NgaVoi.comNgà Voi
Pháp luật bảo vệ động vật hoang dã

Nhóm IB, IIB và loài ưu tiên bảo vệ: phân biệt ba mức bảo vệ động vật hoang dã

Bảng so sánh Nhóm IB, Nhóm IIB và loài được ưu tiên bảo vệ: được nuôi không, được kinh doanh không, vi phạm thì áp Điều 234 hay Điều 244 Bộ luật Hình sự.

Two Vietnamese forest rangers seen from behind walk along a narrow ridge path through bamboo thicket at dusk, wide shot, warm amber backlight, quiet mood

Ba mức bảo vệ động vật hoang dã ở Việt Nam, xếp từ chặt nhất trở xuống, là: loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ; động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm Nhóm IB; và động vật rừng Nhóm IIB. Hai mức đầu thuộc Nhóm I, nghiêm cấm khai thác và dùng mẫu vật từ tự nhiên vì mục đích thương mại; Nhóm IIB thì hạn chế. Vi phạm với hai mức đầu bị xét theo Điều 244 Bộ luật Hình sự, còn Nhóm IIB chủ yếu theo Điều 234.

Biết một loài nằm ở mức nào trả lời ngay được ba câu hỏi thực tế: có được nuôi không, được kinh doanh không, và nếu vi phạm thì nặng tới đâu. Bài này đặt các mức cạnh nhau bằng bảng, giải thích vì sao có loài nằm ở hai danh sách cùng lúc, và chỉ ra chỗ người ta hay nhầm.

Bảng so sánh nhanh ba mức

Bảng dưới tóm từ Điều 4, Điều 6, Điều 16, Điều 23 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT và Điều 234, Điều 244 Bộ luật Hình sự. Mục đích là giúp bạn định hướng; trường hợp cụ thể vẫn phải đối chiếu văn bản.

Tiêu chíLoài ưu tiên bảo vệNhóm IBNhóm IIB
Thuộc nhóm lớnNhóm INhóm INhóm II
Khai thác từ tự nhiên vì thương mạiNghiêm cấmNghiêm cấmHạn chế
NuôiTại cơ sở bảo tồn đa dạng sinh học được cấp giấy chứng nhận, vì bảo tồn, nghiên cứu, du lịch sinh tháiCơ sở có mã số, nguồn gốc hợp phápNguồn gốc hợp pháp; cơ sở có mã số, trừ nuôi số lượng nhỏ không vì thương mại theo Điều 25 khoản 2
Chế biến, kinh doanhChỉ cá thể từ thế hệ F2, loài được xác định sinh sản được qua nhiều thế hệMẫu vật nuôi sinh sản từ F2 trở đi tại cơ sở có mã số, hoặc nguồn hợp pháp khácNhư cột bên, quản lý như Phụ lục II, III CITES
Điều luật hình sự chínhĐiều 244Điều 244Điều 234
Cách tính ngưỡng tộiGần như mọi hành vi trái phép, kể cả sản phẩmTheo số cá thể lớp thú, chim, bò sát, lớp khácTheo giá trị tiền hoặc thu lợi bất chính

Hàng cuối cho thấy khác biệt lớn nhất: với loài ưu tiên bảo vệ, khoản 1 Điều 244 không đặt ngưỡng số lượng tối thiểu cho hành vi săn bắt, giết, nuôi, nhốt, vận chuyển, buôn bán trái phép. Với Nhóm IB thì có ngưỡng số cá thể, còn Nhóm IIB tính bằng giá trị tiền.

Loài ưu tiên bảo vệ: mức cao nhất và vì sao chặt nhất

Loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ là khái niệm của Luật Đa dạng sinh học. Điều 7 khoản 4 luật này cấm săn bắt, giết, tiêu thụ, vận chuyển, mua, bán trái phép loài thuộc danh mục ưu tiên, và cấm cả quảng cáo, tiếp thị, tiêu thụ trái phép sản phẩm có nguồn gốc từ chúng. Khoản 5 cấm nuôi sinh sản, nuôi sinh trưởng trái phép.

Ở tầng thông tư, Điều 16 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT quy định nuôi loài này chỉ diễn ra tại cơ sở bảo tồn đa dạng sinh học đã được cấp giấy chứng nhận, vì mục đích bảo tồn, nghiên cứu khoa học hoặc du lịch sinh thái, kèm phương án nuôi. Nếu trưng bày phục vụ du lịch thì không được đưa ra các cá thể đang ốm, bị thương, mang thai hoặc nuôi con.

Kinh doanh vì thương mại chỉ được đặt ra với cá thể từ thế hệ F2 của loài được Cơ quan khoa học CITES Việt Nam xác định có khả năng sinh sản qua nhiều thế hệ trong môi trường có kiểm soát (Điều 6 và Điều 23). Thế hệ F2 nghĩa là con sinh ra trong trại từ bố mẹ cũng đã sinh ra trong trại. Điều kiện này gần như đóng cửa mọi đường hợp thức hoá con vật bắt từ rừng.

Lý do chặt như vậy: đây là những loài vừa ở bậc đe doạ cao vừa đặc hữu hoặc có giá trị đặc biệt. Mất một cá thể có thể ảnh hưởng tới khả năng tồn tại của cả quần thể.

Nhóm IB: nghiêm cấm thương mại, ngưỡng tội tính theo cá thể

Nhóm IB là phần động vật rừng của Nhóm I. Giống loài ưu tiên bảo vệ, Nhóm IB bị nghiêm cấm khai thác và sử dụng mẫu vật từ tự nhiên vì mục đích thương mại. Khác biệt nằm ở cách xử lý hình sự.

Khoản 1 điểm d Điều 244 Bộ luật Hình sự xử lý săn bắt, giết, nuôi, nhốt, vận chuyển, buôn bán trái phép động vật Nhóm IB hoặc Phụ lục I CITES (không thuộc danh mục ưu tiên) khi số lượng từ 3 đến 7 cá thể lớp thú, từ 7 đến 10 cá thể lớp chim, bò sát, hoặc từ 10 đến 15 cá thể động vật lớp khác. Dưới ngưỡng này, người vi phạm vẫn bị xử phạt hành chính, và nếu tái phạm sau khi đã bị xử phạt thì bị xét hình sự theo điểm e.

Về nuôi, Điều 6 khoản 1 điểm e Thông tư 85/2025/TT-BNNMT quy định nuôi, trồng, xuất khẩu loài Nhóm I thực hiện như loài thuộc Phụ lục I CITES. Cơ sở nuôi phải có mã số, động vật phải có nguồn gốc hợp pháp, và lớp thú thuộc Phụ lục I CITES phải được đánh dấu để truy xuất (Điều 25).

Một ví dụ dễ hình dung: cùng hành vi nhốt hai con thú, nếu loài thuộc danh mục ưu tiên thì có thể đã cấu thành tội; nếu là loài Nhóm IB không thuộc danh mục ưu tiên, người lần đầu vi phạm thường bị xử phạt hành chính, nhưng vẫn phải giao nộp và có thể bị xét tội khi tái phạm.

Nhóm IIB: hạn chế chứ không phải tự do

Nhóm IIB gồm động vật rừng hạn chế khai thác và sử dụng vì mục đích thương mại. Tiêu chí xếp vào nhóm này rộng: loài thuộc Phụ lục II, III CITES phân bố ở Việt Nam, loài ở bậc sẽ nguy cấp trở lên, hoặc loài đang bị khai thác, buôn bán quá mức (Điều 4 khoản 3 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT).

Với Nhóm IIB, chế biến, kinh doanh chỉ hợp pháp khi mẫu vật đến từ một trong các nguồn ở Điều 23 khoản 1: động vật nuôi sinh sản từ thế hệ F2 trở về sau tại cơ sở có mã số, mẫu vật nhập khẩu hợp pháp, hoặc mẫu vật khai thác tận thu, tận dụng được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. Bắt từ rừng về bán không nằm trong danh sách đó.

Về hình sự, khoản 1 Điều 234 Bộ luật Hình sự xử lý hành vi săn bắt, giết, nuôi, nhốt, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép động vật Nhóm IIB hoặc Phụ lục II CITES trị giá từ 150 triệu đến dưới 500 triệu đồng, hoặc thu lợi bất chính từ 50 triệu đến dưới 200 triệu đồng. Mức phạt là phạt tiền từ 50 triệu đến 300 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm.

Như vậy Nhóm IIB không phải "vùng xám". Người buôn bán nhỏ lẻ nhiều lần, đã bị xử phạt hành chính mà còn làm, cũng bị xét theo điểm c khoản 1 Điều 234 dù giá trị thấp.

Một loài có thể nằm ở hai danh sách cùng lúc

Danh mục trong nước và Phụ lục CITES là hai hệ thống khác nhau. Danh mục trong nước do Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành; Phụ lục CITES do hội nghị các nước thành viên thông qua. Một loài có thể vừa ở Nhóm IB vừa ở Phụ lục I CITES.

Khi trùng, áp quy định chặt hơn. Điều 6 khoản 1 điểm e Thông tư 85/2025/TT-BNNMT nối hai hệ thống: loài Phụ lục I CITES quản lý như Nhóm I, loài Phụ lục II và III quản lý như Nhóm II. Bộ luật Hình sự cũng ghi song song "Nhóm IB hoặc Phụ lục I", "Nhóm IIB hoặc Phụ lục II".

Loài không phân bố ở Việt Nam vẫn được bảo vệ. Một loài ngoại nhập thuộc Phụ lục CITES không có tên trong danh mục trong nước vẫn chịu quản lý qua đường CITES. Nhập về nuôi lần đầu còn cần Cơ quan khoa học CITES Việt Nam xác nhận bằng văn bản theo Điều 25 khoản 3 điểm d.

Voi, tê giác, hổ, gấu được nêu đích danh. Khoản 2 và khoản 3 Điều 244 Bộ luật Hình sự có ngưỡng riêng cho voi, tê giác, gấu, hổ, cùng ngưỡng khối lượng cho ngà voi và sừng tê giác. Đây là những loài luật hình sự gọi tên trực tiếp chứ không chỉ dẫn chiếu danh mục.

Ba hiểu lầm khi đọc tên nhóm

"Số I nặng hơn số II nên IIB là chuyện nhỏ." Thứ tự số chỉ mức kiểm soát thương mại, không nói gì về việc được phép bắt từ rừng. Nhóm IIB vẫn là loài nguy cấp, quý, hiếm; săn bắt, buôn bán trái phép vẫn bị cấm theo Điều 9 khoản 3 Luật Lâm nghiệp và có thể thành tội theo Điều 234 Bộ luật Hình sự khi đủ ngưỡng giá trị.

"Con vật sinh ra trong trại thì thoát khỏi danh mục." Sai. Con vật sinh ra trong trại vẫn thuộc loài trong danh mục. Nó chỉ được kinh doanh khi đáp ứng điều kiện nguồn gốc, thường là từ thế hệ F2 tại cơ sở có mã số, kèm sổ theo dõi và hồ sơ lâm sản. Thiếu hồ sơ thì cơ quan chức năng không có cách nào phân biệt nó với con bắt từ rừng.

"Chỉ người săn mới bị xử, người mua không sao." Sai. Cả Điều 234 lẫn Điều 244 Bộ luật Hình sự đều liệt kê nuôi, nhốt, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán bên cạnh săn bắt, giết. Người mua về nuôi hoặc cất giữ sản phẩm là đang thực hiện một trong các hành vi đó.

Cách dùng bảng phân biệt trong tình huống thật

Biết một loài ở mức nào giúp bạn phản ứng đúng. Một vài tình huống thường gặp và cách nghĩ:

  • Thấy người rao bán một con vật hoang dã "có giấy": hỏi giấy đó chứng minh nguồn nào trong các nguồn ở Điều 23 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT. Lời nói "nuôi lâu rồi" hay "được cho" không phải hồ sơ nguồn gốc.
  • Được mời mua sản phẩm làm từ bộ phận động vật: nếu là loài thuộc danh mục ưu tiên, chính việc quảng cáo, tiếp thị, tiêu thụ trái phép đã bị cấm theo Điều 7 khoản 4 Luật Đa dạng sinh học.
  • Gia đình đang giữ một con vật bắt từ rừng: dù thuộc mức nào, cách đúng là liên hệ kiểm lâm sở tại hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã để được hướng dẫn chuyển giao, thay vì thả bừa hay bán lại.
  • Viết bài, làm video về một loài: ghi đúng mức bảo vệ theo văn bản hiện hành, đừng chép lại "sách đỏ nhóm IB" từ tài liệu cũ chưa kiểm.

Sai về mức bảo vệ không làm thay đổi trách nhiệm pháp lý của người vi phạm, nhưng thường khiến người tốt bụng chần chừ hoặc làm sai thủ tục. Nắm bảng phân biệt là để hành động nhanh và đúng.

Câu hỏi thường gặp

Nhóm IB và Nhóm IIB khác nhau ở điểm nào quan trọng nhất?

Nhóm IB nghiêm cấm khai thác, sử dụng mẫu vật từ tự nhiên vì mục đích thương mại, vi phạm xét theo Điều 244 Bộ luật Hình sự với ngưỡng tính theo cá thể. Nhóm IIB chỉ hạn chế, vi phạm chủ yếu xét theo Điều 234 với ngưỡng tính bằng giá trị.

Chữ B trong IB, IIB nghĩa là gì?

Theo Điều 4 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, chữ A dùng cho thực vật rừng, chữ B dùng cho động vật rừng. Vì vậy Nhóm IA và IIA là thực vật, Nhóm IB và IIB là động vật.

Động vật Nhóm IIB có được nuôi làm cảnh không?

Chỉ khi có nguồn gốc hợp pháp và đáp ứng điều kiện nuôi. Với loài thuộc Phụ lục II, III CITES, nuôi số lượng nhỏ không vì thương mại có thể không bắt buộc mã số nhưng vẫn phải mở sổ theo dõi và thông báo kiểm lâm sở tại.

Thế hệ F2 là gì và vì sao quan trọng?

Thế hệ F2 là cá thể sinh ra trong môi trường có kiểm soát từ bố mẹ thuộc thế hệ F1 trở đi. Thông tư 85/2025/TT-BNNMT chỉ cho kinh doanh loài nguy cấp từ F2 để bảo đảm không lấy thêm con vật nào từ rừng.

Loài ưu tiên bảo vệ có ngưỡng số lượng tối thiểu để bị xét tội không?

Với hành vi săn bắt, giết, nuôi, nhốt, vận chuyển, buôn bán trái phép loài thuộc danh mục ưu tiên, điểm a khoản 1 Điều 244 Bộ luật Hình sự không nêu ngưỡng số lượng tối thiểu, nên rủi ro bị xét tội rất cao dù chỉ một cá thể.

Nếu không biết con vật thuộc nhóm nào thì có được miễn trách nhiệm không?

Không nên trông vào điều đó. Cơ quan có thẩm quyền xác định loài qua giám định, và Cơ quan khoa học CITES Việt Nam có nhiệm vụ giám định tư pháp. Cách an toàn là không mua, không nhận, không nuôi động vật hoang dã khi chưa rõ nguồn gốc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138