NgaVoi.comNgà Voi
Tê tê và thú nhỏ quý hiếm

Chồn và cầy khác nhau thế nào: phân biệt để gọi đúng tên, hiểu đúng loài

Chồn và cầy là hai họ thú khác nhau dù hay bị gọi lẫn. Cách phân biệt qua mặt, thân, đuôi, giờ hoạt động, các loài chồn ở Việt Nam và sự thật về cà phê chồn.

A yellow-throated marten pair moving along a mossy log in a mountain forest in daylight, golden chest visible, captured from a distance with a long lens, bright green tones

Chồn và cầy là hai họ thú khác nhau: chồn thuộc họ Chồn (cùng họ với rái cá, lửng), cầy thuộc họ Cầy; cách phân biệt nhanh là chồn thường có mặt ngắn, tai tròn sát đầu, thân trơn màu với mảng trắng hoặc vàng ở mặt, cổ, còn cầy có mõm dài nhọn và thường mang đốm, sọc hoặc khoang đuôi. Trong tiếng nói hằng ngày, nhiều vùng gọi cả cầy là “chồn”, nên hai nhóm hay bị lẫn.

Gọi nhầm tên tưởng là chuyện nhỏ, nhưng khi một loài quý bị gọi bằng tên một loài phổ biến, người ta dễ coi nhẹ việc săn bắt, mua bán nó. Bài này giúp bạn tách hai nhóm, làm quen với các loài chồn, lửng ở Việt Nam, hiểu “cà phê chồn” thực ra đến từ con gì, và biết nên làm gì khi gặp chúng.

Vì sao chồn và cầy hay bị gọi lẫn

Ở nhiều vùng nông thôn, “chồn” là tên gọi chung cho mọi con thú nhỏ, thân dài, đi đêm, hay bắt gà. Theo cách gọi ấy, cầy vòi hương leo mái nhà cũng là chồn, chồn họng vàng chạy trên cây cũng là chồn, đến cả cầy hương dưới ruộng cũng là chồn. Sách báo và mạng xã hội lại dùng theo thói quen đó, nên tên gọi lẫn lộn ngày càng phổ biến.

Nguyên nhân thứ hai là ngoại hình. Cả hai họ đều có thân dài, chân ngắn, đuôi dài, đều là thú ăn thịt cỡ nhỏ. Nếu chỉ thoáng thấy trong đêm, rất khó phân biệt nếu không biết nhìn vào đâu.

Nguyên nhân thứ ba là thương mại. Sản phẩm nổi tiếng mang tên “cà phê chồn” thực ra gắn với cầy vòi hương, nhưng tên gọi đã thành thương hiệu và ăn sâu vào trí nhớ người tiêu dùng.

Hệ quả là khi nghe “bẫy được con chồn”, ít ai nghĩ đó có thể là một loài cầy rất hiếm. Người làm bảo tồn cũng gặp khó khi thu thập thông tin từ người dân, vì một tên gọi có thể ứng với nhiều loài. Vì vậy biết phân biệt hai họ là bước đầu để nói đúng và bảo vệ đúng.

Phân biệt nhanh chồn và cầy

Không cần bắt con vật lên xem. Những đặc điểm sau quan sát được từ xa, qua ảnh hoặc video.

Đặc điểmHọ Chồn (chồn, lửng, triết, rái cá)Họ Cầy (cầy vòi, cầy hương, cầy giông, cầy vằn)
Mặt và mõmMặt ngắn, mõm tù, đầu trònMõm dài, nhọn, đầu thuôn như hình nêm
TaiNhỏ, tròn, nằm sát đầuTai nhỏ nhưng nhô rõ hơn, hơi nhọn ở một số loài
Màu lôngThường trơn một màu, có mảng trắng hoặc vàng ở mặt, họng, ngựcThường có đốm, sọc, vằn; mặt có mảng sẫm như mặt nạ ở một số loài
ĐuôiTrơn màu, không khoangNhiều loài có khoang đen trắng hoặc nửa đuôi sẫm
Dáng di chuyểnUốn lượn, nhanh, hay nhảy cong lưngĐi đều, thân giữ thẳng, ít nhảy cong lưng
Tuyến mùiỞ hậu môn, mùi hăng khi bị đe doạỞ vùng gần hậu môn, mùi xạ dùng đánh dấu lãnh thổ
Thức ănThiên về ăn thịt: chuột, chim, côn trùng, giunĂn tạp, nhiều loài ăn rất nhiều quả

Mẹo nhớ: nhìn mặt trước. Mặt ngắn, tròn, có yếm sáng màu thì nghĩ tới chồn; mõm dài nhọn, thân có hoa văn thì nghĩ tới cầy. Sau đó nhìn đuôi để chắc chắn hơn.

Các loài chồn và lửng ở Việt Nam

Chồn họng vàng. Lông lưng và đuôi nâu sẫm đến đen, họng và ngực vàng cam rực, đuôi dài. Khác hầu hết họ hàng, chồn họng vàng hay đi kiếm ăn ban ngày, thường theo đôi hoặc nhóm nhỏ, leo cây rất nhanh. Chúng săn chuột, sóc, chim và ăn cả quả chín, mật ong.

Chồn bạc má. Cỡ nhỏ, mặt có các mảng trắng ở má và một vệt trắng chạy dọc đỉnh đầu, đuôi rậm. Đi ăn ban đêm dưới đất, đào bới tìm giun, côn trùng, ốc. Nhờ đó chồn bạc má giúp kiểm soát sâu bọ trong rừng và ven nương rẫy.

Lửng lợn. Thân chắc, chân khoẻ, mõm dài và hếch như mõm lợn, mặt có sọc đen trắng. Lửng lợn đào đất bằng mõm và móng để tìm giun, rễ củ, ấu trùng. Chúng hay bị nhầm với lợn rừng con khi chỉ thấy dấu ủi đất.

Các loài triết. Rất nhỏ, thân dài mảnh, chân ngắn, chạy nhanh và luồn lách giỏi. Triết săn chuột, chim nhỏ ở bìa rừng và đồng cỏ. Ít người để ý tới chúng vì kích thước nhỏ và di chuyển rất nhanh.

Rái cá cũng là họ hàng. Rái cá thuộc họ Chồn, thích nghi với đời sống dưới nước. Điều này giải thích vì sao rái cá có mặt ngắn, tai tròn sát đầu, đúng như các loài chồn trên cạn.

“Cà phê chồn” thực ra đến từ con gì

Loại cà phê được gọi là “cà phê chồn” gắn với cầy vòi hương, một loài thuộc họ Cầy, không phải chồn. Cầy vòi hương ăn quả cà phê chín, phần hạt đi qua ruột rồi được thải ra; người ta thu nhặt hạt ấy, làm sạch và rang. Ý tưởng ban đầu là cầy chọn quả ngon nhất trong vườn ngoài tự nhiên.

Khi sản phẩm trở nên đắt hàng, ở nhiều nơi trong khu vực, cầy vòi bị bắt về nhốt lồng và cho ăn quả cà phê liên tục để thu hạt. Con vật sống trong lồng chật, ăn một loại thức ăn gần như duy nhất, thiếu vận động, dễ bệnh và stress. Điều này vừa gây khổ cho động vật vừa đi ngược câu chuyện “tự nhiên” mà người bán quảng cáo.

Người tiêu dùng gần như không thể kiểm chứng hạt cà phê đến từ cầy hoang dã hay cầy nuôi nhốt, thậm chí nhiều sản phẩm chỉ là cà phê thường tẩm hương liệu. Nếu bạn quan tâm tới động vật hoang dã, cách đơn giản nhất là không mua sản phẩm loại này, nhất là ở các điểm du lịch có trưng bày cầy trong lồng cho khách xem.

Hiểu đúng tên gọi còn giúp bạn giải thích cho người khác: con vật trong lồng ở những điểm đó là cầy vòi hương, một loài thú hoang dã thuộc đối tượng điều chỉnh của pháp luật về động vật rừng.

Một đêm ở bìa rừng: ai hoạt động lúc nào

Biết giờ hoạt động giúp bạn đoán được con vật đã ghé vườn nhà hoặc đã để lại dấu vết là loài nào.

Thời điểmLoài hay gặpDấu hiệu để lại
Ban ngàyChồn họng vàngThấy trực tiếp trên cây, thường hai ba con đi cùng nhau
Chạng vạngTriết, cầy hươngTiếng sột soạt ven bờ ruộng, dấu chân nhỏ trên bùn
Đầu đêm đến nửa đêmCầy vòi hương, cầy vòi mốcTiếng chạy trên mái, bãi phân có hạt quả ở chỗ cố định
KhuyaChồn bạc má, lửng lợn, cầy giôngĐất bị đào bới thành hố nhỏ, mùi xạ ở gốc cây
Gần sángCầy vằn (ở rừng sâu)Lớp lá mục bị lật, lỗ nhỏ do mõm sục tìm giun

Bảng chỉ là xu hướng chung, mỗi loài có thể ra ngoài giờ quen thuộc khi đói hoặc bị làm phiền. Dù là loài nào, cách ứng xử của bạn vẫn như nhau: quan sát từ xa, không bẫy bắt.

Những tên gọi và lời kể dễ gây nhầm

Ngoài chuyện chồn hay cầy, còn nhiều tên gọi và lời kể khác về nhóm thú nhỏ này khiến người nghe hiểu sai. Bảng dưới gom những trường hợp hay gặp nhất trên mạng và trong lời kể ở làng quê.

Điều hay ngheThực tế
Chồn hút máu gàChồn săn gà bằng cách cắn vào cổ, vết cắn chảy máu nên người ta tưởng con vật hút máu. Chồn ăn thịt chứ không sống bằng máu
Chồn hôi có ở rừng Việt NamCon chồn hôi có sọc trắng trên lưng, phun mùi để tự vệ hay thấy trong phim là loài châu Mỹ, không sống tự nhiên ở Việt Nam
Chồn bay là một loài chồnCon vật được gọi là chồn bay hay chồn dơi thuộc một bộ thú riêng, không phải chồn, cũng không phải sóc bay
Ảnh lửng ở rừng Việt Nam là lửng mậtLửng mật nổi tiếng trên mạng sống chủ yếu ở châu Phi và Nam Á. Ảnh lửng trong rừng Việt Nam thường là lửng lợn
Chồn cầy là thú dữ, cắn ngườiHai nhóm này tránh người; chúng chỉ cắn khi bị bắt, bị dồn vào góc hoặc bị nhốt

Khi chia sẻ ảnh động vật lên mạng, ghi đúng tên hoặc ghi “chưa rõ loài” thay vì đoán. Thông tin sai lan nhanh hơn thông tin đúng, và khó sửa hơn nhiều.

Chồn hoặc cầy ghé vườn nhà: xử lý thế nào

Người sống gần rừng thỉnh thoảng gặp chồn, cầy bắt gà, ăn quả. Thay vì đặt bẫy, hãy làm theo các bước sau để giảm thiệt hại mà không vi phạm pháp luật.

  1. Xác định con vật qua dấu vết: phân có hạt quả và tiếng trên mái là cầy vòi; gà mất vào ban ngày ở vườn sát rừng có thể là chồn họng vàng.
  2. Gia cố chuồng gà: lưới mắt nhỏ, mái kín, cửa đóng chặt ban đêm, chân chuồng chôn sâu hoặc đổ nền cứng.
  3. Thu hái quả chín sớm, không để thức ăn thừa, thức ăn chăn nuôi ngoài trời qua đêm.
  4. Bịt các lỗ hở trên mái, gầm nhà để con vật không làm tổ, nhưng kiểm tra kỹ để không bịt kín con non bên trong.
  5. Lắp đèn cảm ứng hoặc treo vật phản quang quanh chuồng để xua con vật đi một cách nhẹ nhàng.
  6. Nếu con vật bị thương, mắc kẹt hoặc vào hẳn trong nhà, giữ khoảng cách và báo Uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc kiểm lâm để cứu hộ.

Luật Lâm nghiệp, Điều 9 khoản 3, cấm săn, bắt, nuôi, nhốt, giết, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán động vật rừng trái quy định. Nhiều loài chồn, cầy là động vật rừng, có loài thuộc danh mục nguy cấp, quý, hiếm, nên tự ý bẫy bắt có thể dẫn tới trách nhiệm pháp lý, kể cả xử lý hình sự theo Điều 234 hoặc Điều 244 Bộ luật Hình sự tuỳ loài.

Câu hỏi thường gặp

Chồn và cầy, con nào bắt gà?

Cả hai đều có thể bắt gà nếu chuồng không kín, nhưng chồn họng vàng thường săn mồi chủ động hơn, có khi cả ban ngày. Cầy vòi chủ yếu ăn quả và chỉ bắt gà khi có cơ hội. Gia cố chuồng là cách hiệu quả nhất.

Cà phê chồn có phải từ con chồn không?

Không. Cà phê chồn gắn với cầy vòi hương, một loài thuộc họ Cầy. Tên gọi “chồn” chỉ là cách gọi dân gian. Nhiều nơi nuôi nhốt cầy để sản xuất loại cà phê này trong điều kiện gây khổ cho động vật.

Rái cá có phải là chồn không?

Rái cá thuộc họ Chồn, cùng họ với chồn họng vàng, chồn bạc má, lửng lợn. Rái cá thích nghi với đời sống dưới nước nên có chân màng, lông dày không thấm nước, nhưng mặt ngắn và tai tròn thì giống các loài chồn trên cạn.

Chồn họng vàng có nguy hiểm không?

Chồn họng vàng thường tránh người. Chúng có thể cắn khi bị bắt hoặc dồn vào góc, và như mọi thú hoang có thể mang mầm bệnh. Bạn nên quan sát từ xa, không cho ăn, không tìm cách bắt giữ.

Có được nuôi chồn hoặc cầy trong nhà không?

Nuôi động vật rừng phải có nguồn gốc hợp pháp và tuân thủ quy định quản lý; với loài nguy cấp, quý, hiếm thì nghiêm ngặt hơn nhiều. Bắt từ tự nhiên về nuôi là vi phạm. Chồn, cầy cũng không phải vật nuôi phù hợp trong gia đình.

Lửng lợn khác lợn rừng thế nào?

Lửng lợn thuộc họ Chồn, cỡ nhỏ hơn nhiều, có sọc đen trắng trên mặt và móng chân trước dài để đào. Lợn rừng là thú móng guốc, to lớn, có răng nanh. Dấu ủi đất của lửng nhỏ và sâu hơn, của lợn rừng rộng và nông hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138