Ngà voi là hai chiếc răng cửa hàm trên mọc dài suốt đời của voi; phần chân ngà cắm sâu trong hộp sọ nên muốn lấy trọn ngà, kẻ săn trộm gần như luôn phải giết voi. Ở Việt Nam, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép ngà voi từ 2 kilôgam trở lên là tội phạm theo Điều 244 Bộ luật Hình sự, mức cao nhất tới 15 năm tù.
Dưới ngưỡng đó, hành vi mua bán ngà vẫn bị pháp luật cấm và có thể bị xử phạt; người tái phạm sau khi đã bị xử phạt hành chính thì bị truy cứu hình sự dù số lượng nhỏ. Phần dưới giải thích ngà voi được cấu tạo thế nào, vì sao nó bị săn lùng, pháp luật quy định ra sao, và bạn nên làm gì khi thấy hoặc đang giữ đồ ngà.
Ngà voi thực chất là gì
Ngà voi là răng cửa thứ hai của hàm trên, mọc liên tục trong suốt đời voi. Mỗi năm ngà dài thêm một chút, đồng thời mòn ở đầu do voi dùng để đào đất, bóc vỏ cây, nâng vật nặng. Vì vậy, voi già thường có ngà dài và to hơn, nhưng cũng có voi bị gãy ngà, mòn lệch một bên vì quen dùng ngà bên đó, giống như người thuận tay phải.
Thành phần chính của ngà là ngà răng, một chất cứng chứa nhiều khoáng, phủ ngoài bằng một lớp men mỏng ở đầu ngà khi voi còn nhỏ. Bên trong gốc ngà là một khoang tuỷ có mạch máu và dây thần kinh, kéo dài vào trong hộp sọ. Khoảng một phần ba chiều dài ngà nằm khuất bên trong xương đầu. Đó là lý do lấy ngà không giống cắt móng tay: không có cách nào lấy trọn một chiếc ngà mà con voi không chịu tổn thương nghiêm trọng.
Mặt cắt ngang của ngà voi có những đường vân giao nhau tạo thành hình mắt lưới, giới chuyên môn dùng để phân biệt ngà voi với xương, sừng hay ngà của loài khác. Tuy vậy, việc giám định cần thiết bị và người có chuyên môn; người bình thường không nên tự mua về để thử thật giả.
Ngà không mọc lại sau khi bị cắt sát gốc. Nếu chỉ cưa phần đầu ngà ở voi nhà để tránh gãy hoặc tránh gây thương tích, phần còn lại vẫn tiếp tục mọc. Nhưng thị trường ngà trái phép không cần đến những mẩu nhỏ ấy, nó cần ngà nguyên chiếc, và chỉ có một cách để có ngà nguyên chiếc.
Vì sao ngà voi bị săn lùng
Giá trị trưng bày. Ngà có màu trắng ngà ấm, mịn, dễ chạm khắc, từ lâu được dùng làm tượng, đũa, lược, vòng, con dấu. Món đồ ngà từng là biểu tượng giàu sang, quan niệm này còn sót lại ở một bộ phận người mua.
Lời đồn về may mắn, xua đuổi điều xấu. Đồ ngà, vòng lông đuôi voi thường được quảng cáo kèm những lời hứa mang lại may mắn, bình an. Những lời hứa ấy không có cơ sở, nhưng chúng đánh vào tâm lý muốn yên ổn của người mua.
Hàng hiếm thì giá cao. Khi voi ngày càng ít, ngà trở thành hàng hiếm, giá trên thị trường chợ đen bị đẩy lên. Giá cao lại kéo theo nhiều kẻ liều lĩnh tìm cách săn trộm và buôn lậu qua biên giới.
Mua bán qua mạng khó kiểm soát. Đồ ngà ngày nay được rao bán trên mạng xã hội dưới những cái tên né tránh như đồ cổ, đồ sừng, xương trắng. Người mua khó biết mình đang cầm hàng thật hay giả, nhưng dù thật hay giả, giao dịch đều nuôi dưỡng thị trường ngà.
Hậu quả nằm ở nơi khác. Người mua một chiếc vòng ngà ở thành phố không nhìn thấy con voi bị giết ở một khu rừng xa. Khoảng cách này khiến nhiều người nghĩ mình vô can, trong khi mỗi giao dịch là một mắt xích của chuỗi buôn bán.
Pháp luật xử lý ngà voi thế nào
Điều 244 Bộ luật Hình sự (tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm) quy định riêng các mức xử lý theo khối lượng ngà voi bị tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép:
| Khối lượng ngà voi | Căn cứ | Hình phạt chính |
|---|---|---|
| Từ 2 kilôgam đến dưới 20 kilôgam | Khoản 1 điểm c Điều 244 | Phạt tiền từ 1 tỷ đến 4 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 1 năm đến 5 năm |
| Từ 20 kilôgam đến dưới 90 kilôgam | Khoản 2 điểm d Điều 244 | Phạt tù từ 5 năm đến 10 năm |
| Từ 90 kilôgam trở lên | Khoản 3 điểm d Điều 244 | Phạt tù từ 10 năm đến 15 năm |
| Dưới 2 kilôgam nhưng đã bị xử phạt hành chính hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xoá án tích mà còn vi phạm | Khoản 1 điểm e Điều 244 | Như khoản 1 |
| Có tổ chức, qua biên giới, lợi dụng chức vụ | Khoản 2 Điều 244 | Phạt tù từ 5 năm đến 10 năm |
Ngoài hình phạt chính, khoản 4 Điều 244 cho phép phạt bổ sung từ 100 triệu đến 400 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề từ 1 năm đến 5 năm. Pháp nhân thương mại phạm tội bị phạt tiền rất nặng theo khoản 5, có thể bị đình chỉ hoạt động.
Bên cạnh Bộ luật Hình sự, Luật Đa dạng sinh học (Điều 7 khoản 4) cấm mua, bán trái phép và cấm quảng cáo, tiếp thị, tiêu thụ trái phép sản phẩm có nguồn gốc từ loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ; Luật Lâm nghiệp (Điều 9 khoản 6) cấm tàng trữ, mua bán, vận chuyển, quảng cáo, trưng bày lâm sản trái quy định.
Hiểu lầm hay gặp về ngà voi
Những câu người bán hay nói để trấn an người mua, và sự thật đằng sau:
| Người ta nói | Sự thật |
|---|---|
| Ngà này của voi chết già, không ai giết cả | Không ai kiểm chứng được câu chuyện của người bán; pháp luật xử lý hành vi tàng trữ, buôn bán trái phép, không dựa vào lời kể nguồn gốc |
| Món nhỏ thôi, dưới 2 kilôgam không sao | Dưới ngưỡng hình sự vẫn là hành vi bị cấm; tái phạm sau khi bị xử phạt hành chính thì bị truy cứu hình sự |
| Mua ở nước ngoài, có hoá đơn cửa hàng | Hoá đơn bán lẻ không thay được giấy phép theo CITES; mang qua biên giới là tình tiết tăng nặng |
| Đồ cổ thì được phép | Thông tư 85/2025 có khái niệm mẫu vật tiền Công ước, nhưng đó là thủ tục do cơ quan có thẩm quyền xác nhận, không phải lời tự khai của người bán |
| Vòng lông đuôi voi không hại gì voi | Lông đuôi voi cũng là bộ phận của voi; nhu cầu mua bán khiến voi bị nhổ lông, bị săn, và thị trường này đầy hàng giả làm từ nhựa |
| Hàng giả thì mua không sao | Mua hàng giả là mất tiền và vẫn duy trì thói quen tìm mua đồ ngà; rao bán hàng giả dưới danh nghĩa ngà voi còn có thể vi phạm quy định về quảng cáo |
Câu hỏi tốt nhất khi được mời mua bất cứ thứ gì gắn chữ ngà, sừng, vảy, mật: món này có cần một con vật hoang dã mất mạng không. Nếu câu trả lời là có hoặc không rõ, hãy từ chối.
Nếu gia đình đang giữ đồ ngà cũ thì sao
Đừng rao bán, đừng tặng cho. Nhiều gia đình còn giữ đôi đũa, chiếc lược hay tượng nhỏ bằng ngà từ đời trước. Việc đưa những món này ra thị trường, kể cả bán cho người quen, có thể trở thành hành vi buôn bán trái phép.
Đừng mang ra nước ngoài, đừng gửi bưu điện. Vận chuyển qua biên giới là tình tiết tăng nặng trong Điều 244. Nhân viên hải quan các nước đều được tập huấn nhận diện đồ ngà, và nhiều nước tịch thu ngay tại cửa khẩu.
Hỏi cơ quan kiểm lâm sở tại. Nếu muốn xử lý dứt điểm, cách an toàn là liên hệ cơ quan kiểm lâm hoặc Uỷ ban nhân dân cấp xã để được hướng dẫn. Theo Điều 36 Thông tư 85/2025, mẫu vật bị tịch thu có nguồn gốc trong nước được xử lý theo pháp luật về quản lý tài sản công; mẫu vật có nguồn gốc nhập khẩu có thể được trả lại quốc gia khai thác hoặc xuất khẩu.
Đừng đăng ảnh khoe trên mạng. Một bức ảnh khoe bộ sưu tập đồ ngà có thể bị hiểu là quảng cáo, chào bán, và khuyến khích người khác đi tìm mua. Lưu giữ kín đáo trong khi chờ hướng dẫn tốt hơn nhiều.
Kể cho con cháu câu chuyện thật. Món đồ ngà trong nhà có thể trở thành bài học: giải thích cho trẻ vì sao ngày nay không ai nên mua ngà nữa, và vì sao một con voi sống trong rừng có giá trị hơn mọi món đồ chạm khắc.
Khi thấy ngà voi được rao bán: làm theo năm bước
Bạn có thể giúp ngăn chuỗi buôn bán mà không phải đối mặt với người bán. Thứ tự gợi ý:
- Không mua, không mặc cả, không hỏi giá để thử. Mỗi lời hỏi mua đều làm người bán tin rằng còn có khách.
- Ghi lại thông tin: chụp ảnh màn hình bài rao bán, tên tài khoản, đường dẫn, thời gian; nếu ở cửa hàng, ghi tên và địa chỉ cửa hàng. Không quay phim trực diện gây xung đột.
- Gửi thông tin cho cơ quan kiểm lâm hoặc công an nơi gần nhất. Luật Lâm nghiệp, Điều 43 khoản 2 quy định tổ chức, cá nhân có trách nhiệm thông báo kịp thời cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền về hành vi vi phạm quy định về quản lý, bảo vệ rừng.
- Báo cáo bài đăng với nền tảng mạng xã hội theo mục vi phạm về động vật hoang dã hoặc hàng cấm.
- Nói với người thân, bạn bè rằng đồ ngà là hàng phạm pháp, kể cả khi họ chỉ định mua một chiếc vòng nhỏ làm quà.
Bạn không cần chứng minh món đồ là ngà thật. Việc giám định là của cơ quan chức năng; phần của bạn là cung cấp thông tin đủ rõ để họ tìm được nơi rao bán.
Câu hỏi thường gặp
Ngà voi có mọc lại sau khi bị cắt không?
Nếu chỉ cắt phần đầu ngà, phần còn lại vẫn mọc tiếp vì gốc ngà và tuỷ còn nguyên. Nếu cắt sát gốc hoặc lấy trọn ngà thì không mọc lại, và việc này gây tổn thương nghiêm trọng hoặc làm voi chết.
Mua một chiếc vòng ngà nhỏ có bị xử lý không?
Mua bán ngà voi trái phép là hành vi bị cấm. Dưới 2 kilôgam thường chưa đến ngưỡng hình sự lần đầu, nhưng có thể bị xử phạt hành chính; nếu tái phạm sau khi đã bị xử phạt thì bị truy cứu theo Điều 244 Bộ luật Hình sự.
Vòng lông đuôi voi có phải hàng cấm không?
Lông đuôi voi là bộ phận cơ thể của voi, một loài nguy cấp được bảo vệ. Mua bán bộ phận cơ thể của loài này trái phép là vi phạm. Ngoài ra, phần lớn vòng lông đuôi voi trên thị trường là hàng giả.
Làm sao biết đồ ngà là thật hay giả?
Phân biệt cần thiết bị và chuyên gia giám định. Người bình thường không nên tự thử, vì việc mua để thử đã là tham gia giao dịch. Cách đơn giản nhất là không mua bất cứ thứ gì được quảng cáo là ngà.
Ngà voi bị tịch thu được xử lý thế nào?
Theo Điều 36 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, mẫu vật bị tịch thu có nguồn gốc trong nước được xử lý theo pháp luật về quản lý, sử dụng tài sản công; mẫu vật nhập khẩu có thể được trả lại quốc gia khai thác hoặc quốc gia xuất khẩu.
Ngà voi có tác dụng chữa bệnh hay giải độc không?
Không. Ngà voi chủ yếu là chất khoáng giống răng, không có cơ sở khoa học nào cho thấy nó chữa bệnh hay giải độc. Mua bán ngà voi trái phép là phạm luật, bất kể người bán quảng cáo công dụng gì.