Núi đá vôi giữ nhiều loài đặc hữu vì mỗi khối đá là một nơi sống biệt lập, khắc nghiệt và rất khác vùng đất xung quanh: sinh vật thích nghi với đá vôi khó rời khỏi khối núi của mình, nên qua thời gian chúng thành những loài chỉ có ở một hoặc vài khối núi.
Việt Nam có nhiều vùng núi đá vôi rộng, nhất là ở phía Bắc và Bắc Trung Bộ. Với người không chuyên, đó có thể chỉ là những vách đá xám, cây cối lưa thưa. Với nhà sinh học, đó là một trong những nơi giàu loài đặc hữu nhất cả nước, và cũng là nơi những loài ấy biến mất nhanh nhất khi đá bị khai thác.
Một khối núi đá vôi có những nơi sống nào
Từ đỉnh núi xuống đến lòng hang, một khối đá vôi gồm nhiều tầng sinh cảnh rất khác nhau, mỗi tầng có nhóm sinh vật riêng.
| Tầng sinh cảnh | Điều kiện | Sinh vật thường gặp |
|---|---|---|
| Đỉnh và sườn trên | Khô, nắng gắt, đất rất mỏng, gió mạnh | Cây bụi, cây lá kim nhỏ, lan, các loài cây chịu hạn |
| Vách đá dốc | Gần như không có đất, chỉ có khe nứt | Thằn lằn, tắc kè, ốc cạn, một số loài voọc dùng vách làm nơi ngủ |
| Chân núi và thung lũng kín | Ẩm hơn, có đất tích tụ, rừng cao hơn | Thú nhỏ, chim, ếch nhái, cây gỗ lớn |
| Cửa hang | Bán tối, ẩm, nhiệt độ ổn định | Dơi, nhện, côn trùng, rêu, dương xỉ ưa bóng |
| Lòng hang sâu | Tối hoàn toàn, nhiệt độ gần như không đổi | Sinh vật hang thật sự: cá, tôm, côn trùng không mắt, không màu |
Chính sự khác biệt mạnh giữa các tầng trong một khoảng cách ngắn tạo ra nhiều loài. Và vì mỗi khối núi tách biệt với khối bên cạnh bởi đồng ruộng hay rừng đất, những sinh vật nhỏ ở mỗi khối có thể khác nhau dù hai khối chỉ cách nhau vài cây số.
Những nhóm loài đặc hữu điển hình trên núi đá vôi
Ốc cạn. Ốc cạn cần canxi để làm vỏ, và đá vôi cung cấp nhiều canxi. Chúng di chuyển rất chậm, nên mỗi khối núi có thể có những loài ốc riêng, vỏ khác nhau về hình dáng, kích thước, đường xoắn. Nhiều loài ốc cạn chỉ được biết đến từ một ngọn núi duy nhất.
Thằn lằn và tắc kè. Vách đá với nhiều khe nứt là nơi ở của nhiều loài thằn lằn, tắc kè nhỏ hoạt động về đêm. Mỗi năm, các nhà khoa học vẫn mô tả thêm loài mới thuộc nhóm này từ các vùng đá vôi Việt Nam.
Sinh vật hang. Trong lòng hang tối hoàn toàn, có những loài cá, tôm, côn trùng mất mắt và mất màu qua quá trình thích nghi lâu dài. Chúng sống nhờ chất hữu cơ trôi vào từ bên ngoài và phân dơi, nên rất nhạy cảm với ô nhiễm nước ngầm.
Cây trên đá. Nhiều loài lan, thiên tuế, cây lá kim và cây bụi chỉ mọc trên đá vôi. Một số loài cây lá kim quý được phát hiện khá muộn ở các đỉnh núi đá vôi phía Bắc.
Linh trưởng. Một số loài voọc đặc hữu của Việt Nam gắn chặt với núi đá vôi: chúng ngủ trong hang, hốc đá trên vách cao và kiếm ăn trên cây mọc ở sườn núi. Khi rừng chân núi bị phá, chúng bị giam trên những "hòn đảo đá" ngày càng nhỏ. Thông tin chi tiết về các loài này có trong danh mục Linh trưởng của Ngà Voi.
Vì sao loài trên núi đá vôi dễ biến mất
Mối đe doạ lớn nhất là khai thác đá. Đá vôi là nguyên liệu cho xi măng, vôi và vật liệu xây dựng. Khi một khối núi bị khai thác, toàn bộ nơi sống trên đó, từ đỉnh đến hang, mất vĩnh viễn. Với loài chỉ có ở khối núi ấy, đó là tuyệt chủng.
Thứ hai là việc lấy cây và sinh vật từ núi đá để bán. Lan rừng, cây thế, ốc cạn có vỏ đẹp, tắc kè, thằn lằn có hoa văn lạ đều có người mua. Một chuyến thu gom có thể lấy đi phần lớn cá thể của một loài trên một ngọn núi nhỏ.
Thứ ba là lửa. Lớp đất trên núi đá vôi rất mỏng, cây mọc chậm. Một đám cháy từ nương rẫy lan lên có thể làm mất thảm thực vật hàng chục năm mới phục hồi, và trong thời gian đó các loài phụ thuộc vào thảm thực vật đã biến mất.
Thứ tư là du lịch hang thiếu kiểm soát và ô nhiễm nước ngầm. Đèn mạnh, tiếng ồn, rác và việc chạm vào thạch nhũ làm xáo trộn môi trường hang vốn ổn định hàng nghìn năm. Nước thải từ khu dân cư, phân bón, thuốc trừ sâu thấm qua đá xuống hang gây hại cho sinh vật dưới lòng đất.
Pháp luật nói gì về núi đá vôi
Luật Đa dạng sinh học dành riêng Điều 36 cho hệ sinh thái tự nhiên trên vùng núi đá vôi. Khoản 1 quy định vùng núi đá vôi có hệ sinh thái tự nhiên đặc thù hoặc đại diện cho một vùng phải được điều tra, đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học và xác lập chế độ phát triển bền vững. Khoản 2 giao Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh thực hiện việc điều tra, thống kê, đánh giá và xác lập chế độ này.
Nhiều vùng núi đá vôi có rừng che phủ còn thuộc phạm vi Luật Lâm nghiệp. Luật này định nghĩa rừng gồm cả hệ thực vật trên núi đá (Điều 2 khoản 3), và Điều 9 nghiêm cấm chặt, phá, khai thác, lấn chiếm rừng trái quy định cũng như hủy hoại tài nguyên rừng, hệ sinh thái rừng.
Với các loài động vật sống trên núi đá vôi, mọi hoạt động săn, bắt, nuôi, nhốt, buôn bán động vật rừng trái quy định đều bị cấm theo Luật Lâm nghiệp (Điều 9 khoản 3). Những loài voọc đặc hữu nằm trong nhóm được bảo vệ nghiêm ngặt; vi phạm có thể bị xử lý hình sự theo Điều 244 Bộ luật Hình sự.
Điều đáng lưu ý là luật bảo vệ tốt nhất khi có dữ liệu. Một ngọn núi chưa từng được khảo sát thì khó có căn cứ để giữ lại khi có đề xuất khai thác. Vì vậy, khảo sát đa dạng sinh học trước khi cấp phép khai thác đá là điều giới bảo tồn luôn đề nghị.
Giữ núi đá vôi bằng những cách nào
Khảo sát trước khi quyết định. Đánh giá đa dạng sinh học trước khi cấp phép khai thác giúp tránh việc phá đúng ngọn núi có loài chỉ sống ở đó. Có trường hợp chỉ cần dời vùng khai thác sang khối núi bên cạnh đã giữ được cả một loài.
Khoanh vùng những khối núi quan trọng. Những khối núi còn rừng và có loài đặc hữu có thể được đưa vào khu bảo tồn hoặc được xác lập chế độ quản lý riêng theo Điều 36 Luật Đa dạng sinh học.
Giữ rừng chân núi. Rừng ở chân núi và thung lũng là nơi kiếm ăn, là đường di chuyển của nhiều loài sống trên vách. Mất rừng chân núi, các khối đá thành những hòn đảo cô lập hoàn toàn.
Cộng đồng tham gia. Ở nhiều nơi, người dân sống quanh núi đá vôi được giao khoán bảo vệ rừng, tham gia tuần tra, phòng cháy. Họ là người đầu tiên thấy dấu hiệu khai thác trái phép.
Du lịch có kiểm soát. Hang động và núi đá vôi có thể mang lại thu nhập từ du lịch nếu giới hạn số khách, quy định lối đi và chiếu sáng hợp lý, để thu nhập ấy trở thành lý do giữ núi thay vì phá núi.
Hiểu lầm hay gặp về núi đá vôi
"Núi đá trọc thì chẳng có gì để bảo vệ." Vẻ ngoài trơ trụi che giấu một thế giới sinh vật nhỏ trong khe đá, trong hang và dưới lớp lá mục ở chân núi. Nhiều loài đặc hữu chỉ được phát hiện khi có người kiên nhẫn lật từng hốc đá.
"Lấy một ít đá, một ít ốc không ảnh hưởng gì." Với loài chỉ sống trên một ngọn núi, mỗi lần thu gom có thể lấy đi một phần đáng kể của cả loài. Hơn nữa, quần thể nhỏ phục hồi rất chậm.
"Hang động là đá, không có sự sống." Lòng hang là nơi ở của những sinh vật thích nghi đặc biệt, không thể sống ở nơi khác. Một hang bị ô nhiễm có thể làm mất loài trước khi chúng được biết đến.
"Núi đá vôi nào cũng giống nhau, mất một ngọn còn ngọn khác." Mỗi khối núi có tổ hợp loài riêng, nhất là ốc cạn, thằn lằn và sinh vật hang. Mất một ngọn núi có thể là mất những loài mà ngọn bên cạnh không có, dù hai ngọn trông giống hệt nhau từ xa.
"Cây trên núi đá đem về trồng được." Phần lớn cây trên đá vôi khó sống ở môi trường khác. Đào cây về thường chỉ làm mất cây ở núi mà không giữ được cây ở nhà.
Bạn làm được gì khi đến vùng núi đá vôi
Vùng núi đá vôi là điểm du lịch hấp dẫn. Bạn có thể tận hưởng mà vẫn giữ được nơi sống của các loài đặc hữu:
- Không bẻ, đào cây, không nhặt ốc, không bắt thằn lằn, tắc kè làm kỷ niệm.
- Trong hang, đi đúng lối, không chạm vào thạch nhũ, không soi đèn mạnh hay gây ồn ở nơi dơi ngủ, không để lại rác.
- Không mua cây cảnh, lan, đá cảnh được giới thiệu là lấy từ núi đá tự nhiên.
- Không đốt lửa trên núi, không xả thuốc lá còn cháy.
- Không đăng vị trí chính xác của loài hiếm bạn chụp được, nhất là tắc kè, thằn lằn có hoa văn đẹp vốn bị săn lùng để làm vật nuôi.
- Quan tâm đến các dự án khai thác đá ở địa phương và hỏi về khảo sát đa dạng sinh học trước khi dự án được cấp phép.
Một chuyến tham quan không để lại dấu vết là món quà tốt nhất bạn dành cho núi đá vôi. Những gì bạn mang về chỉ nên là ảnh chụp và hiểu biết.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao núi đá vôi có nhiều loài ốc cạn đặc hữu?
Ốc cạn cần nhiều canxi để làm vỏ, đá vôi cung cấp nguồn canxi dồi dào. Ốc lại di chuyển rất chậm và khó vượt qua vùng đất không có đá vôi, nên mỗi khối núi dần có những loài ốc riêng.
Sinh vật hang động khác sinh vật bên ngoài thế nào?
Nhiều sinh vật sống sâu trong hang mất mắt và mất màu, có râu hay chân dài để cảm nhận môi trường trong bóng tối. Chúng thích nghi với nhiệt độ ổn định và nguồn thức ăn ít, nên rất nhạy cảm khi hang bị thay đổi.
Khai thác đá vôi ảnh hưởng thế nào đến loài đặc hữu?
Khai thác đá làm mất toàn bộ nơi sống trên khối núi, từ đỉnh, vách đến hang. Với những loài chỉ có ở khối núi ấy, mất núi đồng nghĩa với mất loài, không có cách nào phục hồi.
Pháp luật có quy định riêng về núi đá vôi không?
Có. Luật Đa dạng sinh học, Điều 36, quy định vùng núi đá vôi có hệ sinh thái tự nhiên đặc thù hoặc đại diện phải được điều tra, đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học và xác lập chế độ phát triển bền vững, do Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh thực hiện.
Đi tham quan hang động thế nào để không gây hại?
Bạn đi đúng lối được mở, không chạm vào thạch nhũ, không soi đèn mạnh vào nơi dơi ngủ, giữ yên lặng, không xả rác và không mang bất cứ thứ gì ra khỏi hang, kể cả đá vụn.
Mua tắc kè, thằn lằn có hoa văn lạ làm vật nuôi có sao không?
Nhiều loài bò sát được bán làm vật nuôi là bắt từ tự nhiên, trong đó có loài đặc hữu núi đá vôi. Mua chúng là tiếp tay cho việc thu gom, và việc nuôi, buôn bán động vật rừng không có nguồn gốc hợp pháp là vi phạm pháp luật.