NgaVoi.comNgà Voi
Tê tê và thú nhỏ quý hiếm

Dơi có lợi hay có hại: vì sao cần bảo vệ dơi và gặp dơi trong nhà thì làm gì

Dơi ăn côn trùng, thụ phấn và gieo hạt cho rừng, nhưng hang dơi đang bị phá. Sự thật về dơi, nguyên tắc an toàn sức khoẻ và cách xử lý khi dơi bay vào nhà.

A Vietnamese farmer seen from behind standing in a durian orchard at twilight, small fruit bats flying around pale blossoms overhead, wide shot, dusky blue light

Dơi có lợi nhiều hơn hại rất xa: các loài dơi ăn côn trùng diệt một lượng lớn sâu bọ mỗi đêm, các loài dơi ăn quả và mật hoa thụ phấn cho cây và gieo hạt cho rừng; nguy cơ sức khoẻ từ dơi chỉ đáng lo khi con người bắt, giết, ăn thịt hoặc phá nơi ở của chúng. Dơi là loài thú duy nhất bay được thật sự, và Việt Nam là một trong những nơi có nhiều loài dơi trong khu vực.

Hang động, cây cổ thụ, mái nhà cũ là nơi dơi trú ngụ, và những nơi này đang bị xáo trộn mạnh. Bài này trình bày lợi ích của dơi, cách dơi định vị bằng âm thanh, những hiểu lầm hay gặp, nguyên tắc an toàn sức khoẻ, các mối đe doạ, và cách xử lý khi dơi bay vào nhà hoặc khi lỡ bị dơi cắn, cào.

Dơi là con gì và có những nhóm nào

Dơi là thú: đẻ con, nuôi con bằng sữa, có lông. Cánh của dơi là màng da mỏng căng giữa các ngón tay rất dài, nối xuống chân sau và có khi tới đuôi. Khác với sóc bay chỉ lượn, dơi vỗ cánh để bay lên, đổi hướng, lượn vòng, có loài bắt được côn trùng ngay trong không trung.

Có thể chia dơi thành hai nhóm dễ nhận ra. Nhóm dơi ăn quả và mật hoa thường to hơn, mắt to, mõm dài trông như mõm chó con, tai đơn giản; chúng tìm thức ăn chủ yếu bằng mắt và mũi. Nhóm dơi ăn côn trùng thường nhỏ hơn, mắt nhỏ, tai và mũi có nhiều nếp, mấu da phức tạp, giúp phát và thu sóng âm để định vị.

Dơi treo ngược khi nghỉ nhờ cấu tạo gân chân đặc biệt: trọng lượng cơ thể kéo các ngón chân khép chặt, nên dơi bám được mà không tốn sức. Khi muốn bay, chúng chỉ cần thả chân ra và rơi xuống để lấy đà.

Phần lớn dơi sống theo đàn, ngủ ngày trong hang, hốc cây, tán lá, dưới mái nhà hoặc gầm cầu, ra ngoài kiếm ăn lúc chạng vạng. Nhiều loài sinh sản chậm, mỗi năm chỉ một con, nên một đàn dơi bị phá rất lâu mới hồi phục.

Dơi làm được gì cho con người và rừng

Lợi ích của dơi thường không ai nhìn thấy vì diễn ra vào ban đêm. Bảng dưới gom những việc cụ thể.

Việc dơi làmNhóm dơiLợi ích thấy được
Ăn côn trùng bay đêmDơi ăn côn trùngGiảm muỗi, bướm đêm, rầy hại lúa và cây ăn quả; bớt phải dùng thuốc trừ sâu
Thụ phấn hoa nở đêmDơi ăn mật hoaHoa sầu riêng và nhiều loài cây rừng nở về đêm, được dơi thụ phấn
Gieo hạtDơi ăn quảMang hạt đi xa, giúp đất trống và rừng bị khai thác tái sinh
Tạo nguồn dinh dưỡng trong hangMọi loài sống trong hangPhân dơi nuôi cả một hệ sinh vật hang động: côn trùng, cá, tôm hang
Chỉ báo môi trườngMọi loàiĐàn dơi giảm là dấu hiệu môi trường đang xấu đi, thường trước khi con người nhận ra

Người trồng sầu riêng ở nhiều vùng đã quen cảnh dơi bay quanh vườn lúc hoa nở. Xua đuổi hoặc bẫy dơi trong mùa hoa là tự làm giảm khả năng đậu quả của vườn mình.

Dơi “nhìn” bằng âm thanh như thế nào

Phát tiếng kêu tần số cao. Dơi ăn côn trùng phát ra chuỗi tiếng kêu rất cao, phần lớn tai người không nghe thấy. Âm thanh dội lại từ vật cản và con mồi cho dơi biết khoảng cách, kích thước, hướng di chuyển.

Kêu dồn dập khi sắp bắt mồi. Khi tới gần con mồi, nhịp kêu tăng nhanh thành một tràng liên tục để định vị chính xác. Người dùng máy thu siêu âm có thể nghe được “tiếng rè” đặc trưng lúc này.

Tai và mũi như ăng-ten. Nếp da ở mũi và vành tai to giúp dơi định hướng sóng âm. Mỗi loài có kiểu tiếng kêu riêng, nên người nghiên cứu có thể nhận biết loài qua bản ghi âm thay vì phải bắt.

Dơi không mù. Dơi có mắt và nhìn được. Dơi ăn quả còn nhìn khá tốt trong ánh sáng yếu. Định vị bằng âm thanh chỉ là cách bổ sung để bay trong bóng tối hoàn toàn.

Bay quanh đèn là để săn mồi. Ngọn đèn ngoài hiên thu hút côn trùng, nên dơi lượn vòng quanh đó để bắt mồi. Thấy dơi chao liệng sát đèn không có nghĩa là chúng muốn vào nhà; tắt đèn sớm hoặc dùng đèn ánh vàng sẽ bớt cảnh này.

Hiểu lầm hay gặp về dơi

Dơi gắn với nhiều câu chuyện đáng sợ. Phần lớn không đúng với các loài dơi ở Việt Nam.

Câu hay ngheSự thật
Dơi hút máu ngườiCác loài dơi hút máu chỉ sống ở Trung và Nam Mỹ, chủ yếu hút máu gia súc. Dơi ở Việt Nam ăn côn trùng, quả, mật hoa, một số ít ăn ếch, cá nhỏ
Dơi hay bám vào tóc ngườiDơi định vị rất chính xác và tránh người. Dơi bay sát đầu thường là đang bắt muỗi quanh người
Dơi là chuột có cánhDơi là một bộ thú riêng, không phải gặm nhấm
Thịt dơi bổ dưỡng, rượu dơi tốtKhông có cơ sở khoa học. Bắt, giết, ăn dơi còn làm tăng nguy cơ tiếp xúc mầm bệnh
Có dơi quanh nhà là xuiĐó là quan niệm dân gian, không có căn cứ. Dơi quanh nhà giúp giảm muỗi và côn trùng

Sửa một hiểu lầm cho trẻ nhỏ từ sớm giúp các em lớn lên không sợ hãi, không ghét bỏ một loài có ích. Có thể bắt đầu bằng việc cùng ngồi ngoài hiên lúc chạng vạng, chỉ cho trẻ thấy dơi lượn bắt côn trùng quanh đèn.

Dơi và sức khoẻ: những nguyên tắc cần nhớ

Như nhiều động vật hoang dã khác, dơi có thể mang virus và vi khuẩn mà bản thân chúng không bị bệnh. Nguy cơ lây sang người tăng mạnh khi dơi bị bắt, bị nhốt, bị giết thịt, bị buôn bán sống cùng nhiều loài khác, hoặc khi con người phá hang và tiếp xúc trực tiếp với dơi, phân dơi. Dơi sống yên ở nơi của chúng gần như không gây nguy hiểm cho người.

Ba nguyên tắc đơn giản: không chạm tay trần vào dơi, kể cả dơi chết hoặc dơi non rơi xuống đất; không ăn thịt dơi, không mua dơi sống; không vào sâu trong hang dơi, không cào xới phân dơi khi không có đồ bảo hộ phù hợp.

Trẻ em là đối tượng cần nhắc kỹ nhất vì hay tò mò cầm nắm. Dạy trẻ rằng thấy dơi nằm dưới đất thì gọi người lớn, không nhặt lên, không cho vào hộp mang về.

Nếu lỡ bị dơi cắn hoặc cào, dù vết thương nhỏ đến đâu, hãy coi đó là việc cần xử lý y tế. Rửa ngay vết thương dưới vòi nước chảy với xà phòng trong nhiều phút, sát trùng, rồi đến cơ sở y tế gần nhất để được tư vấn tiêm phòng. Không tự đắp lá, không chờ xem có sưng hay không.

Những gì đang đe doạ dơi

Hang động bị xáo trộn. Khai thác đá vôi, phân dơi, tham quan hang ồn ào, soi đèn sáng, đốt lửa, hút thuốc trong hang làm dơi bỏ nơi trú, nhất là vào mùa sinh sản. Một hang bị phá có thể làm mất đàn dơi của cả vùng.

Săn bắt lấy thịt. Dơi bị bắt hàng loạt bán cho quán ăn và chợ, cùng với lời đồn sai về “món bổ”. Đây vừa là đe doạ cho dơi, vừa là nguy cơ cho sức khoẻ cộng đồng.

Mất cây già và rừng. Nhiều loài dơi ngủ trong hốc cây, tán lá rậm, bẹ chuối. Chặt cây cổ thụ, dọn sạch vườn tạp làm dơi mất chỗ trú.

Thuốc trừ sâu. Dơi ăn côn trùng nhiễm thuốc lâu ngày bị tích tụ độc chất. Phun thuốc tràn lan cũng làm giảm nguồn thức ăn của dơi.

Ánh sáng và tiếng ồn ban đêm. Đèn pha chiếu thẳng vào cửa hang, gầm cầu hay mái đình cũ làm dơi ra khỏi nơi trú muộn hơn, mất những giờ kiếm ăn tốt nhất lúc chạng vạng. Một số loài dơi né hẳn những khu vực đèn sáng, nên đường đi kiếm ăn của chúng bị cắt đứt. Chỉnh đèn chiếu xuống mặt đất, tắt bớt đèn không cần thiết là việc nhỏ mà có ích.

Dơi bay vào nhà: xử lý từng bước

Dơi lạc vào nhà thường là dơi non mới tập bay hoặc dơi đuổi theo côn trùng quanh đèn. Đa số tự tìm đường ra nếu bạn giúp đúng cách. Luật Lâm nghiệp, Điều 9 khoản 3, cấm săn, bắt, giết động vật rừng trái quy định, nên đuổi dơi ra là đủ, không cần và không nên bắt giết.

  1. Giữ bình tĩnh, đưa trẻ em và chó mèo ra khỏi phòng, đóng cửa thông sang các phòng khác.
  2. Tắt đèn trong phòng, mở toang cửa sổ hoặc cửa ra vào thông ra ngoài trời.
  3. Ra khỏi phòng, chờ khoảng mười lăm đến ba mươi phút; dơi sẽ theo luồng không khí bay ra.
  4. Nếu dơi đậu yên trên tường lúc ban ngày, đeo găng tay dày, úp một cái hộp lên con vật, luồn tấm bìa cứng xuống dưới, mang ra ngoài và đặt lên thân cây hoặc chỗ cao vào lúc chạng vạng.
  5. Không đập, không xịt thuốc, không dùng chổi đánh đuổi; dơi bị thương dễ cắn khi tự vệ.
  6. Nếu dơi làm tổ dưới mái, chờ hết mùa nuôi con rồi bịt lỗ vào lúc dơi đã bay đi kiếm ăn ban đêm, tránh nhốt dơi non bên trong.
  7. Nếu có người bị cắn, bị cào hoặc dơi chạm vào người lúc đang ngủ, đưa người đó đến cơ sở y tế để được tư vấn.

Gặp dơi bị thương, dơi non rơi khỏi đàn với số lượng lớn hoặc thấy dơi bị bày bán, bạn có thể báo Uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc kiểm lâm để được hướng dẫn cứu hộ theo quy định tại Điều 15 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT.

Câu hỏi thường gặp

Dơi ở Việt Nam có hút máu không?

Không. Các loài dơi hút máu chỉ sống ở Trung và Nam Mỹ. Dơi ở Việt Nam ăn côn trùng, quả, mật hoa, một số ít loài ăn ếch hoặc cá nhỏ. Chúng không tấn công người.

Dơi bay vào nhà có nguy hiểm không?

Thường không nguy hiểm nếu bạn không chạm vào. Hãy tắt đèn, mở cửa sổ, đưa trẻ em và vật nuôi ra ngoài, chờ dơi tự bay đi. Không dùng tay trần bắt dơi, không đập hay xịt thuốc.

Bị dơi cắn thì phải làm gì?

Rửa ngay vết thương dưới vòi nước chảy với xà phòng trong nhiều phút, sát trùng, rồi đến cơ sở y tế gần nhất để được tư vấn tiêm phòng. Không tự đắp lá hay chờ xem vết thương có sưng không, dù vết cắn nhỏ.

Dơi có giúp ích gì cho vườn cây ăn quả không?

Có. Dơi ăn côn trùng diệt sâu bọ hại cây vào ban đêm, còn dơi ăn mật hoa thụ phấn cho những loài cây nở hoa về đêm như sầu riêng. Giữ dơi quanh vườn giúp giảm thuốc trừ sâu và tăng khả năng đậu quả.

Ăn thịt dơi có tốt cho sức khoẻ không?

Không có cơ sở khoa học nào cho thấy thịt dơi bổ dưỡng hơn thực phẩm thông thường. Bắt, giết và ăn dơi còn làm tăng nguy cơ tiếp xúc với mầm bệnh từ động vật hoang dã. Cách an toàn nhất là không ăn.

Đi tham quan hang có dơi cần lưu ý gì?

Đi theo lối được hướng dẫn, nói nhỏ, không soi đèn mạnh thẳng vào đàn dơi, không chụp ảnh có đèn chớp, không đốt lửa, không chạm vào dơi hay phân dơi. Tránh vào những khu hang đang có dơi nuôi con.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138