NgaVoi.comNgà Voi
Loài đặc hữu Việt Nam

Bảo tồn tại chỗ và chuyển chỗ: vì sao giữ rừng quan trọng hơn nuôi nhốt loài hiếm

Bảo tồn tại chỗ giữ loài trong rừng của nó, bảo tồn chuyển chỗ nuôi giữ loài ở cơ sở bảo tồn. Luật quy định gì, khi nào cần nuôi và vì sao rừng vẫn là chính.

Wide shot of an old Vietnamese couple seen from behind walking along a dirt path between rice terraces and a dense forest edge, late afternoon golden light, peaceful mood

Bảo tồn tại chỗ là giữ loài hoang dã ngay trong môi trường sống tự nhiên của nó; bảo tồn chuyển chỗ là giữ loài ở bên ngoài nơi sống tự nhiên, như cơ sở cứu hộ, vườn thực vật, trại nhân nuôi hay ngân hàng gen. Luật Đa dạng sinh học của Việt Nam đặt nguyên tắc rõ ràng: bảo tồn tại chỗ là chính, kết hợp với bảo tồn chuyển chỗ.

Với loài đặc hữu, sự khác biệt này đặc biệt quan trọng. Nhiều loài như sao la chưa bao giờ được nuôi sống lâu dài, nên ngoài rừng không có chỗ nào thay thế. Hiểu hai cách bảo tồn giúp bạn nhận ra vì sao một trại nuôi tự xưng "bảo tồn" không thay được một cánh rừng, và vì sao không nên mua, nuôi động vật hoang dã với lý do "giữ giống".

Hai cách bảo tồn theo luật

Luật Đa dạng sinh học (Điều 3, khoản 2 và khoản 3) định nghĩa hai khái niệm này. Bảng dưới đây đặt chúng cạnh nhau.

Tiêu chíBảo tồn tại chỗBảo tồn chuyển chỗ
Định nghĩaBảo tồn loài hoang dã trong môi trường sống tự nhiên của chúngBảo tồn loài hoang dã ngoài môi trường sống tự nhiên thường xuyên hoặc theo mùa của chúng
Hình thứcVườn quốc gia, khu bảo tồn, rừng đặc dụng, hành lang đa dạng sinh họcCơ sở cứu hộ, cơ sở bảo tồn, vườn thực vật, ngân hàng gen, lưu giữ mẫu vật di truyền
Giữ được gìCả loài, nơi ở, quan hệ với các loài khác, tập tính tự nhiênMột số cá thể hoặc nguồn gen của loài
Chi phí lâu dàiBảo vệ rừng, tuần tra, hỗ trợ cộng đồngChuồng trại, thức ăn, thú y, nhân lực liên tục
Rủi ro chínhSăn bắt, mất rừng nếu bảo vệ yếuMất tập tính, suy giảm di truyền, dịch bệnh, nhiều loài không sinh sản được

Luật Đa dạng sinh học (Điều 4 khoản 3) xác định nguyên tắc: bảo tồn tại chỗ là chính, kết hợp bảo tồn tại chỗ với bảo tồn chuyển chỗ. Hai cách không đối lập mà bổ sung cho nhau; nhưng thứ tự ưu tiên là rõ ràng.

Vì sao giữ rừng được đặt lên trước

Một khu rừng giữ cùng lúc hàng nghìn loài. Không trại nuôi nào giữ được tất cả các loài của một khu rừng, nhất là sinh vật nhỏ, cây cỏ, nấm và những loài chưa được mô tả.

Tập tính chỉ học được trong tự nhiên. Con non học kiếm ăn, tránh kẻ thù, tìm bạn đời từ bố mẹ và từ môi trường. Sau nhiều thế hệ trong chuồng, các tập tính này có thể mai một, khiến việc thả lại khó thành công.

Loài đặc hữu thường khó nuôi. Nhiều loài thích nghi với thức ăn và điều kiện rất riêng. Sao la là ví dụ: những cá thể từng bị bắt giữ đều không sống được lâu.

Rừng mang lại lợi ích cho con người. Rừng giữ nước, chống sạt lở, điều hoà khí hậu cho làng bản quanh đó. Giữ rừng vì loài hiếm đồng thời là giữ an toàn cho cộng đồng.

Chi phí hợp lý hơn. Bảo vệ một khu rừng lớn thường rẻ hơn nhiều so với nuôi giữ lâu dài một số ít cá thể trong điều kiện nhân tạo.

Khi nào bảo tồn chuyển chỗ là cần thiết

Bảo tồn chuyển chỗ trở nên cần thiết khi cá thể động vật không thể ở lại tự nhiên: bị thương, bị lạc, bị bắt giữ từ các vụ buôn bán trái phép, hoặc nơi sống đã bị phá. Luật Đa dạng sinh học (Điều 47 khoản 1) quy định cá thể loài thuộc danh mục ưu tiên bảo vệ bị mất nơi sinh sống tự nhiên, bị lạc, bị thương, bị bệnh phải được đưa vào cơ sở cứu hộ để cứu chữa, nuôi dưỡng, chăm sóc và thả lại nơi sinh sống tự nhiên của chúng.

Trường hợp thứ hai là khi quần thể ngoài tự nhiên đã quá nhỏ, có nguy cơ biến mất trước khi các mối đe doạ được kiểm soát. Khi đó, nhân nuôi có kế hoạch có thể giữ lại một "quần thể dự phòng". Với sao la, giới bảo tồn từng thảo luận về phương án này nhưng luôn nhấn mạnh nó chỉ khả thi khi được chuẩn bị rất kỹ và không thay thế việc gỡ bẫy.

Việc thả động vật trở lại cũng có quy định chặt. Thông tư 85/2025/TT-BNNMT (Điều 11 khoản 2) yêu cầu cá thể dự kiến thả phải đảm bảo sức khoẻ, không bị dịch bệnh và còn các tập tính tự nhiên; nơi thả phải là môi trường tự nhiên phù hợp với đặc tính loài. Luật Đa dạng sinh học (Điều 41 khoản 3) yêu cầu việc thả loài thuộc danh mục ưu tiên bảo vệ từ cơ sở cứu hộ về nơi sống tự nhiên phải được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận bằng văn bản.

Những quy định này nhằm tránh tình trạng thả bừa: thả sai loài, sai nơi, hoặc thả con vật mang bệnh vào quần thể hoang dã.

Nhận biết một cơ sở bảo tồn thật với nơi nuôi nhốt thương mại

Nhiều nơi gắn chữ "bảo tồn" để thu hút khách. Những dấu hiệu dưới đây giúp bạn đánh giá trước khi ghé thăm hay ủng hộ.

Dấu hiệuCơ sở bảo tồn, cứu hộ đúng nghĩaNơi nuôi nhốt vì mục đích thương mại
Tiếp xúc với kháchHạn chế, khách quan sát từ xa, không bế, không cho ănCho khách ôm, chụp ảnh, cho ăn, cưỡi
Biểu diễnKhông cóCó màn biểu diễn, động vật bị huấn luyện làm trò
Con nonÍt khi có, nếu có thì gắn với chương trình nhân nuôi có kế hoạchNhiều con non để thu hút khách, không rõ mục đích
Mục tiêuThả về tự nhiên khi có thể, giáo dục bảo tồnThu tiền vé, bán sản phẩm
Giấy tờCó giấy chứng nhận cơ sở bảo tồn đa dạng sinh học do cơ quan có thẩm quyền cấpKhông rõ ràng hoặc không công khai

Thông tư 85/2025/TT-BNNMT (Điều 21) quy định trình tự cấp giấy chứng nhận cơ sở bảo tồn đa dạng sinh học. Bạn có quyền hỏi cơ sở mình đến thăm về giấy chứng nhận này. Một nơi thật sự làm bảo tồn thường sẵn lòng giải thích và không khuyến khích khách chạm vào động vật.

Giữ rừng để giữ loài: những việc cụ thể

Khoanh vùng bảo vệ. Luật Đa dạng sinh học (Điều 41 khoản 1) quy định khu vực có loài thuộc danh mục ưu tiên bảo vệ sinh sống phải được điều tra, đánh giá để lập dự án thành lập khu bảo tồn. Đây là bước đầu tiên của bảo tồn tại chỗ.

Gỡ bẫy và tuần tra. Một khu bảo tồn chỉ có ý nghĩa khi bên trong không còn bẫy. Các tổ tuần tra gỡ bẫy định kỳ là lực lượng bảo tồn tại chỗ hiệu quả nhất với thú sống trên mặt đất.

Nối các mảnh rừng. Hành lang rừng nối các khu bảo tồn giúp quần thể nhỏ gặp nhau, tránh suy giảm di truyền. Đây là việc khó, cần quy hoạch đường sá, thuỷ điện có tính đến đường đi của động vật.

Sinh kế cho cộng đồng. Người dân quanh rừng có thu nhập ổn định từ khoán bảo vệ rừng, du lịch sinh thái, trồng cây dưới tán rừng thì ít phụ thuộc vào săn bẫy, khai thác trái phép.

Giảm cầu ở thành phố. Rừng xa xôi được giữ một phần nhờ những bữa ăn ở thành phố không có thịt rừng. Không có người mua thì việc đặt bẫy không còn lợi nhuận.

Hiểu lầm hay gặp

"Mua động vật hoang dã về nuôi là góp phần giữ giống." Sai. Nuôi động vật rừng không có nguồn gốc hợp pháp là vi phạm Luật Lâm nghiệp, và mỗi lần mua là tạo thêm nhu cầu cho việc bắt từ tự nhiên.

"Vườn thú có nhiều con thì loài không lo tuyệt chủng." Một quần thể nuôi nhốt nhỏ, ít đa dạng di truyền không bảo đảm loài tồn tại lâu dài, và không giữ được vai trò của loài trong hệ sinh thái.

"Mua lại con vật từ người bán để thả là làm việc tốt." Việc này khuyến khích người bán bắt thêm. Thả con vật không rõ sức khoẻ, sai nơi còn có thể lây bệnh cho quần thể hoang dã. Đúng nhất là báo cơ quan chức năng.

"Nuôi được ở trại thì có thể thả ra rừng bất cứ lúc nào." Con vật sinh ra trong chuồng thường thiếu kỹ năng kiếm ăn và né tránh nguy hiểm. Thả về tự nhiên cần phương án được phê duyệt, nơi thả phù hợp và theo dõi sau khi thả, không phải chỉ mở cửa chuồng.

"Khu bảo tồn đã có rừng, không cần ai bảo vệ nữa." Rừng trong khu bảo tồn vẫn bị bẫy dây, chặt trộm, cháy. Bảo tồn tại chỗ chỉ hiệu quả khi có tuần tra, gỡ bẫy và sự tham gia của cộng đồng.

Bạn làm được gì

Mỗi người có thể ủng hộ đúng cách bảo tồn, trước hết là bảo tồn tại chỗ:

  • Khi đi du lịch, chọn ngắm động vật trong tự nhiên với hướng dẫn viên có trách nhiệm thay vì nơi cho ôm, cho cưỡi, cho chụp ảnh với thú.
  • Không mua động vật hoang dã làm thú cưng, kể cả khi người bán nói là "con nuôi sinh sản".
  • Khi thấy động vật hoang dã bị thương, bị lạc, báo cho Uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc kiểm lâm để được đưa vào cơ sở cứu hộ; không tự nuôi hay tự thả.
  • Tham gia các hoạt động trồng và giữ rừng ở địa phương, giữ gìn rừng đầu nguồn, rừng quanh làng.
  • Khi chọn nơi tham quan có động vật, hỏi về giấy chứng nhận cơ sở bảo tồn và quan sát cách họ đối xử với động vật.

Ủng hộ một khu rừng được bảo vệ tốt là cách ủng hộ đầy đủ nhất cho các loài đặc hữu. Nơi nuôi giữ chỉ là chỗ dựa tạm thời khi rừng không còn chỗ cho con vật.

Câu hỏi thường gặp

Bảo tồn tại chỗ là gì?

Theo Luật Đa dạng sinh học, bảo tồn tại chỗ là bảo tồn loài hoang dã trong môi trường sống tự nhiên của chúng. Hình thức phổ biến là vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên và các khu rừng đặc dụng.

Bảo tồn chuyển chỗ là gì?

Bảo tồn chuyển chỗ là bảo tồn loài hoang dã ngoài môi trường sống tự nhiên của chúng, như tại cơ sở cứu hộ, cơ sở bảo tồn, vườn thực vật, hoặc lưu giữ nguồn gen và mẫu vật di truyền.

Vì sao luật đặt bảo tồn tại chỗ là chính?

Vì giữ loài trong môi trường tự nhiên giữ được cả nơi ở, quan hệ với các loài khác và tập tính tự nhiên, trong khi nuôi giữ chỉ giữ được một số cá thể. Luật Đa dạng sinh học, Điều 4 khoản 3, nêu rõ nguyên tắc này.

Sao la có thể được bảo tồn trong trại nuôi không?

Đến nay chưa có cá thể sao la nào được nuôi sống lâu dài. Vì vậy, việc bảo tồn sao la chủ yếu dựa vào giữ rừng và gỡ bẫy; mọi phương án nuôi giữ đều cần chuẩn bị khoa học rất kỹ.

Ai được thả động vật hoang dã về tự nhiên?

Việc thả loài thuộc danh mục ưu tiên bảo vệ phải được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận bằng văn bản. Cá thể được thả phải khoẻ mạnh, không mang bệnh và còn tập tính tự nhiên; người dân không nên tự thả.

Làm sao biết một nơi nuôi động vật có thật sự làm bảo tồn?

Cơ sở bảo tồn thật thường hạn chế tiếp xúc giữa khách và động vật, không có biểu diễn, có mục tiêu thả về tự nhiên và có giấy chứng nhận cơ sở bảo tồn đa dạng sinh học do cơ quan có thẩm quyền cấp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138