Khi đi du lịch, những món đồ lưu niệm như vòng ngà, lược và kính gọng đồi mồi, móng và răng thú, đồ da thú hoang, san hô, vỏ ốc lớn, bướm và bọ cánh cứng ép khung có thể được làm từ loài bị pháp luật bảo vệ. Mua chúng là góp tiền cho chuỗi săn bắt, và có thể bị thu giữ, xử lý khi mang qua sân bay, cửa khẩu.
Phần lớn người mua không có ý xấu; họ chỉ thấy một món đồ đẹp, lạ, giá hợp lý ở chợ đêm hay cửa hàng mỹ nghệ. Bài này giúp bạn nhận diện những nhóm đồ lưu niệm đáng ngờ, biết vì sao chúng gây hại, pháp luật về mang mẫu vật qua biên giới nói gì, và có sẵn vài câu hỏi đơn giản để quyết định trước quầy hàng.
Những nhóm đồ lưu niệm hay gặp có nguồn gốc từ động vật hoang dã
Bảng dưới gom các nhóm đồ thường thấy ở khu du lịch trong và ngoài nước. Không phải mọi món đều phạm luật, nhưng mọi món đều đáng đặt câu hỏi.
| Món đồ | Có thể làm từ | Vì sao nên tránh |
|---|---|---|
| Vòng, nhẫn, tượng nhỏ màu ngà | Ngà voi, xương, răng thú | Buôn bán ngà voi bị Bộ luật Hình sự nêu riêng tại Điều 244; hàng giả và hàng thật rất khó phân biệt bằng mắt |
| Lược, gọng kính, vòng có vân nâu vàng trong | Mai rùa biển (đồi mồi) | Rùa biển là nhóm được bảo vệ nghiêm ngặt; mỗi món đồ là một con rùa bị giết |
| Mặt dây chuyền móng, nanh, vuốt | Hổ, báo, gấu, các loài mèo rừng | Hổ, gấu được Điều 244 nêu theo từng cá thể; nanh vuốt thường được rao kèm những lời đồn không có cơ sở |
| Ví, thắt lưng, túi da có vảy hoặc đốm | Da trăn, kỳ đà, cá sấu, mèo rừng | Chỉ hợp pháp khi có nguồn gốc nuôi hợp pháp và giấy tờ; hàng chợ thường không có |
| San hô, vỏ ốc to, sao biển, cá ngựa khô | Sinh vật biển bị khai thác từ rạn | Khai thác làm hỏng rạn san hô; nhiều loài nằm trong phụ lục CITES |
| Bướm, bọ cánh cứng ép khung, lông chim | Côn trùng, chim rừng | Một số loài được bảo vệ; lông chim quý thường đến từ chim bị săn |
| Rượu ngâm rắn, tắc kè, cá ngựa | Bò sát, sinh vật biển | Thường được quảng cáo bổ, chữa bệnh mà không có cơ sở; nhiều loài bị bắt từ tự nhiên |
Quy tắc thực tế: nếu món đồ được giới thiệu là thật, là từ rừng, là hiếm, hoặc có công dụng gì đó ngoài làm đẹp, thì đó là lúc nên đặt nó xuống.
Vì sao một món đồ nhỏ lại gây hại lớn
Một chiếc vòng tay, một chiếc lược trông nhỏ bé so với một con voi hay một con rùa biển. Nhưng người bán không làm ra một chiếc; họ làm hàng trăm chiếc để bày ở hàng chục quầy, phục vụ hàng nghìn lượt khách mỗi mùa du lịch. Nhu cầu của khách du lịch cộng dồn lại đủ để duy trì việc săn bắt, đặc biệt với những loài vốn đã rất hiếm.
Đồ lưu niệm còn có một tác hại khó thấy: nó làm việc sử dụng sản phẩm từ động vật hoang dã trở nên bình thường. Khi một món đồ đồi mồi được bày cạnh móc khoá, nón lá, khách du lịch dễ nghĩ đó là hàng thủ công truyền thống, hợp pháp. Khi về nhà đem tặng, người nhận lại tiếp tục nghĩ như vậy. Chuỗi niềm tin sai ấy giữ cho thị trường tồn tại.
Cuối cùng, nhiều món được quảng cáo là đồ thật hoá ra là đồ giả làm từ nhựa, xương bò, nhựa cây. Người mua vừa mất tiền, vừa vô tình nuôi dưỡng nhu cầu với đồ thật. Dù món đồ là thật hay giả, việc chọn mua đều gửi đi một tín hiệu: có khách cho loại hàng này.
Pháp luật về buôn bán và mang mẫu vật động vật qua biên giới
Các quy định dưới đây trích từ Bộ luật Hình sự, Luật Lâm nghiệp và Thông tư 85/2025/TT-BNNMT (hiệu lực từ ngày 01/01/2026).
- Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, Điều 27 khoản 1: hoạt động xuất khẩu, tái xuất khẩu, nhập khẩu mẫu vật loài động vật, thực vật thuộc Phụ lục CITES phải có giấy phép CITES do Cơ quan thẩm quyền quản lý CITES Việt Nam cấp, trừ một số trường hợp luật định.
- Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, Điều 27 khoản 6 điểm e: vật dụng thuộc sở hữu cá nhân, hộ gia đình chỉ được xuất, nhập khẩu không cần giấy phép CITES trong giới hạn số lượng theo quy định của CITES được cơ quan chức năng công bố; vượt giới hạn đó thì cần giấy phép.
- Luật Lâm nghiệp, Điều 9 khoản 6: nghiêm cấm tàng trữ, mua bán, vận chuyển, chế biến, quảng cáo, trưng bày, xuất khẩu, nhập khẩu lâm sản trái quy định của pháp luật Việt Nam và điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.
- Bộ luật Hình sự, Điều 244 khoản 1 điểm c: tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép ngà voi, sừng tê giác từ một khối lượng nhất định bị xử lý hình sự; các khung nặng hơn tính theo khối lượng lớn hơn.
- Bộ luật Hình sự, Điều 234 khoản 1 điểm b: tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép bộ phận cơ thể hoặc sản phẩm của động vật thuộc Nhóm IIB hoặc Phụ lục II CITES hay động vật hoang dã khác khi đạt mức trị giá hoặc thu lợi luật định.
Ngoài Việt Nam, rất nhiều quốc gia cũng là thành viên CITES và thu giữ đồ lưu niệm không có giấy phép tại sân bay. Câu "mua ở chợ du lịch, ai cũng bán" không phải là lý do được chấp nhận ở bất kỳ cửa khẩu nào.
Năm câu hỏi tự đặt ra trước quầy hàng
Bạn không cần là chuyên gia để quyết định. Chỉ cần đi qua năm câu hỏi dưới đây; nếu có một câu trả lời đáng ngờ, hãy chọn món khác.
- Món này làm từ gì? Nếu người bán trả lời là ngà, đồi mồi, nanh, vuốt, da thú rừng, san hô thật, hãy dừng lại.
- Người bán có chứng minh được nguồn gốc hợp pháp không? Hàng hợp pháp từ động vật nuôi thường đi kèm giấy tờ; lời hứa miệng không phải là giấy tờ.
- Món này có được quảng cáo công dụng gì ngoài làm đẹp không? Lời quảng cáo chữa bệnh, mang lại may mắn thường đi kèm hàng từ loài bị bảo vệ.
- Mình có định mang nó qua sân bay, cửa khẩu không? Nếu có, hãy nghĩ tới việc phải khai báo và có thể bị thu giữ.
- Nếu người nhận quà biết rõ món này làm từ gì, họ có còn vui không? Câu hỏi này thường đủ để trả lời mọi thứ.
Câu trả lời chắc chắn nhất cho mọi băn khoăn là chọn đồ lưu niệm không dính tới động vật hoang dã. Không có món quà nào đáng giá bằng việc không phải lo về nó sau này.
Gợi ý đồ lưu niệm thay thế vẫn đậm chất địa phương
Nhiều vùng du lịch có hàng thủ công đẹp, mang dấu ấn riêng mà không cần đến động vật hoang dã. Bảng dưới gợi ý vài hướng thay thế theo từng nhu cầu.
| Bạn muốn | Thay vì | Hãy chọn |
|---|---|---|
| Một món trang sức | Vòng ngà, vòng đồi mồi, mặt nanh vuốt | Trang sức bạc, đá, gỗ rừng trồng, hạt từ cây, thổ cẩm |
| Đồ trang trí nhà | San hô, vỏ ốc to, bướm ép khung | Tranh, gốm, đồ mây tre đan, đèn lồng, đồ gỗ có nguồn gốc |
| Món quà mang tính vùng biển | Sao biển khô, cá ngựa khô, đồ vỏ ốc | Nước mắm, hải sản khô từ loài nuôi phổ biến, muối, tranh vẽ biển |
| Món quà mang tính vùng núi | Mật, cao, rượu ngâm động vật | Chè, cà phê, mật ong nuôi, thổ cẩm, đồ đan, gia vị vùng cao |
| Kỷ niệm về động vật hoang dã | Bất cứ bộ phận nào của con vật | Sách tranh, áo in hình, tượng gỗ, đồ thêu hình con vật, ảnh bạn tự chụp |
Mua hàng thủ công của người dân địa phương còn tạo thu nhập trực tiếp cho họ, một cách khác để giảm sức ép lên rừng và biển.
Đã lỡ mua hoặc được tặng đồ từ động vật hoang dã: nên làm gì
Nhiều người chỉ nhận ra vấn đề sau khi đã mua hoặc khi được người thân tặng. Điều quan trọng là không để món đồ tiếp tục đi vào vòng mua bán. Các bước dưới đây giúp xử lý cho đúng:
- Đừng mang món đồ qua sân bay, cửa khẩu nếu không có giấy tờ nguồn gốc hợp lệ. Nếu đang ở nước ngoài, cân nhắc để lại thay vì cố mang về.
- Đừng bán lại, đừng rao trên mạng, đừng đem tặng người khác. Mỗi lần món đồ đổi chủ là thêm một lần mua bán, vận chuyển và một người nữa nghĩ rằng loại hàng này bình thường.
- Nếu món đồ có thể là sản phẩm từ loài nguy cấp, quý, hiếm như ngà voi, đồi mồi, nanh vuốt hổ, liên hệ cơ quan Kiểm lâm sở tại để hỏi cách giao nộp hoặc xử lý cho đúng quy định.
- Nếu người tặng là người thân, nói chuyện nhẹ nhàng về lý do mình không muốn giữ, để lần sau họ chọn món quà khác.
- Khi kể lại chuyến đi, chia sẻ kinh nghiệm này với bạn bè, nhất là những người sắp đi tới cùng nơi, để họ không lặp lại.
Lỡ mua không phải là điều đáng xấu hổ, vì người bán rất giỏi làm cho món hàng trông vô hại. Điều đáng tiếc chỉ là khi món đồ tiếp tục được bán, được tặng, được khoe, và kéo thêm người mua mới.
Hiểu lầm hay gặp về đồ lưu niệm từ động vật
Những lời trấn an dưới đây thường được người bán hoặc người đi cùng nói ra. Biết trước giúp bạn không bị lung lay.
| Câu hay nghe | Thực tế |
|---|---|
| Đồ cổ, đồ cũ nên không sao. | Món đồ mang dấu cũ vẫn có thể mới làm; và mua bán, vận chuyển mẫu vật cũ vẫn chịu quy định về nguồn gốc. |
| Ngà này là ngà voi chết tự nhiên. | Người mua không có cách nào kiểm chứng; câu này là lời mời chào quen thuộc. |
| Hàng thủ công truyền thống của vùng. | Truyền thống không làm thay đổi quy định pháp luật về loài được bảo vệ. |
| Mua ở chợ du lịch công khai nên hợp pháp. | Bày bán công khai không đồng nghĩa có giấy tờ hợp pháp; nhiều nơi vẫn bán hàng trái phép. |
| Đồ nhỏ mang theo người thì hải quan không kiểm. | Đồ nhỏ là loại hay bị phát hiện nhất ở cửa khẩu, và vẫn có thể bị thu giữ, xử lý. |
Không mua là lựa chọn duy nhất không cần tranh luận với ai, kể cả với chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Mua đồ đồi mồi có phạm luật không?
Đồi mồi là sản phẩm từ mai rùa biển, nhóm loài được bảo vệ nghiêm ngặt. Mua bán, tàng trữ, vận chuyển trái phép sản phẩm từ loài nguy cấp, quý, hiếm có thể bị xử lý theo Luật Lâm nghiệp, Bộ luật Hình sự và quy định về CITES khi mang qua biên giới.
Mang vòng ngà mua ở nước ngoài về Việt Nam có được không?
Nhập khẩu mẫu vật loài thuộc Phụ lục CITES phải có giấy phép CITES theo Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, Điều 27. Ngà voi còn được Bộ luật Hình sự, Điều 244, nêu riêng. Không có giấy tờ hợp lệ thì có thể bị thu giữ và xử lý.
Làm sao biết một món đồ có làm từ động vật hoang dã không?
Hỏi thẳng chất liệu, yêu cầu giấy tờ nguồn gốc, để ý lời quảng cáo về công dụng ngoài làm đẹp. Nếu người bán nói là thật, là hiếm, là từ rừng mà không chứng minh được nguồn gốc hợp pháp, đó là dấu hiệu nên từ chối.
Mua san hô, vỏ ốc làm quà có sao không?
Khai thác san hô, ốc lớn làm hư hại rạn và nhiều loài nằm trong phụ lục CITES, nên mang qua biên giới có thể cần giấy phép. Chọn quà khác như tranh, gốm, hàng thủ công là lựa chọn an toàn hơn cho cả bạn và biển.
Đồ cũ, đồ của ông bà để lại có bị coi là vi phạm không?
Việc giữ đồ trong gia đình khác với mua bán, vận chuyển. Tuy vậy, khi muốn bán, tặng hoặc mang qua biên giới, đồ làm từ loài được bảo vệ vẫn chịu quy định về nguồn gốc. Nên hỏi cơ quan kiểm lâm trước khi làm bất cứ điều gì.
Nên chọn quà lưu niệm gì thay thế?
Chọn hàng thủ công của người dân địa phương như gốm, thổ cẩm, mây tre đan, tranh, đồ bạc, chè, cà phê, mật ong nuôi. Những món này mang đậm dấu ấn vùng miền, tạo thu nhập cho người làm nghề và không dính tới động vật hoang dã.