NgaVoi.comNgà Voi
Mối đe doạ và buôn bán trái phép

Mất rừng và chia cắt sinh cảnh: mối đe doạ lớn nhất với động vật hoang dã

Mất rừng và rừng bị cắt vụn là lý do sâu xa khiến nhiều loài suy giảm mạnh. Hiểu hiệu ứng rìa, hành lang sinh cảnh, luật cấm gì và bạn góp phần giữ rừng ra sao.

Aerial drone view of a patchwork landscape where a dark green natural forest meets pale rows of planted acacia and a red dirt road, soft overcast light

Với phần lớn loài hoang dã ở Việt Nam, mối đe doạ lớn nhất không phải một phát súng mà là việc nơi sống của chúng bị thu hẹp và cắt thành từng mảnh nhỏ. Mất rừng lấy đi thức ăn, chỗ ngủ, chỗ sinh sản; chia cắt rừng làm quần thể bị cô lập, dễ bị săn bắt và khó phục hồi.

Một khu rừng có thể vẫn xanh trên ảnh vệ tinh nhưng đã trống thú, vì nó bị đường sá, nương rẫy, rừng trồng một loài cây chia thành nhiều mảnh không thông với nhau. Phần dưới giải thích cơ chế đó bằng ngôn ngữ thường ngày, kèm bảng so sánh rừng tự nhiên và rừng trồng, những gì pháp luật cấm, các hiểu lầm hay gặp và việc bạn làm được ngay.

Sinh cảnh là gì và vì sao mất rừng gây hại hơn ta tưởng

Sinh cảnh là toàn bộ điều kiện mà một loài cần để sống trọn đời: chỗ kiếm ăn theo từng mùa, chỗ ngủ an toàn, chỗ sinh sản, nguồn nước, đường đi lại giữa các chỗ đó. Một con vượn cần tán rừng liền nhau để chuyền cành, không bao giờ xuống đất nếu có thể. Một con mang cần lớp cây bụi rậm để ẩn nấp ban ngày. Một đàn voi cần lối đi theo mùa giữa rừng, sông suối và những bãi đất có muối khoáng.

Khi rừng bị chặt hết, các loài ấy không thể chuyển sang nơi khác như con người chuyển nhà. Khu rừng bên cạnh thường đã có cá thể cùng loài chiếm chỗ, thức ăn có hạn, nên con vật bị đẩy ra phải tranh giành, đói hoặc đi vào nương rẫy và gặp xung đột với người. Nhiều loài sinh sản chậm, mỗi lứa một con và nhiều năm mới có lứa mới, nên chỉ cần mất một phần nhỏ cá thể trưởng thành là quần thể đã suy giảm mạnh.

Mất rừng cũng không chỉ là chặt trắng. Khai thác chọn những cây gỗ lớn nhất làm mất hốc cây mà chim hồng hoàng, sóc bay, dơi cần để làm tổ. Lấy măng, lấy củi, thả gia súc vào rừng làm tầng cây bụi thưa dần, những loài sống sát mặt đất mất chỗ ẩn. Cháy rừng lặp lại khiến rừng già biến thành trảng cỏ. Mỗi kiểu tác động lấy đi một phần khác nhau của sinh cảnh, nên tổng thiệt hại thường lớn hơn con số diện tích rừng mất đi.

Rừng tự nhiên và rừng trồng một loài cây khác nhau thế nào với động vật

Nhiều người nghĩ cứ phủ xanh là đủ. Với động vật hoang dã, một ha rừng tự nhiên và một ha rừng trồng keo, bạch đàn hay cao su là hai thế giới khác nhau. Bảng dưới so sánh những điểm quyết định loài nào sống được.

Yếu tốRừng tự nhiên nhiều tầngRừng trồng một loài câyHệ quả với động vật
Tầng tánNhiều tầng: cây vượt tán, tán chính, cây nhỡ, cây bụi, thảm tươiThường một tầng đều tuổi, dưới tán thưaLinh trưởng, chim sống tầng cao mất đường di chuyển và chỗ ăn
Cây già, hốc câyCó nhiều cây già, cây chết đứng, hốc tự nhiênGần như không có vì chặt theo chu kỳ ngắnChim làm tổ trong hốc, sóc bay, dơi không có chỗ sinh sản
Thức ănQuả, lá non, hoa, côn trùng ra rải rác quanh nămRất ít quả ăn được, nguồn thức ăn đơn điệuLoài ăn quả, ăn lá phải đi xa hoặc bỏ đi
Lớp lá mục và gỗ mụcDày, ẩm, nhiều kiến, mối, giunMỏng, thường bị dọn hoặc đốt khi trồng lạiTê tê, chim ăn côn trùng mặt đất thiếu thức ăn
Mức xáo trộnThấp, ổn định qua nhiều nămCao: phát dọn, khai thác, trồng lại liên tụcThú nhút nhát tránh xa, khó sinh sản
Giá trị kết nốiLà nơi sống chínhCó thể làm vùng đệm hoặc lối đi tạmRừng trồng xen dải rừng tự nhiên tốt hơn trồng liền khoảnh

Điều này không có nghĩa rừng trồng là vô ích. Rừng trồng giữ đất, giảm áp lực chặt gỗ rừng tự nhiên và có thể làm dải đệm quanh rừng già. Nhưng thay rừng tự nhiên bằng rừng trồng thì với phần lớn động vật hoang dã quý hiếm, đó vẫn là mất rừng.

Chia cắt rừng: ba cơ chế âm thầm làm loài biến mất

Hiệu ứng rìa. Mỗi mảnh rừng có một dải rìa tiếp giáp với đất trống. Ở dải này, gió, nắng và nhiệt độ thay đổi mạnh, cây lớn dễ đổ, cỏ dại và dây leo lấn vào, người và gia súc dễ vào hơn. Mảnh rừng càng nhỏ và càng dài hẹp thì phần rìa chiếm càng nhiều, phần lõi yên tĩnh mà loài nhút nhát cần càng ít. Một mảnh rừng nhỏ có thể gần như toàn là rìa.

Quần thể bị cô lập. Khi các mảnh rừng không còn thông với nhau, mỗi nhóm cá thể bị nhốt trong mảnh của mình. Con non lớn lên không tìm được bạn đời ngoài nhóm, giao phối cận huyết tăng, sức đề kháng giảm. Một trận dịch, một mùa cháy hay một đợt săn bắt có thể xoá sổ cả nhóm, và không có cá thể từ nơi khác tới bổ sung.

Đường mở rừng cho người vào. Một con đường xuyên rừng không chỉ chiếm vài mét đất. Nó làm thú bị xe đâm khi băng qua, chia đàn làm đôi vì nhiều loài không dám vượt khoảng trống, và quan trọng nhất là đưa người săn bắt, khai thác vào sâu hơn với chi phí thấp hơn. Nhiều khu rừng mất thú bắt đầu từ lúc có đường mòn cho xe máy đi được.

Một ví dụ dễ hình dung. Thử tưởng tượng một khu rừng hình vuông bị một con đường và một dải nương rẫy cắt chữ thập. Diện tích rừng có thể chỉ mất một phần nhỏ, nhưng giờ đây có bốn mảnh, mỗi mảnh có thêm hai cạnh rìa mới. Phần lõi yên tĩnh giảm đi nhiều hơn hẳn phần diện tích bị mất, và loài nào cần lõi rừng rộng sẽ rời đi hoặc suy giảm dù rừng nhìn từ xa vẫn xanh.

Hành lang sinh cảnh và vùng đệm: cách nối lại những mảnh rừng

Hành lang đa dạng sinh học là những dải rừng hoặc thảm thực vật nối các mảnh rừng lại với nhau để động vật đi lại, tìm bạn đời và thức ăn. Hành lang có thể là một dải rừng ven suối, một sườn núi không khai thác, một dải cây bản địa trồng xen giữa các khoảnh rừng trồng. Với loài chuyền cành như voọc, vượn, hành lang phải có tán liền; với thú lớn đi đất, chỉ cần lớp cây che phủ đủ để chúng thấy an toàn.

Vùng đệm là dải đất bao quanh khu bảo tồn, nơi người dân vẫn sản xuất nhưng theo cách giảm áp lực lên rừng lõi: trồng cây nhiều tầng, không đốt nương lan vào rừng, không thả gia súc vào sâu. Luật Đa dạng sinh học có riêng một điều về quản lý vùng đệm của khu bảo tồn (Điều 32), cho thấy pháp luật xem vùng đệm là một phần của việc bảo vệ, không chỉ ranh giới trên giấy.

Với đường giao thông, giải pháp quen thuộc trên thế giới là cầu vượt hoặc cống chui dành cho động vật, đặt đúng chỗ thú hay băng qua, kèm hàng rào dẫn hướng, biển giảm tốc và hạn chế đi đêm qua đoạn rừng. Những giải pháp này chỉ hiệu quả khi được tính từ lúc thiết kế, vì sửa sau bao giờ cũng tốn kém hơn. Với người dân, việc giữ lại những dải cây ven suối và không phát trắng sát mép rừng là cách tạo hành lang rẻ nhất.

Pháp luật Việt Nam cấm gì để giữ rừng và nơi sống của loài

Các quy định dưới đây được trích từ Luật Lâm nghiệp năm 2017 và Luật Đa dạng sinh học năm 2008 đang có hiệu lực. Chúng cho thấy nơi sống của động vật được bảo vệ ngay cả khi không ai động đến con vật.

  • Luật Lâm nghiệp, Điều 9 khoản 1: nghiêm cấm chặt, phá, khai thác, lấn, chiếm rừng trái quy định của pháp luật.
  • Luật Lâm nghiệp, Điều 9 khoản 4: nghiêm cấm hủy hoại tài nguyên rừng, hệ sinh thái rừng, công trình bảo vệ và phát triển rừng.
  • Luật Lâm nghiệp, Điều 9 khoản 7: nghiêm cấm xây dựng, đào, bới, đắp đập, ngăn dòng chảy tự nhiên và các hoạt động khác trái pháp luật làm thay đổi cấu trúc cảnh quan tự nhiên của hệ sinh thái rừng.
  • Luật Đa dạng sinh học, Điều 7 khoản 1: nghiêm cấm lấn chiếm đất đai, phá hoại cảnh quan, hủy hoại hệ sinh thái tự nhiên trong khu bảo tồn.
  • Luật Đa dạng sinh học, Điều 7 khoản 2 và 3: cấm xây dựng công trình, nhà ở trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt (trừ công trình quốc phòng, an ninh), cấm khai thác khoáng sản, chăn nuôi quy mô trang trại, cư trú trái phép trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt và phân khu phục hồi sinh thái.
  • Luật Đa dạng sinh học, Điều 7 khoản 9: nghiêm cấm chuyển đổi trái phép mục đích sử dụng đất trong khu bảo tồn.

Mức xử phạt cụ thể cho từng hành vi nằm ở các văn bản khác, tuỳ quy mô và hậu quả. Với người bình thường, điểm cần nhớ là mua bán đất lấn rừng, gỗ không rõ nguồn gốc hay xây dựng trái phép trong khu bảo tồn đều có thể vướng pháp luật, dù giấy tờ mua bán trông đầy đủ.

Hiểu lầm hay gặp về mất rừng và sự thật

Những câu dưới đây thường nghe trong các cuộc trò chuyện về rừng. Đặt cạnh nhau sẽ thấy vì sao chỉ đếm diện tích xanh là chưa đủ.

Hiểu lầmSự thật
Diện tích rừng tăng nghĩa là động vật được bảo vệ tốt hơn.Diện tích tăng có thể chủ yếu nhờ rừng trồng. Động vật quý hiếm cần rừng tự nhiên liền mảng; chất lượng và độ liền mạch quan trọng ngang diện tích.
Thú mất rừng thì chạy sang rừng khác sống.Rừng bên cạnh thường đã đủ cá thể, thức ăn có hạn. Con vật bị đẩy đi thường chết đói, bị săn hoặc gây xung đột với người.
Chỉ chặt vài cây gỗ to thì không sao.Cây to, cây già là nơi có hốc làm tổ và cho nhiều quả nhất. Mất chúng là mất chỗ sinh sản của nhiều loài chim và thú nhỏ.
Một con đường nhỏ chẳng ảnh hưởng gì.Đường mở lối cho săn bắt, khai thác và cháy rừng, đồng thời chia cắt quần thể. Tác động của đường lan xa hơn nhiều so với bề rộng mặt đường.
Rừng còn xanh thì thú vẫn còn.Có những khu rừng nguyên tán mà gần như không còn thú lớn vì bị săn bẫy kéo dài. Rừng xanh là điều kiện cần, không phải bằng chứng thú còn.

Câu hỏi đúng không chỉ là còn bao nhiêu rừng, mà là rừng còn liền mạch không, còn cây già không, và có ai đang săn bắt trong đó không.

Bạn làm được gì để giảm mất rừng, kể cả khi sống ở thành phố

Phần lớn người đọc không sống cạnh rừng, nhưng lựa chọn tiêu dùng và cách đi rừng của mỗi người vẫn tác động lên nơi sống của động vật. Các bước sau làm được ngay, không cần chuyên môn.

  1. Khi mua đồ gỗ, hỏi nguồn gốc gỗ và chọn gỗ rừng trồng có hồ sơ rõ ràng; từ chối loại gỗ được quảng cáo là gỗ rừng tự nhiên quý mà người bán không chứng minh được nguồn gốc hợp pháp.
  2. Khi mua đất, nhà vườn ở vùng ven rừng, kiểm tra kỹ quy hoạch và loại đất; đừng mua những lô được rao là đất rừng, đất ven khu bảo tồn giá rẻ, vì đó thường là đất lấn rừng.
  3. Khi đi rừng, đi đúng lối mòn, không đốt lửa ngoài nơi cho phép, không mở lối mới, không chặt cây làm lán, mang rác ra khỏi rừng.
  4. Nếu thấy rừng bị chặt phá, đốt hoặc lấn chiếm, ghi lại thời gian, hình ảnh từ khoảng cách an toàn và báo cho kiểm lâm hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã nơi gần nhất; không tự đối đầu với người đang chặt phá.
  5. Ủng hộ sản phẩm nông lâm kết hợp, cà phê, chè, ca cao trồng dưới tán cây nhiều tầng, vì kiểu canh tác này giữ lại một phần sinh cảnh cho chim và thú nhỏ.
  6. Khi có tiếng nói trong khu dân cư, cơ quan, trường học, góp ý giữ lại những dải cây bản địa ven suối, ven đồi thay vì phát trắng; đó chính là hành lang sinh cảnh nhỏ.

Không bước nào trong số này tự nó cứu được một loài. Nhưng mất rừng là kết quả của rất nhiều quyết định nhỏ về đất, gỗ và đường đi, nên giữ rừng cũng bắt đầu từ chính những quyết định nhỏ đó.

Câu hỏi thường gặp

Mất rừng hay săn bắt nguy hiểm hơn với động vật hoang dã?

Hai mối đe doạ thường đi cùng nhau và cộng hưởng. Mất rừng làm thu hẹp nơi sống, còn săn bắt lấy đi những cá thể còn lại; rừng bị chia cắt và có đường vào lại khiến săn bắt dễ hơn. Với nhiều loài, chỉ giải quyết một mối là chưa đủ.

Rừng trồng keo có giúp được động vật hoang dã không?

Có giúp một phần, chủ yếu với các loài thích nghi rộng hoặc khi rừng trồng nằm xen với dải rừng tự nhiên làm lối đi. Còn với loài cần rừng già nhiều tầng, cây có hốc và nguồn quả quanh năm, rừng trồng một loài cây không thay thế được rừng tự nhiên.

Hành lang đa dạng sinh học là gì?

Đó là những dải rừng hoặc thảm thực vật nối các mảnh rừng bị tách rời, để động vật đi lại, tìm thức ăn và bạn đời. Hành lang có thể là dải rừng ven suối, sườn núi giữ nguyên hay dải cây bản địa trồng xen trong vùng sản xuất.

Luật nào cấm phá rừng ở Việt Nam?

Luật Lâm nghiệp năm 2017, Điều 9, nghiêm cấm chặt, phá, khai thác, lấn, chiếm rừng trái quy định và hủy hoại tài nguyên rừng, hệ sinh thái rừng. Luật Đa dạng sinh học, Điều 7, cấm hủy hoại hệ sinh thái tự nhiên và chuyển đổi trái phép đất trong khu bảo tồn.

Thấy người chặt phá rừng thì nên làm gì?

Giữ khoảng cách an toàn, không đối đầu. Ghi lại thời gian, vị trí chung và hình ảnh nếu làm được mà không gây nguy hiểm cho mình, rồi báo cho kiểm lâm hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã gần nhất để cơ quan có thẩm quyền xử lý.

Người sống ở thành phố có ảnh hưởng gì tới mất rừng không?

Có, qua những gì mua và tiêu dùng: đồ gỗ, đất nghỉ dưỡng ven rừng, nông sản trồng trên đất lấn rừng. Chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng và không mua đất lấn rừng là cách người thành phố giảm áp lực lên nơi sống của động vật.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138