tiếng vỗ cánh của chúng to, dồn dập như hơi thở mạnh hoặc gió lùa qua khe cửa, vì giữa các lông cánh có khe hở cho luồng khí đi qua. Tiếng kêu là chuỗi âm khàn, trầm, kiểu "khắc khắc", cặp chim hay kêu đáp nhau trên ngọn cây vào sáng sớm.

Dấu vết dưới gốc cây: hạt quả rơi thành đám, phân lẫn hạt, đôi khi là lông cánh đen có vệt trắng. Chân hồng hoàng ngắn, ba ngón trước dính nhau ở gốc, chúng ít khi xuống đất nên hiếm thấy dấu chân.

Phân biệt hồng hoàng với các loài chim mỏ sừng khác

Việt Nam có nhiều loài chim mỏ sừng, người dân hay gọi chung là phượng hoàng đất hoặc chim mỏ sừng. Bảng sau so những dấu hiệu dễ thấy nhất.

LoàiKích thước tương đốiMỏ và mũ sừngDấu hiệu khác
Hồng hoàngLớn nhấtMỏ vàng rất to, mũ sừng rộng hình yên ngựaĐuôi trắng có dải đen ngang, tiếng cánh vù vù rất to
Niệc mỏ vằnLớnMỏ ngà vàng, mũ thấp, gốc mỏ có những gờ ngangTrống có đầu cổ màu kem, túi da họng vàng có sọc đen; đuôi trắng toàn bộ
Niệc cổ hungLớnMỏ vàng nhạt có gờ sẫm, không mũ caoChim trống đầu cổ màu hung đỏ, túi họng đỏ; sống rừng núi cao phía bắc
Niệc nâuTrung bìnhMỏ ngà, mũ nhỏLông nâu, sống thành nhóm gia đình nhiều con, kêu ríu rít
Cao cát bụng trắngNhỏ nhất trong nhómMỏ vàng ngà có mảng đen, mũ sừng cũng vàng có đốm đenBụng trắng, hay vào rừng thứ sinh, ven rừng

Nếu chỉ thấy được một chi tiết, hãy nhìn đuôi: đuôi trắng có dải đen ngang là hồng hoàng, đuôi trắng trơn thường là niệc mỏ vằn. Các loài chim mỏ sừng đều đang suy giảm, nên dù gặp loài nào, cách cư xử với chúng cũng giống nhau: quan sát từ xa và không làm phiền tổ.

Cách hồng hoàng làm tổ: bức tường bùn và chim trống mớm mồi

Cách làm tổ là lý do khiến hồng hoàng phụ thuộc cây cổ thụ hơn hầu hết các loài chim rừng khác. Một mùa sinh sản diễn ra theo trình tự sau.

  1. Cặp chim tìm một hốc tự nhiên đủ rộng trong thân cây gỗ lớn, thường cao trên thân và còn sống. Hồng hoàng không tự đục được hốc, chúng phải chờ cây già tạo ra hốc.
  2. Chim mái chui vào hốc rồi tự trát kín miệng hốc bằng bùn, thức ăn nhai nhỏ và phân, chỉ chừa một khe hẹp dọc vừa lọt mỏ.
  3. Trong hốc, chim mái đẻ trứng và thay toàn bộ lông cánh, nên suốt thời gian này nó không bay được và hoàn toàn trông vào chim trống.
  4. Chim trống bay đi tìm quả, côn trùng, thằn lằn nhỏ rồi mớm qua khe hẹp nhiều lần mỗi ngày trong nhiều tuần.
  5. Khi chim non lớn, chim mái phá tường ra ngoài, chim non tự trát lại khe và tiếp tục được bố mẹ cho ăn cho đến khi đủ lông để rời tổ.

Trình tự này cho thấy vì sao mất một chim trống trong mùa sinh sản là mất cả tổ: chim mái và chim non trong hốc không có ai mang thức ăn. Nó cũng giải thích vì sao cặp chim thường quay lại đúng một hốc tốt qua nhiều năm, và vì sao một cây có hốc phù hợp khó thay thế bằng bất cứ thứ gì.

Hồng hoàng sống ở đâu và vì sao được gọi là người trồng rừng

Rừng thường xanh lớn, còn nhiều cây gỗ to. Hồng hoàng cần những khu rừng rộng, liền mạch, có cây gỗ lớn để làm tổ và nhiều cây cho quả chín rải rác quanh năm. Ở Việt Nam, chúng còn ở rừng núi dọc dãy Trường Sơn và một số vùng rừng lớn phía bắc, nhưng rất hiếm.

Ăn quả là chính, nhất là quả sung, si, đa. Các cây họ sung ra quả nhiều đợt trong năm, là nguồn ăn ổn định. Hồng hoàng còn bắt côn trùng, thằn lằn, chim non của loài khác, nhất là khi đang nuôi con cần nhiều đạm.

Mang hạt đi rất xa. Chim nuốt quả rồi bay qua nhiều cánh rừng, nhả hoặc thải hạt ở nơi khác. Nhiều cây gỗ có hạt lớn hầu như chỉ được các loài chim mỏ sừng phát tán. Mất hồng hoàng, những cây ấy mất cách lan ra rừng mới.

Đi kiếm ăn rộng nhưng ngủ đêm cố định. Ngoài mùa sinh sản, hồng hoàng có thể tụ thành nhóm nhỏ, buổi tối bay về một số cây ngủ quen thuộc. Đây là lúc chúng dễ bị quấy nhiễu nhất, vì vậy những cây ngủ không bao giờ nên công khai.

Vì sao chim hồng hoàng bị đe doạ

Mất cây làm tổ. Khai thác chọn cây gỗ lớn, kể cả khai thác nhỏ lẻ, lấy đi đúng những cây có hốc. Một khu rừng còn xanh nhưng hết cây cổ thụ là khu rừng hồng hoàng không thể sinh sản.

Săn lấy mỏ và mũ sừng. Mỏ, mũ sừng và đầu chim mỏ sừng bị buôn làm vật trưng bày, đồ chạm khắc. Những vật này không có công dụng chữa bệnh hay may mắn nào có cơ sở; mua bán chúng là tiếp tay cho săn bắt và là hành vi trái pháp luật.

Bắt chim non bán. Phá tường tổ lấy chim non vừa giết chết tổ năm đó, vừa thường làm hỏng hốc. Chim non nuôi nhốt hiếm khi sống khoẻ vì nhu cầu thức ăn rất đặc biệt.

Rừng bị chia cắt. Đường, rẫy, thuỷ điện cắt rừng thành mảnh nhỏ. Hồng hoàng cần bay xa tìm cây có quả chín; mảnh rừng nhỏ không đủ nuôi một cặp quanh năm.

Sinh sản rất chậm. Mỗi tổ thường chỉ nuôi được một hoặc hai con, chim non nhiều năm mới trưởng thành. Mất một con trưởng thành phải rất lâu mới bù lại được.

Pháp luật bảo vệ và những hiểu lầm thường gặp

Hồng hoàng và nhiều loài chim mỏ sừng nằm trong nhóm động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm. Luật Lâm nghiệp, Điều 9 khoản 3, nghiêm cấm săn, bắt, nuôi, nhốt, giết, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán động vật rừng trái quy định của pháp luật; khoản 6 cấm cả việc tàng trữ, mua bán, quảng cáo, trưng bày lâm sản trái quy định. Bộ luật Hình sự, Điều 244 khoản 1 điểm b, xử lý cả việc tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép bộ phận cơ thể hoặc sản phẩm của động vật thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, tức một chiếc mỏ treo tường cũng không phải món đồ vô hại.

Hiểu lầm thứ nhất: "Mỏ chim mua ở chợ là đồ cũ, không phạm luật." Bộ phận cơ thể và sản phẩm của loài nguy cấp vẫn là mẫu vật động vật rừng theo Luật Lâm nghiệp, Điều 2 khoản 15, bất kể còn sống hay đã chết. Hiểu lầm thứ hai: "Chim hồng hoàng nuôi được như gà." Chim non bắt từ tổ phần lớn suy yếu và chết; trong khi đó tổ ngoài tự nhiên đã mất. Hiểu lầm thứ ba: "Trồng lại rừng là đủ." Cây trồng mới phải mất rất nhiều thập kỷ mới đủ to để có hốc làm tổ, nên giữ cây cổ thụ còn lại quan trọng hơn trồng thêm cây non.

Mỗi người làm được gì cho chim hồng hoàng

Phần lớn người đọc không sống trong rừng, nhưng ai cũng đứng ở một mắt xích nào đó của chuỗi mua bán và chuỗi chia sẻ thông tin.

  • Không mua mỏ, mũ sừng, đầu chim, lông chim mỏ sừng, kể cả khi được giới thiệu là đồ gia truyền hay đồ thờ cổ.
  • Gặp người rao bán chim mỏ sừng sống hoặc bộ phận của chúng, ghi lại thông tin và báo cơ quan kiểm lâm hoặc công an nơi gần nhất, không tự đối chất.
  • Khi đi rừng, nếu nghe tiếng cánh vù vù hoặc thấy chim ra vào một hốc cây, giữ khoảng cách, không đứng dưới gốc lâu và tuyệt đối không công bố vị trí cây.
  • Không bay máy bay không người lái quanh tán cây có chim mỏ sừng; tiếng ồn làm chim trống bỏ chuyến mớm mồi.
  • Ủng hộ việc giữ lại cây gỗ lớn khi làm đường, làm vườn ở vùng ven rừng; một cây cổ thụ có hốc có thể là nhà của hồng hoàng trong nhiều thế hệ.

Khi kể cho trẻ về hồng hoàng, câu chuyện chim mái tự xây tường và chim trống mớm mồi nhiều tuần liền thường khiến trẻ nhớ rất lâu. Đó cũng là cách dễ nhất để trẻ hiểu vì sao không được chặt cây to.

Câu hỏi thường gặp

Chim hồng hoàng ăn gì?

Hồng hoàng ăn chủ yếu quả rừng, nhất là quả các cây họ sung như sung, si, đa. Chúng ăn thêm côn trùng, thằn lằn và động vật nhỏ, đặc biệt khi đang nuôi chim non cần nhiều đạm.

Vì sao chim hồng hoàng mái tự nhốt mình trong hốc cây?

Chim mái trát kín miệng hốc để bảo vệ trứng và chim non khỏi rắn, chồn và chim săn mồi. Trong thời gian đó chim mái thay lông cánh và hoàn toàn dựa vào chim trống mang thức ăn tới.

Làm sao biết có chim hồng hoàng gần đó?

Dấu hiệu dễ nhận nhất là tiếng vỗ cánh rất to, dồn dập như gió lùa, nghe từ xa trước khi thấy chim. Ngoài ra có tiếng kêu khàn trầm và đám hạt quả rơi dưới gốc cây đang có quả chín.

Mỏ chim hồng hoàng có chữa được bệnh hay mang lại may mắn không?

Không. Mỏ và mũ sừng không có công dụng chữa bệnh hay tác dụng nào được chứng minh. Mua bán chúng là tiếp tay cho săn bắt và có thể bị xử lý theo Điều 244 Bộ luật Hình sự.

Hồng hoàng khác niệc mỏ vằn như thế nào?

Hồng hoàng có mũ sừng vàng rộng hình yên ngựa và đuôi trắng có dải đen ngang. Niệc mỏ vằn có mũ thấp với các gờ ngang ở gốc mỏ, đuôi trắng toàn bộ, chim trống có túi da họng vàng.

Có nên nuôi chim hồng hoàng làm cảnh không?

Không nên và không được phép. Hồng hoàng là động vật rừng nguy cấp, nuôi nhốt trái phép bị cấm theo Luật Lâm nghiệp; chim non bắt từ tổ phần lớn suy yếu và chết, còn tổ ngoài tự nhiên mất luôn năm đó.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138