Sóc bay không thật sự bay mà lượn: chúng có một tấm màng da nối từ cổ tay chân trước tới cổ chân chân sau, khi nhảy khỏi cành thì dang chân căng màng như cánh diều và lướt sang cây khác, dùng đuôi làm bánh lái. Sóc bay sống về đêm, ngủ trong hốc cây, nên dù có mặt ở nhiều vùng rừng, rất ít người từng nhìn thấy chúng.
Ở Việt Nam có cả các loài sóc bay lớn cỡ con mèo nhỏ lẫn các loài sóc bay nhỏ chỉ cỡ bàn tay. Chúng hay bị nhầm với chồn dơi, một loài thú lượn khác hẳn, và với sóc bay Úc được bán làm thú cảnh. Bài này giúp bạn nhận ra sóc bay, phân biệt với các loài dễ nhầm, hiểu vì sao loài này phụ thuộc vào những cây cổ thụ có hốc, và người bình thường, nhất là người có vườn hay đất giáp rừng, làm được gì để giữ chúng.
Sóc bay lượn như thế nào
Tấm màng lượn của sóc bay là phần da mỏng có lông, căng dọc hai bên sườn. Khi nghỉ, màng gấp gọn sát thân nên trông sóc bay gần giống một con sóc thường có lớp lông xù hai bên. Khi chuẩn bị lượn, con vật bò lên cao, nhìn đích, lắc đầu đo khoảng cách rồi phóng mình ra, dang thẳng bốn chân.
Ở cổ tay sóc bay có một thanh sụn dài chìa ra phía ngoài, giúp kéo căng mép trước của màng như nan quạt. Đuôi dài vừa giữ thăng bằng vừa làm bánh lái. Trong lúc lượn, sóc bay có thể đổi hướng, vòng qua cành cây, rồi trước khi tiếp đất thì ngóc người lên để giảm tốc và bám vào thân cây bằng cả bốn chân.
Sóc bay luôn lượn từ cao xuống thấp, nên sau mỗi lần lượn chúng phải leo lên lại. Quãng lượn phụ thuộc vào độ cao điểm xuất phát: cây càng cao, quãng lượn càng xa. Đây là lý do sóc bay cần những cây cao, tán liền nhau. Rừng bị chặt hết cây lớn, chỉ còn cây bụi thấp, thì sóc bay không còn đường đi.
Lượn tiết kiệm năng lượng hơn nhiều so với leo xuống đất rồi leo lên cây khác, và cũng giúp sóc bay tránh thú săn mồi dưới mặt đất. Đổi lại, khi phải xuống đất, sóc bay di chuyển khá vụng về vì tấm màng vướng víu.
Nhóm sóc bay lớn, sóc bay nhỏ và sóc thường
Bạn không cần biết tên từng loài để nhận ra sóc bay. Chia theo cỡ người và hình dạng đuôi là đủ cho người quan sát thông thường.
| Đặc điểm | Sóc bay lớn | Sóc bay nhỏ | Sóc thường |
|---|---|---|---|
| Cỡ thân | Cỡ con mèo nhỏ | Cỡ bàn tay đến cỡ con chuột lớn | Cỡ bàn tay đến cẳng tay |
| Màng lượn | Có, rộng | Có | Không |
| Đuôi | Dài, tròn, rậm lông | Thường dẹt như lông vũ | Rậm, hay dựng lên |
| Mắt | To, phản chiếu ánh đèn rõ | Rất to so với đầu | Nhỏ hơn, hoạt động ban ngày |
| Giờ hoạt động | Ban đêm, rõ nhất sau hoàng hôn | Ban đêm | Ban ngày |
| Tiếng kêu | Tiếng kêu to, vang trong rừng đêm | Tiếng rít nhỏ, cao | Tiếng chíp chíp, tặc lưỡi |
Nếu bạn thấy một con vật cỡ con mèo lướt qua đầu giữa hai cây cao ngay lúc trời vừa tối, nhiều khả năng đó là một loài sóc bay lớn. Sóc thường gần như không bao giờ hoạt động vào lúc ấy. Ngược lại, con sóc bạn thấy chạy trên cành lúc giữa trưa, đuôi dựng, kêu chíp chíp, gần như chắc chắn là sóc thường. Giờ giấc là manh mối đơn giản và đáng tin nhất khi bạn không nhìn rõ con vật.
Sóc bay, chồn dơi, dơi và sóc bay Úc khác nhau ra sao
Bốn nhóm con vật này hay bị gọi lẫn trên mạng. Chúng thật ra thuộc những nhóm rất khác nhau.
| Con vật | Thuộc nhóm | Đặc điểm dễ nhận |
|---|---|---|
| Sóc bay | Gặm nhấm, họ Sóc | Màng lượn nối chân trước và chân sau, đuôi tự do không dính màng, răng cửa gặm nhấm |
| Chồn dơi (chồn bay) | Một bộ thú riêng, không phải chồn, không phải sóc | Màng lượn rất rộng, nối cả cổ, các ngón chân và kéo tới chóp đuôi; mặt giống vượn cáo |
| Dơi | Bộ Dơi | Bay thật bằng cách vỗ cánh; cánh là màng da căng giữa các ngón tay rất dài |
| Sóc bay Úc | Thú có túi, nguồn gốc châu Úc và New Guinea | Nhỏ, có sọc đen dọc lưng; không phải loài bản địa Việt Nam |
Chồn dơi là loài lượn giỏi bậc nhất trong thế giới thú, sống ở vùng rừng phía Nam. Con cái mang con non bám ở bụng và dùng màng lượn như một chiếc võng ôm con. Sóc bay Úc bán làm thú cảnh là loài ngoại lai; thả chúng ra tự nhiên có thể gây hại cho hệ sinh thái bản địa.
Sóc bay sống thế nào
Ngủ trong hốc cây. Ban ngày sóc bay ngủ trong hốc tự nhiên trên thân cây lớn, hốc do chim gõ kiến khoét bỏ lại, hoặc tổ làm bằng lá và vỏ cây trên chạc cao. Một cây cổ thụ có hốc có thể là nhà của nhiều thế hệ sóc bay.
Ra khỏi tổ sau hoàng hôn. Sóc bay lớn thường rời hốc ngay khi trời vừa tối, kêu vài tiếng rồi lượn đi kiếm ăn. Chúng quay về trước khi trời sáng.
Ăn lá non, quả, hạt, nụ hoa. Thức ăn chủ yếu là thực vật: lá non, chồi, quả chín, hạt, nụ hoa, có loài ăn thêm côn trùng. Khi ăn quả và mang hạt đi, sóc bay góp phần phát tán hạt cho rừng.
Sinh sản chậm. Mỗi lứa thường chỉ một đến hai con. Con non ở trong tổ khá lâu trước khi tập lượn. Vì vậy mỗi tổ bị phá hay mỗi con mẹ bị bắt đều ảnh hưởng lớn đến quần thể nhỏ.
Ít khi xuống đất. Trên mặt đất, màng lượn làm sóc bay di chuyển vụng về và dễ bị bắt. Một con sóc bay nằm dưới đất ban ngày thường là con bị thương, bị rơi khỏi tổ hoặc mất nơi ở vì cây vừa bị chặt.
Dấu hiệu cho biết có sóc bay quanh bạn
Sóc bay khó thấy, nhưng người ở ven rừng, người đi rẫy về muộn hoặc người cắm trại có thể nhận ra chúng qua những dấu hiệu sau. Quan sát lặng lẽ, không cần đến gần.
- Đôi mắt phản chiếu trên cao: soi đèn yếu lên tán cây lúc tối, thấy một cặp mắt sáng đỏ cam ở trên cao, đứng yên rồi bất ngờ biến mất theo một đường chéo xuống thấp.
- Bóng lướt sau hoàng hôn: một hình vuông dẹt lướt từ cây này sang cây khác, không vỗ cánh, khác hẳn kiểu bay chập chờn của dơi.
- Tiếng kêu đầu đêm: sóc bay lớn có tiếng kêu to, lặp lại, vang trong rừng ngay sau khi trời tối, thường từ cùng một cây.
- Hốc cây có dấu vết: miệng hốc trên cao nhẵn bóng, có lót lá khô hoặc vỏ cây xé nhỏ bên trong.
- Thức ăn rơi rụng: quả, lá non, nụ hoa bị cắn dở rơi dưới gốc cây vào buổi sáng, trong khi không thấy khỉ hay sóc thường hoạt động ban ngày.
Nếu bạn biết một cây có sóc bay, đừng soi đèn mạnh hoặc gõ vào thân cây để “gọi” con vật ra. Giữ bí mật vị trí, và nếu cây nằm trên đất nhà mình, giữ cây đó lại là đóng góp lớn nhất bạn có thể làm.
Vì sao sóc bay đang mất dần
Mất cây già có hốc. Khai thác gỗ, dọn rừng thường chặt những cây to nhất trước, đó lại chính là cây có hốc mà sóc bay cần để ngủ và nuôi con. Rừng trồng cây non đồng tuổi gần như không có hốc.
Rừng bị chia cắt. Sóc bay chỉ lượn được trong một quãng nhất định. Đường rộng, nương rẫy, khu khai thác tạo ra khoảng trống mà chúng không vượt qua được, khiến từng nhóm bị cô lập.
Bị săn bắt. Sóc bay bị săn lấy thịt. Con non bị bắt từ tổ khi cây bị chặt, rồi bị bán làm thú cảnh nhưng rất ít con sống sót vì chế độ ăn và nhịp sinh hoạt không phù hợp.
Đường dây điện. Ở rìa rừng và làng ven rừng, sóc bay có thể bị điện giật khi đậu hoặc lượn chạm vào đường dây.
Cháy rừng và đốt nương. Lửa bén lên thân cây làm cháy luôn những hốc trú. Sóc bay ngủ ban ngày trong hốc nên thường không kịp thoát, còn con non thì gần như không có cơ hội. Sau một mùa cháy, khu rừng có thể vẫn còn cây sống nhưng không còn hốc nào dùng được.
Pháp luật và việc bạn làm được
Sóc bay là động vật rừng. Luật Lâm nghiệp, Điều 9 khoản 3, cấm “săn, bắt, nuôi, nhốt, giết, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán động vật rừng” trái quy định của pháp luật. Một số loài sóc bay có tên trong danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm; những loài không thuộc danh mục vẫn là “động vật rừng thông thường” theo Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, và Điều 24 Thông tư yêu cầu nuôi loại này phải có nguồn gốc hợp pháp, ghi sổ theo dõi và thông báo cho Kiểm lâm sở tại. Bắt sóc bay từ rừng về nuôi vì vậy không hợp pháp.
Việc bảo vệ sóc bay gắn trực tiếp với bảo vệ cây. Nếu gia đình bạn có vườn rừng, đất giáp rừng, hãy giữ lại vài cây lớn có hốc thay vì chặt hết. Trồng cây bản địa liền dải giữa các mảng rừng giúp sóc bay và nhiều loài trên cây khác có đường đi.
Khi thấy sóc bay nằm dưới đất ban ngày, có thể con vật bị thương hoặc mất tổ. Đặt con vật vào thùng có lỗ thở, lót vải, để nơi tối yên tĩnh, không cho ăn, rồi báo Uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc kiểm lâm để được cứu hộ theo Điều 15 Thông tư 85/2025. Thấy sóc bay bị rao bán trên mạng hoặc ở chợ, không mua để “cứu”, mà gửi thông tin cho cơ quan chức năng.
Câu hỏi thường gặp
Sóc bay có bay được như chim không?
Không. Sóc bay chỉ lượn từ cao xuống thấp nhờ màng da hai bên sườn, không vỗ cánh để bay lên được. Sau mỗi lần lượn, chúng phải leo lên cây để lấy độ cao cho lần lượn tiếp theo.
Sóc bay ăn gì?
Sóc bay ăn chủ yếu lá non, chồi, quả chín, hạt và nụ hoa, một số loài ăn thêm côn trùng. Khi mang quả đi ăn ở nơi khác, chúng giúp phát tán hạt và góp phần tái sinh rừng.
Chồn dơi có phải là sóc bay không?
Không. Chồn dơi thuộc một bộ thú riêng, màng lượn rộng hơn nhiều, nối cả cổ, các ngón chân và kéo tới chóp đuôi. Sóc bay là gặm nhấm, đuôi tự do không dính vào màng lượn.
Sóc bay Úc bán trên mạng có phải sóc bay Việt Nam không?
Không. Sóc bay Úc là thú có túi có nguồn gốc châu Úc, không phải loài bản địa. Đây là loài ngoại lai, không nên thả ra tự nhiên vì có thể gây hại cho hệ sinh thái và các loài bản địa.
Thấy sóc bay dưới đất ban ngày thì làm gì?
Con vật có thể bị thương hoặc mất tổ. Bạn nhẹ nhàng đặt nó vào thùng có lỗ thở, lót vải, để nơi tối và yên tĩnh, không cho ăn, rồi báo Uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc kiểm lâm để được cứu hộ.
Vì sao sóc bay cần cây già có hốc?
Sóc bay ngủ ban ngày và nuôi con trong hốc cây. Những hốc này chỉ có ở cây lớn, nhiều tuổi. Khi cây già bị chặt hết, sóc bay mất chỗ ở dù khu vực vẫn còn cây xanh.