NgaVoi.comNgà Voi
Tê tê và thú nhỏ quý hiếm

Tê tê Java và tê tê vàng: cách phân biệt hai loài tê tê ở Việt Nam

Tê tê Java và tê tê vàng khác nhau ở màu vảy, vành tai, chiều dài đuôi và vùng sống. Bảng so sánh, loài dễ nhầm và vì sao cả hai đều cần bảo vệ.

Two forest rangers in olive uniforms kneeling beside a dug-open termite mound in a bamboo thicket, backs to camera, morning mist and green filtered light

Hai loài tê tê ở Việt Nam là tê tê Java và tê tê vàng; cách phân biệt dễ nhất là nhìn vành tai, màu vảy và độ dài đuôi: tê tê vàng có vành tai ngoài rõ, vảy ngả màu đồng và đuôi ngắn hơn, còn tê tê Java tai nhỏ gần như không thấy vành, đuôi dài hơn và leo trèo giỏi hơn. Ngoài thực địa, vùng sống cũng là gợi ý: tê tê vàng thường gặp ở rừng núi phía Bắc, tê tê Java thường gặp ở Trung Bộ và phía Nam, có vùng hai loài cùng xuất hiện.

Phân biệt đúng loài không phải chuyện tò mò. Khi tê tê được cứu hộ, cơ quan chức năng cần biết loài để chọn nơi thả về phù hợp. Người làm công tác truyền thông, giáo viên, hướng dẫn viên cũng cần nói đúng tên để tránh lan truyền thông tin sai. Bài này tổng hợp các đặc điểm nhận dạng, những loài hay bị nhầm với tê tê, và quy trình đưa tê tê từ cứu hộ trở về rừng.

Bảng so sánh tê tê Java và tê tê vàng

Các đặc điểm dưới đây là xu hướng chung để nhận dạng. Từng cá thể có thể khác nhau về màu sắc tuỳ tuổi và môi trường, nên nên kết hợp nhiều đặc điểm thay vì dựa vào một dấu hiệu.

Đặc điểmTê tê vàngTê tê Java
Vành tai ngoàiRõ, nhô thành vành nhỏRất nhỏ, gần như chỉ là gờ da
Màu vảyNâu đồng, nâu vàng, có ánh ấmNâu xám đến nâu vàng nhạt, nhiều con sẫm hơn
ĐuôiTương đối ngắn so với thânDài hơn, khoẻ, dùng nhiều khi leo cây
Móng chân trướcRất dài, thích nghi đào bới đất cứngDài, vừa đào đất vừa bám vỏ cây
Lối sốngChủ yếu dưới đất, đào hang sâuVừa dưới đất vừa trên cây, hay nghỉ trong hốc cây
Vùng thường gặp ở Việt NamRừng núi phía Bắc, Bắc Trung BộTrung Bộ, Tây Nguyên, phía Nam
Tên gọi khácTê tê Trung Hoa, trút vàngTê tê Sunda, tê tê Mã Lai

Nếu bạn chụp được ảnh tê tê ngoài tự nhiên, hãy giữ ảnh cho cơ quan chuyên môn, không đăng kèm vị trí. Ảnh chụp nghiêng, thấy rõ đầu và đuôi là đủ để người có chuyên môn xác định loài.

Hai loài sống thế nào trong rừng

Giờ hoạt động giống nhau. Cả hai đều đi ăn từ chập tối đến gần sáng, ban ngày ngủ. Tê tê vàng thường ngủ trong hang tự đào, có thể sâu vài mét trong đất dốc. Tê tê Java hay chọn hốc cây, gốc cây rỗng hoặc hang có sẵn.

Thức ăn gần như trùng nhau. Cả hai ăn kiến và mối. Tê tê vàng phụ thuộc nhiều vào tổ mối dưới đất, nên mùa lạnh khô có thể đào sâu hơn. Tê tê Java leo được lên cây để phá tổ kiến treo trên cành.

Vùng sống cần rộng. Mỗi cá thể đi một vòng kiếm ăn khá xa trong đêm. Một khu rừng nhỏ, bị đường sá cắt ngang, khó nuôi được tê tê lâu dài.

Con non bám mẹ. Ở cả hai loài, con non sau khi sinh ít lâu đã bám trên đuôi mẹ khi mẹ đi kiếm ăn. Mẹ và con tách nhau khi con đủ lớn để tự tìm tổ mối.

Ít tiếng động. Hai loài đều gần như không kêu. Dấu hiệu duy nhất bạn có thể nghe là tiếng cào đất, tiếng thở phì khi con vật bị làm phiền, hoặc tiếng vảy sột soạt trên lá khô.

Cùng một cách tự vệ, cùng một điểm yếu. Gặp nguy hiểm, cả hai loài đều cuộn tròn, giấu phần bụng mềm vào trong và để lớp vảy chịu đòn. Lối tự vệ này hiệu quả trước thú săn mồi trong rừng nhưng vô dụng trước con người. Đó là lý do người dân sống gần rừng nên biết: một con tê tê cuộn tròn bên đường không cần được “giúp”, chỉ cần được để yên cho tự duỗi ra và bỏ đi.

Những con vật hay bị nhầm với tê tê

Trên mạng xã hội, ảnh tê tê thường bị gán nhầm tên và ngược lại. Bảng dưới giúp bạn tách tê tê khỏi các con vật có hình dáng hoặc tên gọi gần giống.

Con vậtGiống tê tê ở chỗKhác tê tê ở chỗ
Con tatu (armadillo)Có giáp và có loài cuộn tròn đượcGiáp là tấm xương phủ da, không phải vảy sừng xếp lớp; chỉ sống ở châu Mỹ, không có ở Việt Nam
NhímThân phủ thứ cứng, hay cuộn mìnhNhím có lông gai nhọn dài, có răng gặm nhấm, là loài khác hẳn
Kỳ đà, thằn lằn lớnCó vảy, đuôi dàiLà bò sát, đẻ trứng, có răng, vảy nhỏ không xếp như ngói, lưỡi chẻ đôi
Con dúiĐào hang, sống trong đấtLà thú gặm nhấm có lông, răng cửa to, không có vảy
Tê tê châu PhiCùng họ, cùng ăn kiến mốiLà các loài khác, sống ở châu Phi; một số loài to hơn nhiều

Tên “tê tê” đôi khi bị dùng trong lời rao để gọi chung cả sản phẩm từ tê tê châu Phi. Dù đến từ châu lục nào, các loài tê tê đều thuộc Phụ lục I CITES, nên việc buôn bán đều bị cấm như nhau.

Vì sao cả hai loài đều cần được bảo vệ ngang nhau

Trong suy nghĩ của nhiều người, loài nào “hiếm hơn” mới cần bảo vệ. Với tê tê, cách nghĩ đó nguy hiểm: cả hai loài đều đã suy giảm mạnh, và khi một loài trở nên khó kiếm thì áp lực săn bắt sẽ dồn sang loài còn lại. Thị trường buôn lậu cũng không phân biệt loài, nên bảo vệ một loài mà bỏ ngỏ loài kia là để hở cửa cho đường dây.

Thông tư 85/2025/TT-BNNMT chia loài nguy cấp, quý, hiếm thành Nhóm I và Nhóm II. Tiêu chí của Nhóm I gồm loài thuộc Phụ lục I CITES có phân bố tự nhiên tại Việt Nam, hoặc được đánh giá từ bậc nguy cấp đến cực kỳ nguy cấp. Đây là nhóm “nghiêm cấm khai thác và sử dụng mẫu vật khai thác từ tự nhiên tại Việt Nam vì mục đích thương mại”. Danh mục cụ thể từng loài được ban hành kèm Thông tư.

Về hình sự, Điều 244 Bộ luật Hình sự áp dụng cho động vật thuộc Danh mục ưu tiên bảo vệ, Nhóm IB hoặc Phụ lục I CITES. Điều luật không phân biệt tê tê Java hay tê tê vàng; điều quan trọng là loài thuộc danh mục nào. Vì vậy người dân không cần tự xác định loài mới báo tin: chỉ cần thấy tê tê bị nhốt, bị rao bán là báo.

Bảo vệ tê tê thực chất là bảo vệ cả khu rừng nơi chúng sống. Một khu rừng còn tê tê thường là khu rừng còn nhiều tổ mối, tầng đất khoẻ, ít bị khai thác, và cũng là nơi trú ngụ của nhiều loài thú nhỏ khác.

Ghi nhận khi gặp tê tê ngoài tự nhiên

Mỗi lần gặp tê tê ngoài tự nhiên là một thông tin quý cho công tác bảo tồn, vì loài này rất khó khảo sát. Nhưng ghi nhận sai cách có thể làm hại chính con vật. Nếu may mắn gặp tê tê khi đi rừng, đi rẫy hay cắm trại, bạn nên làm theo các điểm sau.

  • Đứng yên, tắt bớt đèn pin hoặc hướng đèn xuống đất. Ánh sáng mạnh chiếu thẳng làm con vật hoảng và cuộn tròn rất lâu.
  • Chụp một hai tấm ảnh hoặc quay đoạn ngắn từ khoảng cách vài mét, không dùng đèn chớp, không bế con vật lên để chụp cận.
  • Ghi lại ngày giờ, kiểu nơi gặp (rừng tre, rừng thường xanh, ven nương rẫy), con vật đang làm gì, có con non bám đuôi hay không.
  • Tắt chức năng gắn vị trí trong ảnh trước khi gửi cho ai, và không đăng ảnh kèm tên thôn, bản, tên khu rừng lên mạng xã hội.
  • Gửi ảnh và ghi chép cho cơ quan kiểm lâm hoặc ban quản lý rừng nơi gần nhất; họ biết cách dùng thông tin mà không làm lộ nơi sống của loài.
  • Để con vật tự đi. Không cho ăn, không dồn đuổi, không đặt thức ăn để “giữ chân” con vật lần sau.

Những ghi nhận rời rạc như vậy, khi được gom lại, giúp người làm bảo tồn biết tê tê còn ở những kiểu rừng nào, mùa nào hay xuất hiện, từ đó tập trung tuần tra đúng chỗ. Một tấm ảnh chụp đúng cách có giá trị hơn nhiều so với một con vật bị bắt về “cho mọi người xem”.

Từ cứu hộ đến thả về rừng: tê tê đi qua những bước nào

Tê tê được giải cứu từ các vụ buôn lậu hoặc do người dân giao nộp không được thả ngay. Thông tư 85/2025 (Điều 15) quy định khá rõ trình tự cứu hộ động vật bị lạc, bị thương, bị bệnh. Hiểu quy trình giúp bạn biết vì sao không nên tự thả tê tê.

  1. Người phát hiện thông báo ngay cho Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi phát hiện.
  2. Uỷ ban nhân dân cấp xã kiểm tra, tiếp nhận, lập biên bản giao nhận động vật, và thông báo công khai để xác minh chủ sở hữu, người quản lý hợp pháp trong thời hạn 05 ngày làm việc.
  3. Trong thời gian thông báo, con vật được chuyển cho cơ sở bảo tồn đã được cấp phép để cứu hộ, chăm sóc.
  4. Cơ sở cứu hộ kiểm tra sức khoẻ, chữa vết thương, cho ăn đúng loại kiến mối, theo dõi đến khi con vật hồi phục.
  5. Con vật đủ điều kiện được thả về môi trường tự nhiên phù hợp với điều kiện sinh sống của loài, bảo đảm an toàn cho động vật, con người và môi trường.
  6. Với loài ưu tiên bảo vệ không đủ điều kiện thả, con vật được ưu tiên chuyển vào cơ sở bảo tồn đa dạng sinh học để chăm sóc lâu dài.

Thả sai chỗ, sai loài, hoặc thả con vật đang mang bệnh có thể làm chết chính con vật và lây bệnh cho quần thể hoang dã. Đó là lý do việc phân biệt loài ở bước cứu hộ quan trọng, và việc thả phải do cơ sở có chuyên môn làm.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết con tê tê mình thấy là loài nào?

Nhìn vành tai, màu vảy và độ dài đuôi: tê tê vàng tai có vành rõ, vảy ngả màu đồng, đuôi ngắn hơn; tê tê Java tai rất nhỏ, đuôi dài hơn. Nếu không chắc, chụp ảnh nghiêng và gửi cơ quan chuyên môn.

Tê tê Java có phải chỉ sống ở đảo Java không?

Không. Tên gọi xuất phát từ nơi loài này được mô tả khoa học, nhưng tê tê Java phân bố rộng ở Đông Nam Á, kể cả Trung Bộ, Tây Nguyên và phía Nam Việt Nam. Vì vậy loài này còn được gọi là tê tê Sunda.

Con trút có phải là tê tê không?

Có. Ở nhiều vùng, người dân gọi tê tê là con trút. Đây chỉ là tên địa phương, không phải loài khác. Dù gọi bằng tên nào, việc săn bắt, nuôi nhốt, buôn bán trái phép tê tê đều bị pháp luật nghiêm cấm.

Có nên tự mình thả tê tê mua được ở chợ về rừng không?

Không nên. Con vật có thể đang yếu, mang bệnh hoặc bị thả sai vùng sống của loài. Hãy báo Uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc kiểm lâm để tê tê được đưa vào cơ sở cứu hộ kiểm tra trước khi thả.

Tê tê châu Phi có được buôn bán ở Việt Nam không?

Không. Các loài tê tê, kể cả tê tê châu Phi, đều thuộc Phụ lục I CITES, nhóm bị cấm buôn bán quốc tế vì mục đích thương mại với mẫu vật khai thác từ tự nhiên. Vảy, thịt tê tê châu Phi vẫn là hàng bị cấm.

Tê tê có leo cây được không?

Có, nhất là tê tê Java. Loài này dùng móng và chiếc đuôi khoẻ để leo cây, phá tổ kiến trên cành và nghỉ trong hốc cây. Tê tê vàng chủ yếu sống dưới đất, nhưng vẫn có thể leo khi cần.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138