Tê tê là nhóm thú duy nhất có cơ thể phủ kín vảy sừng, chuyên ăn kiến và mối, và cũng là loài thú hoang dã bị săn bắt, buôn bán trái phép nhiều bậc nhất thế giới. Chúng không có răng, không cắn, không cào người; cách tự vệ duy nhất là cuộn tròn thành một quả bóng vảy. Chính lối tự vệ hiền lành ấy, cộng với nhu cầu thịt rừng và lời đồn sai về vảy, đã đẩy mọi loài tê tê châu Á vào nhóm nguy cấp.
Ở Việt Nam có hai loài là tê tê Java và tê tê vàng. Cả hai đều rất hiếm ngoài tự nhiên, sinh sản chậm và được pháp luật bảo vệ ở mức cao. Bài này giúp bạn nhận ra tê tê và dấu vết của nó, hiểu vì sao loài này suy giảm mạnh, pháp luật quy định thế nào, những hiểu lầm hay gặp, và bạn nên làm gì nếu gặp tê tê hoặc thấy nơi rao bán.
Nhận biết tê tê: hình dáng, tiếng động và dấu vết để lại
Ít người thấy tê tê ngoài tự nhiên vì chúng đi ăn ban đêm và rất nhút nhát. Người đi rừng lâu năm thường nhận ra tê tê qua dấu vết hơn là qua chính con vật. Bảng dưới gom những đặc điểm dễ quan sát nhất.
| Đặc điểm | Tê tê trông thế nào | Mẹo quan sát |
|---|---|---|
| Thân hình | Dài cỡ một con mèo nhà đến con chó nhỏ, đầu nhỏ nhọn, đuôi dài và khoẻ, toàn thân phủ vảy xếp lớp như mái ngói | Khi sợ, con vật cuộn tròn, giấu đầu vào bụng, đuôi quấn ra ngoài |
| Vảy | Màu nâu vàng, nâu đồng hoặc nâu xám, mép vảy sắc; giữa các vảy có ít lông thưa | Bụng và mặt trong chân không có vảy, chỉ có da và lông |
| Chân và móng | Chân trước có móng rất dài, cong, dùng để cào tổ mối; khi đi thường co móng lại | Dáng đi lạch bạch, đôi khi đứng trên hai chân sau, đuôi chống làm trụ |
| Tiếng động | Hầu như không kêu; chỉ nghe tiếng thở phì, tiếng cào đất, tiếng vảy cọ vào lá khô | Đêm yên tĩnh có thể nghe tiếng cào đất đều đặn quanh gò mối |
| Dấu vết ăn | Gò mối, tổ kiến bị cào thủng một lỗ sâu, đất bới ra thành đống tươi | Lỗ cào thường hẹp và sâu, khác với vết lợn rừng ủi rộng trên mặt đất |
| Hang | Hang đào trong đất dốc, miệng tròn, hoặc ở hốc cây, gốc cây mục | Miệng hang thường có đất mới và vết kéo của đuôi |
| Phân | Viên phân nhỏ lẫn nhiều đất và xác kiến, mối | Nhìn kỹ thấy mảnh vỏ côn trùng óng ánh |
Nếu bạn chỉ thấy dấu vết, hãy ghi nhận và rời đi. Đánh dấu hang, quay video khu vực hay đăng định vị lên mạng có thể vô tình chỉ đường cho người săn bắt.
Tê tê sống ở đâu và sống thế nào
Vùng sống rộng, không cố định một chỗ. Tê tê có mặt ở nhiều kiểu rừng: rừng thường xanh, rừng tre nứa, rừng thứ sinh, cả vùng đồi trồng xen cây rừng, miễn là có nhiều kiến và mối. Ở Việt Nam, chúng từng phân bố từ rừng núi phía Bắc qua dãy Trường Sơn đến các vùng rừng phía Nam, nay chỉ còn rải rác và rất hiếm gặp.
Đi ăn ban đêm, sống đơn độc. Ban ngày tê tê ngủ trong hang hoặc hốc cây, chiều tối mới ra kiếm ăn. Mỗi con đi một mình, chỉ gặp nhau vào mùa sinh sản. Chúng đánh hơi rất giỏi nhưng mắt kém, nên đi chậm, mũi dí sát đất.
Chiếc lưỡi dài và dính. Tê tê không có răng. Lưỡi của chúng rất dài và dính, gốc lưỡi nằm sâu trong khoang ngực. Chúng dùng móng cào thủng tổ mối rồi thè lưỡi vào các đường hầm để lấy kiến, mối, trứng và ấu trùng. Dạ dày có cơ dày và sỏi nhỏ giúp nghiền thức ăn.
Mỗi lứa thường chỉ một con. Tê tê mẹ thường đẻ một con mỗi lứa. Con non bám trên đuôi hoặc lưng mẹ khi mẹ đi kiếm ăn, khi gặp nguy hiểm thì mẹ cuộn tròn ôm con vào giữa. Nhịp sinh sản chậm như vậy khiến mỗi cá thể bị bắt đi là một khoảng trống mà quần thể rất lâu mới bù lại được.
Người giữ cân bằng cho rừng. Một con tê tê ăn rất nhiều kiến và mối mỗi đêm. Khi tê tê biến mất, mối có thể phát triển quá mức, gây hại cho cây rừng và cả công trình gỗ của người dân. Việc cào bới của chúng cũng làm tơi đất, giúp nước và chất dinh dưỡng thấm xuống.
Vì sao tê tê bị đe doạ nặng như vậy
Bị săn để lấy thịt và vảy. Thịt tê tê bị coi là món đặc sản, vảy bị gán cho những tác dụng không có cơ sở khoa học. Nhu cầu này kéo theo các đường dây buôn lậu xuyên biên giới, lấy tê tê từ nhiều nước châu Á và cả châu Phi.
Cách tự vệ không chống được con người. Cuộn tròn giúp tê tê thoát được răng vuốt của thú dữ, nhưng lại khiến chúng nằm im trước người. Đây là lý do một loài có giáp vảy chắc chắn vẫn bị bắt rất dễ.
Rất khó nuôi nhốt. Tê tê chỉ ăn đúng loại kiến, mối của môi trường tự nhiên, rất dễ căng thẳng, dễ mắc bệnh tiêu hoá khi bị nhốt. Vì vậy những lời quảng cáo “tê tê nuôi” gần như luôn che giấu nguồn gốc khai thác từ tự nhiên.
Rừng bị chia cắt. Mất rừng và đường sá xẻ ngang rừng làm vùng sống của tê tê bị thu hẹp, khiến những cá thể còn lại dễ bị phát hiện hơn.
Sinh sản chậm. Đẻ ít, con non phụ thuộc mẹ lâu, nên chỉ cần mức săn bắt vừa phải cũng đủ làm quần thể suy giảm mạnh qua vài thế hệ.
Pháp luật Việt Nam bảo vệ tê tê thế nào
Tê tê thuộc nhóm loài được bảo vệ nghiêm ngặt. Ở cấp quốc tế, các loài tê tê đã được đưa vào Phụ lục I của Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp (CITES), tức nhóm bị cấm buôn bán quốc tế vì mục đích thương mại đối với mẫu vật khai thác từ tự nhiên. Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, có hiệu lực từ 01/01/2026, định nghĩa Phụ lục I CITES là nhóm “bị đe doạ tuyệt chủng, bị cấm xuất khẩu, nhập khẩu, tái xuất khẩu… mẫu vật khai thác từ tự nhiên vì mục đích thương mại”, và chia loài nguy cấp, quý, hiếm trong nước thành Nhóm I (nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại) và Nhóm II (hạn chế khai thác).
Về hình sự, Điều 244 Bộ luật Hình sự xử lý hành vi “săn bắt, giết, nuôi, nhốt, vận chuyển, buôn bán trái phép” động vật thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, Danh mục Nhóm IB hoặc Phụ lục I CITES, và cả hành vi tàng trữ, vận chuyển, buôn bán bộ phận cơ thể hoặc sản phẩm của chúng. Khung thấp nhất là phạt tiền từ 1 tỷ đến 4 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 1 đến 5 năm; khung cao nhất lên tới 15 năm tù. Pháp nhân thương mại vi phạm có thể bị phạt đến hàng chục tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động.
Luật Đa dạng sinh học, Điều 7 khoản 4, cấm “săn bắt, đánh bắt, khai thác bộ phận cơ thể, giết, tiêu thụ, vận chuyển, mua, bán trái phép” loài thuộc Danh mục ưu tiên bảo vệ, và cấm cả “quảng cáo, tiếp thị, tiêu thụ trái phép” sản phẩm có nguồn gốc từ các loài này. Nghĩa là không chỉ người bán, người quảng cáo và người tiêu thụ cũng nằm trong vùng bị cấm. Muốn biết chính xác một loài thuộc nhóm nào, cơ quan chức năng đối chiếu danh mục ban hành kèm Thông tư 85/2025.
Những hiểu lầm hay gặp về tê tê
Nhiều quan niệm sai về tê tê được truyền qua nhiều thế hệ. Bảng sau đặt từng câu nói phổ biến cạnh sự thật.
| Câu hay nghe | Sự thật |
|---|---|
| Tê tê là loài bò sát vì có vảy | Tê tê là thú: đẻ con, nuôi con bằng sữa, có lông ở bụng. Vảy của chúng làm từ chất sừng, không phải vảy bò sát |
| Tê tê cắn và cào nguy hiểm | Tê tê không có răng; móng dài dùng để đào, không dùng tấn công. Nguy hiểm thật sự là mầm bệnh khi tiếp xúc với động vật hoang dã |
| Tê tê nuôi được như vật nuôi | Tê tê rất khó sống trong nuôi nhốt, và việc nuôi nhốt loài này trái phép là vi phạm pháp luật |
| Vảy tê tê có công dụng đặc biệt | Không có cơ sở khoa học. Vảy làm từ chất sừng, giống thành phần của móng tay người. Mua bán vảy là phạm luật |
| Ăn một lần thì không ảnh hưởng gì | Mỗi bữa ăn thịt rừng là một đơn hàng cho đường dây săn bắt, buôn lậu; người ăn cũng có thể bị xử lý về hành vi tiêu thụ |
Khi nghe ai nói những câu như cột trái, bạn có thể đáp lại nhẹ nhàng bằng cột phải. Thay đổi niềm tin trong gia đình thường bắt đầu từ một câu chuyện ngắn và đúng.
Gặp tê tê hoặc thấy nơi rao bán: làm gì cho đúng
Tình huống hay gặp nhất là tê tê lạc vào vườn, vào nhà ở gần rừng, hoặc bạn thấy người rao bán tê tê, thịt hay vảy. Mỗi trường hợp có cách xử lý riêng.
- Nếu tê tê lạc vào vườn nhà: giữ khoảng cách, giữ trẻ nhỏ và chó mèo tránh xa, không chạm tay trần vào con vật.
- Nếu con vật khoẻ và đang tự đi về phía rừng, để nó đi, không đuổi, không soi đèn vào mắt.
- Nếu con vật bị thương, bị kẹt hoặc lạc trong khu dân cư, báo ngay cho Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi phát hiện hoặc lực lượng kiểm lâm gần nhất. Thông tư 85/2025 (Điều 15) quy định người phát hiện động vật bị lạc, bị thương, bị bệnh có trách nhiệm thông báo ngay cho Uỷ ban nhân dân cấp xã để tổ chức cứu hộ.
- Trong lúc chờ, nếu buộc phải giữ con vật cho an toàn, dùng thùng các-tông có lỗ thở, lót vải, đặt nơi tối và yên tĩnh. Không cho ăn, không cho uống sữa.
- Nếu thấy rao bán tê tê, thịt, vảy trên mạng hoặc ở quán ăn: không mua, không mặc cả, không chia sẻ lại bài đăng. Ghi lại thời gian, nơi thấy, chụp màn hình bài rao, rồi gửi cho cơ quan kiểm lâm hoặc công an.
- Không tự ý thả tê tê mua được ở chợ ra rừng. Con vật có thể mang bệnh hoặc đã yếu; việc thả phải do cơ sở cứu hộ thực hiện sau khi kiểm tra sức khoẻ.
Luật Lâm nghiệp, Điều 43, cũng nêu trách nhiệm của tổ chức, hộ gia đình, cá nhân trong việc thông báo kịp thời cho cơ quan có thẩm quyền về hành vi vi phạm quy định về quản lý, bảo vệ rừng.
Câu hỏi thường gặp
Tê tê có nguy hiểm cho người không?
Tê tê không có răng và không tấn công người; khi sợ chúng chỉ cuộn tròn. Tuy vậy bạn không nên chạm tay trần vì động vật hoang dã có thể mang mầm bệnh, và vảy có mép sắc có thể làm xước tay khi con vật giãy.
Tê tê ăn gì?
Tê tê ăn chủ yếu kiến và mối, kể cả trứng và ấu trùng. Chúng cào thủng tổ bằng móng trước rồi dùng chiếc lưỡi dài, dính để lấy thức ăn. Vì chế độ ăn hẹp như vậy, tê tê rất khó sống khi bị nuôi nhốt.
Ở Việt Nam có mấy loài tê tê?
Việt Nam có hai loài là tê tê Java và tê tê vàng. Hai loài khác nhau ở màu vảy, kích thước tai và chiều dài đuôi. Cả hai đều rất hiếm ngoài tự nhiên và đều được pháp luật bảo vệ ở mức cao.
Ăn thịt tê tê có bị xử lý không?
Luật Đa dạng sinh học cấm tiêu thụ trái phép loài thuộc Danh mục ưu tiên bảo vệ và sản phẩm của chúng. Ngoài trách nhiệm pháp lý, bữa ăn đó còn là nguồn cầu nuôi sống đường dây săn bắt và buôn lậu tê tê.
Tê tê có đẻ trứng không?
Không. Tê tê là thú, đẻ con và nuôi con bằng sữa. Mỗi lứa thường chỉ có một con, con non bám trên đuôi hoặc lưng mẹ trong thời gian đầu, nên quần thể phục hồi rất chậm khi bị săn bắt.
Thấy người bán tê tê trên mạng thì làm gì?
Đừng nhắn tin mặc cả hay chia sẻ lại bài đăng. Chụp màn hình bài rao, ghi lại tên tài khoản, thời gian và gửi cho cơ quan kiểm lâm hoặc công an nơi gần nhất để họ xác minh và xử lý.