NgaVoi.comNgà Voi
Mối đe doạ và buôn bán trái phép

Bệnh lây từ động vật hoang dã sang người: vì sao buôn bán, giết mổ thú rừng là rủi ro

Nhiều bệnh truyền nhiễm ở người có nguồn gốc từ động vật. Vì sao chợ thú sống, giết mổ và phá rừng làm tăng rủi ro, cách tự bảo vệ và việc cần làm khi bị cắn.

A Vietnamese veterinarian in a mask and gloves, face turned away, examines a small bat wrapped in a soft cloth at a quiet field station, cool morning light

Phần lớn các bệnh truyền nhiễm mới xuất hiện ở người trong nhiều thập kỷ qua có nguồn gốc từ động vật, trong đó có động vật hoang dã. Rủi ro tăng mạnh khi con người săn bắt, nhốt chung nhiều loài, vận chuyển và giết mổ động vật hoang dã, hoặc khi phá rừng khiến người và thú tiếp xúc gần hơn.

Bài này giải thích theo nguyên tắc chung, không thay lời khuyên y tế: bệnh lây từ động vật sang người là gì, mầm bệnh nhảy loài qua những con đường nào, vì sao chợ động vật sống và món thịt rừng là điểm nóng, những hiểu lầm về dơi và về thú hoang, pháp luật liên quan, và việc bạn cần làm khi tiếp xúc hoặc bị động vật hoang dã cắn.

Bệnh lây từ động vật sang người là gì

Bệnh lây từ động vật sang người là bệnh do mầm bệnh như virus, vi khuẩn, ký sinh trùng, nấm sống trong cơ thể động vật rồi truyền sang người. Có bệnh đã quen thuộc từ lâu, như bệnh dại lây qua vết cắn của động vật có vú mang virus. Có bệnh mới chỉ được nhận diện gần đây, khi một mầm bệnh vốn sống yên trong một loài hoang dã tìm được đường sang người.

Nhiều loài hoang dã mang mầm bệnh mà bản thân chúng không ốm hoặc ốm nhẹ, vì chúng đã cùng tồn tại với nhau qua rất nhiều thế hệ. Mầm bệnh chỉ trở thành vấn đề khi nó gặp một vật chủ mới chưa từng tiếp xúc, như gia súc, gia cầm hoặc con người. Đây là lý do mối quan tâm của y tế công cộng không nhắm vào việc tiêu diệt động vật hoang dã, mà nhắm vào việc giảm những tình huống tiếp xúc bất thường giữa người, vật nuôi và thú hoang.

Một ví dụ được ghi nhận rộng rãi là đợt dịch hô hấp cấp tính nặng (SARS) đầu những năm 2000, khi các nhà khoa học tìm thấy virus rất gần với virus gây bệnh ở cầy hương bày bán trong chợ động vật sống. Cúm gia cầm cũng là ví dụ quen thuộc: virus lưu hành ở chim hoang dã, lây sang gia cầm và đôi khi sang người tiếp xúc gần với gia cầm bệnh.

Mầm bệnh nhảy từ động vật sang người qua những con đường nào

Biết con đường lây giúp hiểu vì sao một số hoạt động rủi ro hơn hẳn các hoạt động khác. Bảng dưới gom các con đường chính theo mức độ tiếp xúc.

Con đườngTình huống hay gặpMức rủi ro
Máu, dịch cơ thể khi giết mổLàm thịt thú rừng tại quán, tại nhà; xử lý xác động vậtRất cao, nhất là khi tay có vết xước
Vết cắn, vết càoBắt, nuôi, chơi đùa với thú hoang; cứu hộ không có đồ bảo hộCao; bệnh dại là mối lo hàng đầu
Ăn thịt sống, tái hoặc tiết canhMón gỏi, nướng tái, tiết canh từ thú rừngCao với ký sinh trùng, vi khuẩn
Hít phải bụi, giọt bắnLồng nhốt chen chúc, phân và nước tiểu khô trong kho chứaTrung bình đến cao trong không gian kín
Qua vật nuôi trung gianThú hoang tiếp xúc với gia súc, gia cầm rồi gia súc lây sang ngườiTuỳ bệnh; khó phát hiện sớm
Qua côn trùngMuỗi, ve, bọ chét hút máu thú rồi đốt ngườiTuỳ vùng và mùa

Điểm chung là rủi ro cao nhất nằm ở các hoạt động do con người chủ động gây ra: bắt, nhốt, giết mổ, ăn. Quan sát động vật hoang dã từ xa trong tự nhiên gần như không đặt người vào các con đường này.

Vì sao chợ thú sống và chuỗi buôn bán là điểm nóng

Nhiều loài bị nhốt cạnh nhau. Trong tự nhiên, cầy, tê tê, dơi, rắn, chim rừng hiếm khi ở sát nhau. Trong chuỗi buôn bán, chúng bị nhốt chồng lồng lên nhau, phân và dịch cơ thể rơi từ lồng này sang lồng khác, tạo cơ hội để mầm bệnh trao đổi giữa các loài vốn không bao giờ gặp.

Con vật căng thẳng, yếu đi. Đói, khát, chật chội, vận chuyển xa khiến hệ miễn dịch của động vật suy yếu. Con vật bị căng thẳng thường thải mầm bệnh nhiều hơn, làm tăng lượng mầm bệnh trong môi trường xung quanh.

Người tiếp xúc trực tiếp và liên tục. Người săn, người thu gom, người vận chuyển, người bán, người làm bếp tiếp xúc với máu, phân, vết cắn hằng ngày, thường không có đồ bảo hộ. Mỗi người là một cầu nối tiềm năng cho mầm bệnh sang cộng đồng.

Không có kiểm dịch. Gia súc, gia cầm đưa vào chợ hợp pháp phải qua kiểm soát thú y, còn động vật hoang dã buôn lậu thì không. Một con vật bệnh có thể đi từ rừng tới bàn ăn mà không qua bất kỳ trạm kiểm tra nào.

Phá rừng mở thêm cửa. Khi rừng bị chặt, đường mở vào sâu, trang trại áp sát bìa rừng, người và vật nuôi tiếp xúc với thú hoang nhiều hơn. Rủi ro không chỉ nằm ở chợ mà ở cả những vùng mới khai phá.

Ai có rủi ro cao và tự bảo vệ thế nào

Không phải ai cũng có mức rủi ro như nhau. Những người dưới đây tiếp xúc gần với động vật hoang dã thường xuyên hơn, và mỗi nhóm có vài nguyên tắc tự bảo vệ đơn giản.

Nhóm ngườiTình huống tiếp xúcNguyên tắc tự bảo vệ
Người làm bếp, phụ bếp ở quán có thịt rừngGiết mổ, sơ chế, tiếp xúc máu và nội tạngTừ chối nhận chế biến thịt thú rừng; nếu đã lỡ tiếp xúc, rửa kỹ, đi khám khi có vết thương
Người dân sống ven rừngThú hoang vào vườn, xác thú chết, gia súc thả rừngKhông chạm xác thú chết, không ăn thú chết không rõ nguyên nhân, giữ gia súc tránh xa thú hoang
Người nuôi thú hoang trong nhàBị cắn, cào; dọn phân, chuồng hằng ngàyGiao lại con vật cho cơ quan chức năng; trong lúc chờ, đeo găng, rửa tay, không để trẻ nhỏ chơi với nó
Người làm cứu hộ, kiểm lâm, thú yBắt giữ, vận chuyển, chăm sóc động vật bị tịch thuDùng đồ bảo hộ, tiêm phòng theo chỉ định của ngành, tuân thủ quy trình cách ly
Khách du lịchCho khỉ ăn, chụp ảnh với thú nuôi nhốt, ghé chợ có bán thú sốngKhông cho ăn, không chạm, không chụp ảnh ôm ấp thú hoang, tránh khu bán động vật sống

Nguyên tắc chung cho mọi nhóm là giảm số lần chạm vào động vật hoang dã xuống thấp nhất. Mỗi lần tiếp xúc không cần thiết là một lần mở cửa cho mầm bệnh.

Hiểu lầm về động vật hoang dã và dịch bệnh

Nói về dịch bệnh dễ khiến người ta sợ hãi động vật. Những hiểu lầm dưới đây có thể dẫn tới hành động sai, như xua đuổi, tiêu diệt loài có ích.

Hiểu lầmSự thật
Dơi là thủ phạm, nên diệt dơi cho yên.Dơi thụ phấn, phát tán hạt, ăn rất nhiều côn trùng. Xua đuổi, tiêu diệt dơi làm chúng căng thẳng và phân tán, có thể làm rủi ro tăng chứ không giảm. Cách đúng là không bắt, không ăn, không chạm vào dơi.
Thịt rừng nấu chín kỹ là an toàn tuyệt đối.Nấu chín giảm rủi ro khi ăn, nhưng người bắt, giết mổ, sơ chế vẫn tiếp xúc trực tiếp với máu và dịch cơ thể trước khi nấu.
Thú nuôi tại nhà từ nhỏ thì sạch bệnh.Con vật vẫn có thể mang mầm bệnh từ lúc bị bắt, và người nuôi thường không xét nghiệm được.
Động vật hoang dã trong rừng là mối nguy cho người đi rừng.Quan sát từ xa gần như không có rủi ro lây bệnh. Rủi ro chủ yếu đến từ việc bắt, chạm, nuôi, giết mổ.
Dịch bệnh là chuyện của nước khác.Chuỗi buôn bán động vật hoang dã xuyên biên giới, và mầm bệnh đi theo chuỗi đó. Giảm buôn bán ở bất kỳ đâu cũng là giảm rủi ro chung.

Thông điệp đúng không phải là sợ động vật hoang dã, mà là để chúng ở yên trong môi trường sống của chúng.

Pháp luật và nguyên tắc quản lý liên quan

Không có điều luật nào chỉ nói về dịch bệnh từ động vật hoang dã, nhưng nhiều quy định đang có hiệu lực trực tiếp làm giảm các tình huống tiếp xúc rủi ro:

  • Luật Lâm nghiệp, Điều 9 khoản 3: nghiêm cấm săn, bắt, nuôi, nhốt, giết, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán động vật rừng trái quy định; tức là cấm chính những khâu tạo ra tiếp xúc gần giữa người và thú hoang.
  • Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, Điều 24: nuôi động vật rừng thông thường phải tuân thủ quy định của pháp luật về môi trường, thú y và bảo đảm an toàn cho con người.
  • Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, Điều 11 khoản 2: cá thể động vật thả về môi trường tự nhiên phải bảo đảm điều kiện sức khoẻ, không bị dịch bệnh và còn các tập tính tự nhiên.
  • Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, Điều 15 khoản 7: động vật cứu hộ bị bệnh truyền nhiễm nguy hiểm hoặc không còn khả năng phục hồi được xử lý theo pháp luật về thú y, bảo vệ môi trường.
  • Bộ luật Hình sự, Điều 234 và Điều 244: xử lý hình sự việc săn bắt, nuôi nhốt, vận chuyển, buôn bán trái phép động vật hoang dã khi đủ yếu tố cấu thành.

Cách tiếp cận mà giới y tế và thú y gọi là Một sức khoẻ nhìn sức khoẻ con người, sức khoẻ vật nuôi và sức khoẻ hệ sinh thái như một thể thống nhất. Bảo vệ động vật hoang dã trong rừng, không đưa chúng vào chợ và bếp, chính là một phần của bảo vệ sức khoẻ cộng đồng.

Bị động vật hoang dã cắn, cào hoặc tiếp xúc gần: làm ngay

Đây là nguyên tắc sơ cứu chung. Mọi trường hợp bị động vật cắn, cào đều cần đến cơ sở y tế để được đánh giá; đừng tự xử lý rồi bỏ qua.

  1. Rửa ngay vết thương dưới vòi nước chảy với xà phòng trong nhiều phút, rửa kỹ cả những vết xước nhỏ.
  2. Sát khuẩn bằng dung dịch sát khuẩn thông dụng nếu có, không đắp lá, không đắp thuốc dân gian lên vết thương.
  3. Đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt, nói rõ bị con gì cắn, cào, trong hoàn cảnh nào, để nhân viên y tế quyết định có cần tiêm phòng dại, uốn ván hay điều trị khác.
  4. Không tự bắt hoặc đánh con vật để mang theo. Ghi nhớ hình dáng, nơi xảy ra và báo cho chính quyền địa phương hoặc kiểm lâm nếu là động vật hoang dã.
  5. Nếu đã chạm vào xác động vật hoang dã chết không rõ nguyên nhân, rửa tay kỹ, thay quần áo, theo dõi sức khoẻ và báo cho chính quyền hoặc cơ quan thú y địa phương về chỗ có xác.
  6. Trong những tuần sau đó, nếu có sốt, đau đầu, mệt mỏi bất thường, quay lại cơ sở y tế và nhắc lại việc đã tiếp xúc với động vật.

Phòng hơn chữa: không bắt, không nuôi, không giết mổ, không ăn động vật hoang dã là cách đơn giản nhất để không bao giờ phải dùng tới danh sách trên.

Câu hỏi thường gặp

Bệnh lây từ động vật hoang dã sang người lây qua đâu?

Chủ yếu qua tiếp xúc với máu, dịch cơ thể khi giết mổ, qua vết cắn, vết cào, qua ăn thịt sống hoặc tái, qua hít bụi, giọt bắn trong nơi nhốt chen chúc và qua côn trùng đốt. Các hoạt động bắt, nhốt, giết mổ, ăn có rủi ro cao nhất.

Dơi có nguy hiểm không, có nên đuổi dơi đi?

Dơi mang một số mầm bệnh nhưng có vai trò lớn trong thụ phấn, phát tán hạt và diệt côn trùng. Không nên bắt, chạm, ăn dơi; cũng không nên tiêu diệt hay xua đuổi bằng cách gây hại, vì làm chúng căng thẳng có thể khiến rủi ro tăng.

Ăn thịt rừng nấu chín có bị lây bệnh không?

Nấu chín kỹ giảm rủi ro cho người ăn, nhưng không loại bỏ rủi ro cho người bắt, vận chuyển và giết mổ. Thịt rừng còn không qua kiểm dịch, có thể mang ký sinh trùng nếu nấu chưa đủ chín, và việc mua bán thường vi phạm pháp luật.

Bị khỉ hoặc cầy cắn thì cần làm gì?

Rửa vết thương ngay dưới vòi nước chảy với xà phòng trong nhiều phút, sát khuẩn, rồi đến cơ sở y tế sớm để được đánh giá về phòng dại, uốn ván. Không tự bắt con vật, chỉ ghi nhớ hình dáng và nơi xảy ra.

Một sức khoẻ là gì?

Đó là cách tiếp cận coi sức khoẻ con người, sức khoẻ vật nuôi và sức khoẻ hệ sinh thái gắn chặt với nhau. Theo cách nhìn này, bảo vệ động vật hoang dã trong môi trường tự nhiên cũng là phòng bệnh cho con người.

Thấy xác động vật hoang dã chết trong vườn thì làm sao?

Không chạm tay trần, không mang về ăn hay bán. Giữ trẻ em, vật nuôi tránh xa, báo cho chính quyền xã hoặc cơ quan thú y địa phương. Nếu lỡ chạm vào, rửa tay kỹ với xà phòng và theo dõi sức khoẻ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138