Gấu ngựa, còn gọi là gấu đen châu Á, là loài gấu lớn có bộ lông đen dài, đôi tai tròn to và một vệt lông trắng hoặc vàng nhạt hình chữ V trên ngực; chúng ăn tạp với phần lớn là quả rừng, hạt, măng, côn trùng và mật ong, leo cây rất giỏi, và đang bị đe doạ nghiêm trọng vì mất rừng, bẫy dây và nạn bắt gấu để nuôi nhốt lấy mật.
Ở Việt Nam có hai loài gấu là gấu ngựa và gấu chó. Gấu ngựa lớn hơn, lông dài và xù hơn, đặc biệt dày quanh cổ và vai tạo thành một kiểu bờm. Bài này đi theo từng mùa trong năm của một con gấu ngựa: nó ăn gì, để lại dấu vết gì, vì sao nó cần rừng tự nhiên rộng, và vì sao bạn không bao giờ nên mua bất cứ thứ gì làm từ gấu.
Gấu ngựa và gấu chó: phân biệt nhanh
Hai loài gấu ở Việt Nam thường bị gọi lẫn. Thật ra chúng khác nhau khá rõ nếu bạn biết nhìn vào đâu.
| Đặc điểm | Gấu ngựa | Gấu chó |
|---|---|---|
| Tầm vóc | Lớn hơn, thân nặng nề | Nhỏ nhất trong các loài gấu |
| Lông | Dài, xù, dày thành bờm quanh cổ và vai | Ngắn, mượt, sát da |
| Tai | To, tròn, dựng rõ hai bên đầu | Nhỏ, tròn, gần như chìm trong lông |
| Vệt ngực | Hình chữ V hoặc vầng trăng, màu trắng kem | Hình chữ U hoặc mảng loang, vàng cam đến kem |
| Mõm | Dài vừa, màu nâu nhạt | Ngắn, màu xám nhạt hoặc cam |
| Móng và lưỡi | Móng cong khoẻ | Móng rất dài, lưỡi dài để liếm mật và mối |
Trong các cơ sở nuôi nhốt gấu lấy mật trước đây, phần lớn là gấu ngựa. Khi xem ảnh một con gấu bị nhốt, nhìn tai và độ dài lông là đủ biết đó là loài nào.
Vệt ngực không phải lúc nào cũng rõ. Một số con gấu ngựa có vệt rất mảnh hoặc đứt đoạn, một số gấu chó có mảng ngực loang gần giống chữ V. Vì vậy đừng chỉ dựa vào vệt ngực; hãy xem cùng lúc tai, độ dài lông và tầm vóc. Ảnh chụp từ phía sau thì nhìn bờm lông ở vai: gấu ngựa có vai xù rõ, gấu chó trông trơn và gọn như được cắt sát.
Một năm của gấu ngựa: ăn gì theo từng mùa
Gấu ngựa là loài ăn tạp nhưng phần lớn khẩu phần là thực vật. Lịch ăn thay đổi theo mùa quả, và chính lịch này quyết định nó đi đâu, để lại dấu vết gì.
| Thời điểm | Thức ăn chính | Dấu vết dễ gặp |
|---|---|---|
| Đầu mùa mưa | Măng tre nứa, cỏ non, chồi lá | Bụi măng bị bẻ ngang, đất bị cào lật |
| Mùa quả chín | Quả rừng như sung, vả, dâu da, quả dẻ | Cành gãy chất thành ổ trên ngọn cây, phân lẫn hạt quả |
| Khi tổ ong đầy | Mật ong, sáp, ấu trùng ong | Hốc cây bị cào rộng, vụn gỗ dưới gốc |
| Mùa khô | Mối, kiến, ấu trùng bọ dưới gỗ mục | Ụ mối bị phá, khúc gỗ mục bị lật |
| Quanh năm | Xác động vật, thú nhỏ khi gặp | Vết cào thẳng đứng trên thân cây khi leo |
Một dấu hiệu đặc trưng của gấu ngựa là "tổ" trên ngọn cây: khi ăn quả trên cao, gấu bẻ cành kéo về phía mình rồi lót dưới mông, để lại một đám cành gãy giống tổ chim khổng lồ. Thấy nhiều "tổ" như vậy trên các cây có quả là dấu hiệu khu rừng còn gấu.
Gấu ngựa có ngủ đông không
Câu trả lời tuỳ vùng. Ở các vùng lạnh phía bắc phạm vi phân bố, gấu ngựa ngủ đông trong hốc cây lớn hoặc hang đá suốt mùa lạnh, sống nhờ lớp mỡ tích được từ mùa quả. Gấu cái thường sinh con ngay trong thời gian này.
Ở vùng nhiệt đới như Việt Nam, nguồn thức ăn có quanh năm hơn, nên gấu ngựa thường không ngủ đông sâu. Gấu có thể giảm hoạt động, nghỉ dài ngày trong hang những lúc thời tiết lạnh trên núi cao hoặc khi khan hiếm thức ăn, nhưng không phải là một kỳ ngủ đông dài như gấu ở xứ lạnh.
Điều này có ý nghĩa thực tế: ở rừng nhiệt đới, gấu ngựa cần nguồn thức ăn liên tục, nên một khu rừng mất đi các loài cây ra quả quan trọng sẽ không còn nuôi được gấu, dù diện tích cây xanh vẫn còn. Gấu ngựa hoạt động cả ngày lẫn đêm tuỳ nơi; ở vùng gần người, chúng thường chuyển sang hoạt động về đêm để tránh chạm mặt.
Gấu sinh sản chậm. Gấu cái thường chỉ sinh một đến hai con mỗi lứa và nuôi con khá lâu trước khi sinh lứa tiếp theo. Nhịp sinh sản chậm như vậy khiến quần thể gấu rất khó phục hồi sau khi bị săn bắt.
Gặp gấu con một mình trong rừng hoặc bìa nương: làm gì
Gấu con đứng một mình rất dễ khiến người ta muốn bế về nuôi. Đó gần như luôn là sai lầm, vì gấu mẹ thường ở ngay gần và gấu con tách mẹ khó sống sót. Hãy làm theo thứ tự:
- Dừng lại, không tiến tới, không gọi hay cho ăn. Nhìn quanh xem có dấu hiệu gấu mẹ: tiếng cành gãy, tiếng thở phì phì, tiếng răng va lách cách.
- Lùi lại theo đúng đường đã đi, chậm rãi, không chạy và không quay lưng đột ngột. Không bao giờ đứng chen giữa gấu mẹ và gấu con.
- Ghi nhớ thời gian, mô tả nơi gặp bằng mốc chung như con suối, rẫy, lối mòn; chỉ chụp ảnh nếu đã ở khoảng cách an toàn.
- Báo cho kiểm lâm hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã. Theo Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, Điều 15, người phát hiện động vật bị lạc, bị thương, bị bệnh có trách nhiệm thông báo ngay cho Ủy ban nhân dân cấp xã nơi phát hiện để tổ chức cứu hộ.
- Nếu gấu con rõ ràng bị thương hoặc mắc bẫy, không tự gỡ: gấu con cắn và cào rất mạnh, và gấu mẹ có thể quay lại bất cứ lúc nào. Chờ người có chuyên môn.
- Không đăng ảnh kèm vị trí lên mạng; thông tin có gấu con dễ thu hút kẻ bắt gấu bán làm thú nuôi.
Nhiều cá thể gấu đang sống cả đời trong trung tâm cứu hộ bắt đầu bằng một lần ai đó "thương quá nên bế về". Để gấu con ở lại nơi gấu mẹ có thể tìm thấy là cách thương đúng nhất.
Vì sao gấu ngựa bị đe doạ
Gấu ngựa được xếp vào nhóm bị đe doạ trên toàn cầu và suy giảm mạnh ở Việt Nam. Những nguyên nhân chính gồm:
- Bắt gấu để nuôi nhốt lấy mật: trong một thời gian dài, gấu con bị bắt khỏi rừng, gấu mẹ thường bị giết; nhu cầu này đẩy áp lực săn bắt lên rất cao.
- Bẫy dây: gấu dính bẫy đặt cho lợn rừng, hoẵng; nhiều con gấu được cứu hộ bị mất bàn chân hoặc ngón vì bẫy.
- Mất rừng tự nhiên: rừng có cây quả, cây rỗng làm hang bị thay bằng rừng trồng hoặc đất canh tác.
- Buôn bán bộ phận cơ thể: mật, tay gấu, răng, móng bị buôn bán dựa trên những lời đồn không có cơ sở khoa học.
- Xung đột với người: gấu tìm đến nương ngô, vườn cây ăn quả, tổ ong nuôi khi rừng hết thức ăn và có thể bị giết trả đũa.
Cần nói rõ: các lời đồn về công dụng chữa bệnh của mật gấu hay tay gấu không có cơ sở để tin, và mua bán các sản phẩm này là vi phạm pháp luật.
Gấu ngựa được pháp luật bảo vệ ra sao
Gấu ngựa thuộc Phụ lục I CITES. Bộ luật Hình sự, Điều 244, nêu đích danh gấu: theo khoản 2 điểm c, vụ việc liên quan từ 03 đến 05 cá thể gấu hoặc bộ phận cơ thể không thể tách rời sự sống của chúng bị phạt tù từ 05 đến 10 năm; khoản 3 điểm c nâng lên 10 đến 15 năm từ 06 cá thể trở lên. Khung khởi điểm ở khoản 1 là phạt tiền từ 1 tỉ đến 4 tỉ đồng hoặc phạt tù từ 01 đến 05 năm.
Luật Đa dạng sinh học, Điều 7 khoản 5, nghiêm cấm nuôi sinh sản, nuôi sinh trưởng trái phép loài động vật hoang dã thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ. Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, Điều 6 khoản 1 điểm b, chỉ cho phép nuôi sinh sản loài được ưu tiên bảo vệ vì mục đích thương mại với cá thể từ thế hệ F2 trở đi, khi Cơ quan khoa học CITES Việt Nam xác định loài đó sinh sản được qua nhiều thế hệ trong môi trường có kiểm soát. Gấu bị bắt từ rừng không thuộc trường hợp này.
Điều 47 Luật Đa dạng sinh học quy định cá thể loài được ưu tiên bảo vệ bị lạc, bị thương, bị bệnh phải được đưa vào cơ sở cứu hộ, và người phát hiện có trách nhiệm báo ngay cho Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc cơ sở cứu hộ gần nhất.
Hiểu lầm hay gặp và việc bạn làm được
"Gấu ngựa ăn thịt là chính." Không. Phần lớn thức ăn của gấu ngựa là quả, hạt, măng, côn trùng và mật ong. Thịt chỉ là phần nhỏ, chủ yếu là xác động vật hoặc thú nhỏ.
"Gấu nuôi lấy mật là gấu nuôi hợp pháp." Phần lớn gấu trong các cơ sở cũ có nguồn gốc từ rừng, và việc khai thác mật gấu bị cấm. Sản phẩm rao là "mật gấu nuôi" không làm việc mua bán trở nên hợp pháp.
"Gặp gấu thì giả chết." Lời khuyên này không áp dụng đơn giản cho gấu ngựa. Cách tốt nhất là tránh chạm mặt: đi rừng theo nhóm, nói chuyện bình thường để gấu nghe thấy, lùi chậm khi gặp, không chạy, không chen giữa gấu mẹ và gấu con.
Việc làm được ngay. Không mua mật gấu, tay gấu, rượu ngâm, răng, móng gấu; không ăn ở quán quảng cáo món từ gấu; báo cơ quan kiểm lâm khi biết nơi còn giữ gấu trái phép.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là gấu ngựa?
Gấu ngựa là tên gọi dân gian của gấu đen châu Á ở Việt Nam. Loài này có lông dài, dày quanh cổ và vai giống một kiểu bờm, tai to dựng hai bên đầu, giúp phân biệt với gấu chó lông ngắn, tai nhỏ.
Gấu ngựa có leo cây được không?
Có, gấu ngựa leo cây rất giỏi. Nó trèo lên ngọn để ăn quả, bẻ cành lót thành "tổ" để ngồi ăn, và có thể nghỉ trên cây. Vết cào thẳng đứng trên thân cây là dấu hiệu gấu leo.
Gấu ngựa ăn những gì?
Gấu ngựa ăn tạp, phần lớn là thực vật: quả rừng, hạt, măng, chồi non. Ngoài ra nó ăn mật ong, ấu trùng ong, mối, kiến, côn trùng trong gỗ mục và đôi khi xác động vật hoặc thú nhỏ.
Gấu ngựa ở Việt Nam có ngủ đông không?
Thường là không ngủ đông sâu như gấu ở xứ lạnh, vì vùng nhiệt đới có thức ăn gần như quanh năm. Gấu có thể giảm hoạt động, nghỉ trong hang những lúc lạnh trên núi cao hoặc khi thiếu thức ăn.
Mua mật gấu nuôi có phạm luật không?
Có thể phạm luật. Gấu ngựa thuộc Phụ lục I CITES, Điều 244 Bộ luật Hình sự xử lý việc tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép bộ phận cơ thể và sản phẩm của loài này. Các lời đồn về công dụng của mật gấu cũng không có cơ sở để tin.
Thấy gấu bị nhốt trong nhà dân thì nên làm gì?
Ghi lại thời gian, địa điểm, chụp ảnh từ xa nếu an toàn rồi báo cơ quan kiểm lâm hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã. Không tự ý mở chuồng hay mua gấu để "giải cứu", vì làm vậy vô tình tạo thêm thị trường.