NgaVoi.comNgà Voi
Loài đặc hữu Việt Nam

Loài mới ở Trường Sơn: vì sao dãy núi này vẫn liên tục làm khoa học bất ngờ

Cuối thế kỷ 20, Trường Sơn cho khoa học sao la, mang lớn, thỏ vằn. Vì sao dãy núi này vẫn còn loài mới, một loài mới được mô tả thế nào và vì sao phải giữ rừng ngay.

Vietnamese field biologist seen from behind photographing a small frog on a wet rock beside a forest stream at dusk, headlamp glow, close medium shot, green and amber tones

Trường Sơn vẫn liên tục cho khoa học những loài mới vì dãy núi này có rừng ẩm cổ, địa hình chia cắt mạnh, nhiều nơi khó tiếp cận và từng ít được khảo sát kỹ trong nhiều thập kỷ. Cuối thế kỷ 20, chỉ trong vài năm, giới khoa học mô tả liên tiếp nhiều loài thú lớn chưa từng biết ở đây, điều hiếm thấy ở bất kỳ nơi nào khác trên thế giới thời hiện đại.

Những phát hiện ấy không có nghĩa là Trường Sơn còn nhiều thú lớn ẩn giấu. Ngược lại, nhiều loài được biết đến từ những mẫu vật bị săn bắt, tức là chúng đã chịu áp lực lớn trước khi có tên. Mỗi loài mới là một tin vui khoa học và đồng thời là một lời cảnh báo.

Trường Sơn nhìn từ góc độ sinh thái

Dãy Trường Sơn chạy dọc biên giới phía tây miền Trung, trải qua Việt Nam, Lào và một phần Campuchia. Sườn phía đông, quay về biển, đón gió mùa ẩm và có lượng mưa lớn, nên giữ được những dải rừng thường xanh kín, tầng tán dày và nhiều suối.

Địa hình dãy núi bị cắt bởi hàng loạt thung lũng sâu, khe núi và đèo. Mỗi thung lũng có chế độ ẩm, độ cao và loại rừng hơi khác nhau. Đối với sinh vật nhỏ như ếch, thằn lằn hay côn trùng, mỗi thung lũng gần như là một thế giới riêng.

Như đã nói ở phần về lý do Việt Nam giàu loài đặc hữu, sườn đông Trường Sơn được nhiều nhà khoa học coi là nơi rừng ẩm tồn tại qua các thời kỳ khí hậu khô lạnh. Điều này giải thích vì sao ở đây có những loài thuộc nhánh tiến hoá rất riêng.

Ở quy mô người đọc bình thường, chỉ cần nhớ: Trường Sơn không chỉ là một dãy núi trên bản đồ hành chính mà là một vùng sinh thái thống nhất, nơi số phận của nhiều loài gắn với việc rừng còn liền mạch hay bị cắt rời.

Những loài thú được mô tả từ Trường Sơn cuối thế kỷ 20

Danh sách dưới đây chỉ gồm những loài được giới khoa học công nhận rộng rãi. Ba trong số đó có bài riêng trên Ngà Voi.

  • Sao la: thú móng guốc họ Trâu bò, sừng dài thẳng song song, được mô tả đầu thập niên 1990 và cần một chi riêng để xếp loại.
  • Mang lớn: loài mang lớn nhất, gạc dài, được mô tả giữa thập niên 1990, đang bị bẫy dây đe doạ nghiêm trọng.
  • Mang Trường Sơn: loài mang rất nhỏ, lông sẫm, gạc ngắn như mấu gai, đến nay còn rất ít thông tin.
  • Thỏ vằn Trường Sơn: loài thỏ có sọc, hông đỏ cam, hoạt động về đêm, được mô tả khoảng năm 2000 từ da thấy ở chợ.
  • Ngoài thú, cùng giai đoạn và sau đó, rất nhiều loài ếch nhái, thằn lằn, rắn, cá, côn trùng và thực vật mới cũng được mô tả từ dãy núi này.

Nhìn danh sách, có thể thấy một điểm chung: phần lớn các loài thú này sống trên mặt đất rừng, kín đáo, và đều đang chịu cùng một mối đe doạ là bẫy dây. Việc chúng được phát hiện muộn và việc chúng đang suy giảm có cùng một nguyên nhân sâu xa: rừng sâu từng khó tới, nay đã bị con người tới quá nhiều.

Một loài mới được mô tả và đặt tên như thế nào

Nhiều người nghĩ phát hiện loài mới là nhìn thấy một con vật lạ. Thực ra đó chỉ là bước đầu. Một loài được khoa học công nhận khi đi qua đủ các bước sau:

  1. Thu thập bằng chứng: mẫu vật, ảnh, ghi âm tiếng kêu hoặc mẫu mô. Với loài hiếm, các nhà khoa học ngày nay ưu tiên mẫu có sẵn từ bảo tàng, mẫu thu giữ, hoặc mẫu không xâm hại.
  2. So sánh với tất cả các loài gần gũi đã biết, về hình thái như xương, răng, màu lông, vảy, và về di truyền.
  3. Chọn một mẫu chuẩn, gọi là mẫu chuẩn hay mẫu gốc, lưu trữ lâu dài trong bảo tàng để các nhà khoa học sau này đối chiếu.
  4. Đặt tên khoa học gồm hai phần, tên chi và tên loài, theo quy tắc danh pháp quốc tế. Tên loài thường gợi đến đặc điểm, vùng phát hiện hoặc tôn vinh một người có đóng góp.
  5. Viết bài mô tả và gửi đăng trên tạp chí khoa học có phản biện. Chỉ khi bài được công bố, loài mới chính thức có tên.
  6. Sau đó là việc đánh giá tình trạng bảo tồn của loài, để xem có cần đưa vào các danh mục bảo vệ hay không.

Quy trình này có thể kéo dài nhiều năm. Trong thời gian ấy, loài vẫn có thể bị săn bắt mà chưa có cơ chế bảo vệ riêng. Vì thế, Luật Lâm nghiệp (Điều 9 khoản 3) cấm săn, bắt, buôn bán mọi động vật rừng trái quy định, không cần đợi loài được đặt tên.

Vì sao thú lớn mà mãi đến cuối thế kỷ 20 mới được biết

Địa hình hiểm trở. Nhiều thung lũng ở Trường Sơn chỉ có thể tới bằng nhiều ngày đi bộ, vượt suối và đèo. Phần lớn các đợt khảo sát khoa học quy mô lớn ở đây chỉ diễn ra thường xuyên từ những năm 1990.

Loài kín đáo. Sao la, mang lớn hay thỏ vằn đều sống trong rừng rậm, ít di chuyển ra chỗ trống và có màu lông hoà vào nền rừng. Người đi rừng có thể đi qua mà không thấy.

Kiến thức nằm ở cộng đồng. Người dân bản địa đã biết đến những loài này từ lâu và có tên gọi riêng. Khoa học chỉ "phát hiện" khi các nhà nghiên cứu lắng nghe người dân và thấy những bộ sừng, bộ da trong nhà.

Ranh giới quốc gia. Dãy núi trải qua nhiều nước, nên một loài có thể được ghi nhận rải rác ở hai phía biên giới mà không ai ghép các mảnh thông tin lại. Chỉ khi có các chương trình khảo sát phối hợp, bức tranh chung mới rõ dần.

Công cụ còn hạn chế. Bẫy ảnh và phân tích di truyền, hai công cụ giúp tìm loài kín đáo, chỉ trở nên phổ biến về sau. Trước đó, muốn biết một loài phải có mẫu vật trong tay.

Những phát hiện ấy nói gì với chúng ta hôm nay

Thứ nhất, Trường Sơn vẫn chưa được hiểu hết. Mỗi đợt khảo sát ở những khu rừng ít được đến vẫn mang về loài mới, chủ yếu là ếch nhái, bò sát, côn trùng và thực vật. Một khu rừng bị chặt hôm nay có thể mang theo những loài chưa bao giờ có tên. Các nhà sinh học gọi đó là sự mất mát không được ghi lại, loại mất mát khó thấy nhất vì không ai biết đã mất gì.

Thứ hai, thời gian không đứng về phía các loài thú lớn. Kể từ khi được mô tả, sao la hay mang lớn chưa bao giờ trở nên dễ thấy hơn, và các nhà khoa học lo ngại một số loài có thể biến mất trước khi được nghiên cứu đầy đủ.

Thứ ba, các loài ở Trường Sơn có chung một số phận. Gỡ bẫy cho sao la cũng là gỡ bẫy cho thỏ vằn, cho gà lôi, cho cầy. Giữ một dải rừng liền mạch là giữ cùng lúc hàng trăm loài.

Luật Đa dạng sinh học (Điều 41 khoản 1) quy định khu vực có loài thuộc danh mục ưu tiên bảo vệ sinh sống phải được điều tra, đánh giá để lập dự án thành lập khu bảo tồn. Các phát hiện ở Trường Sơn là cơ sở để nhiều khu bảo tồn được lập ra hoặc mở rộng.

Hiểu lầm hay gặp

"Phát hiện loài mới nghĩa là loài đó đông." Không đúng. Loài mới thường được tìm thấy vì khoa học vừa tiếp cận được nơi đó, không phải vì loài nhiều. Với thú lớn ở Trường Sơn, phần lớn đã rất hiếm ngay khi được mô tả.

"Ai thấy con vật lạ đầu tiên là người phát hiện." Trong khoa học, người mô tả chính thức là người công bố bài mô tả có mẫu chuẩn. Nhưng các nhà khoa học luôn ghi nhận rằng người dân địa phương đã biết loài từ trước.

"Loài mới thì chưa được luật bảo vệ, bắt về không sao." Sai. Mọi động vật rừng đều được Luật Lâm nghiệp bảo vệ khỏi việc săn, bắt, buôn bán trái quy định, kể cả khi loài chưa có tên trong danh mục nào. Mang về một con vật lạ là tự đặt mình vào nguy cơ vi phạm.

"Tìm loài mới là phải bắt mẫu vật." Ngày nay, với loài hiếm, các nhà khoa học hạn chế tối đa việc bắt giữ, ưu tiên mẫu sẵn có, ảnh và mẫu di truyền không xâm hại. Người không có chuyên môn và giấy phép thì tuyệt đối không tự bắt.

Bạn góp phần thế nào cho rừng Trường Sơn

Trường Sơn có vẻ xa với người sống ở thành phố, nhưng những gì xảy ra trong rừng phụ thuộc nhiều vào lựa chọn của người tiêu dùng ở xa. Một số việc làm được ngay:

  • Không ăn thịt rừng, không mua động vật rừng sống. Đây là nguồn tiền nuôi việc đặt bẫy dây trong rừng Trường Sơn.
  • Khi đi du lịch sinh thái ở các khu bảo tồn miền Trung, chọn hướng dẫn viên địa phương được ban quản lý cho phép, đi đúng tuyến, không xả rác, không tự ý vào khu bảo vệ nghiêm ngặt.
  • Không đăng vị trí chính xác của loài hiếm khi bạn chụp được ảnh. Thông tin vị trí có thể bị kẻ săn trộm khai thác.
  • Nếu bạn làm việc trong ngành xây dựng, thuỷ điện, khai khoáng, hãy hỏi về đánh giá tác động đa dạng sinh học trước khi dự án đi vào rừng tự nhiên.
  • Kể lại câu chuyện các loài Trường Sơn cho trẻ em, để thế hệ sau lớn lên coi sao la, thỏ vằn là một phần của đất nước mình.

Mỗi việc nhỏ trên đều hướng về một điều: rừng Trường Sơn càng ít bị tác động thì cơ hội để các loài đã biết và chưa biết tiếp tục tồn tại càng lớn.

Câu hỏi thường gặp

Những loài thú lớn nào được phát hiện ở Trường Sơn?

Cuối thế kỷ 20, giới khoa học mô tả sao la, mang lớn, mang Trường Sơn và thỏ vằn Trường Sơn từ dãy núi này. Đây là những loài được công nhận rộng rãi và đều đang bị đe doạ.

Vì sao Trường Sơn còn nhiều loài chưa được biết?

Vì địa hình chia cắt, nhiều nơi khó tiếp cận, rừng ẩm cổ với nhiều sinh cảnh nhỏ, và việc khảo sát khoa học có hệ thống chỉ mới diễn ra trong vài thập kỷ gần đây.

Một loài mới được công nhận khi nào?

Một loài mới chính thức có tên khi bài mô tả có mẫu chuẩn được công bố trên tạp chí khoa học có phản biện, sau khi đã so sánh kỹ với các loài gần gũi về hình thái và di truyền.

Người dân phát hiện con vật lạ trong rừng thì nên làm gì?

Bạn nên chụp ảnh từ xa nếu an toàn, ghi lại thời gian và vị trí chung, không bắt, không mang về. Sau đó báo cho kiểm lâm hoặc ban quản lý khu rừng để các nhà chuyên môn kiểm tra.

Loài chưa có tên khoa học có được pháp luật bảo vệ không?

Luật Lâm nghiệp cấm săn, bắt, nuôi, nhốt, buôn bán mọi động vật rừng trái quy định, nên ngay cả loài chưa được mô tả cũng không được bắt bán tuỳ tiện. Mức bảo vệ cao hơn chỉ áp dụng khi loài được đưa vào danh mục.

Có còn khả năng phát hiện thú lớn mới ở Trường Sơn không?

Khả năng tìm thấy thú lớn hoàn toàn mới là thấp, nhưng các loài nhỏ như ếch nhái, bò sát, côn trùng và thực vật mới vẫn được mô tả đều đặn. Điều quan trọng hơn là giữ được những loài đã biết.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138