NgaVoi.comNgà Voi
Mối đe doạ và buôn bán trái phép

Phóng sinh động vật hoang dã sai cách: vì sao thả con vật mua ở chợ lại hại chính nó

Chim, rùa, cá mua để thả thường bị bắt từ tự nhiên, nhiều con chết trước và sau khi thả, loài ngoại lai còn hại sông hồ. Vì sao vậy và cách làm việc thiện đúng hơn.

At dawn on a quiet riverbank, an elderly Vietnamese woman seen from behind sits beside an empty woven basket, mist drifting over calm brown water, soft pastel light

Mua chim, rùa, cá ở chợ để thả vào dịp lễ, rằm tưởng là cứu sinh vật, nhưng thực tế thường ngược lại: phần lớn con vật bị bắt từ tự nhiên chỉ để bán cho người thả, nhiều con chết vì kiệt sức trước và sau khi thả, còn loài ngoại lai như rùa tai đỏ được thả xuống sông hồ có thể gây hại cho loài bản địa.

Bài này không bàn về niềm tin mà bàn về con vật: điều gì xảy ra với một con chim bị bắt để bán cho người phóng sinh, vì sao thả sai loài, sai chỗ lại gây hại, pháp luật nói gì về loài ngoại lai xâm hại và về thả động vật về tự nhiên, và nếu muốn làm việc thiện cho động vật thì có những cách nào hiệu quả hơn.

Đường đi của một con chim phóng sinh

Chim bán để phóng sinh hiếm khi là chim nuôi. Phần lớn là chim hoang dã nhỏ như chim sẻ, chào mào, chim di cư bị bắt bằng lưới ở cánh đồng, bìa rừng, nhất là vào mùa chim di cư đi qua. Chúng bị nhốt chật trong lồng, không được ăn uống đầy đủ, vận chuyển về thành phố và bày bán quanh nơi đông người vào dịp lễ.

Trong suốt hành trình đó, nhiều con chết vì kiệt sức, mất nước, va đập. Những con còn sống tới tay người mua thường đã yếu, lông xơ, có khi bị cắt bớt lông cánh để khỏi bay xa. Khi được thả, chúng bay lảo đảo được một đoạn rồi đậu xuống gần đó, dễ bị bắt lại để bán tiếp, hoặc chết vì không tìm được thức ăn, nước uống trong môi trường đô thị xa lạ.

Như vậy, mỗi lượt mua để thả lại tạo ra một đơn hàng mới cho người bắt chim. Càng nhiều người phóng sinh, càng nhiều chim bị bắt ra khỏi tự nhiên. Ý định ban đầu là cứu một sinh vật, nhưng kết quả cộng dồn lại là nhiều sinh vật hơn bị bắt và chết.

Thả sai loài, sai chỗ: ba kiểu gây hại phổ biến

Không chỉ chim. Rùa, cá, ếch, lươn, ốc cũng thường được mua để thả. Bảng dưới gom các kiểu gây hại phổ biến nhất.

Kiểu thảĐiều thường xảy raHậu quả
Thả loài ngoại lai xuống sông hồRùa tai đỏ, một số loài cá cảnh nhập ngoại được thả xuống ao hồ công cộngCạnh tranh thức ăn, chỗ ở với loài bản địa, có loài ăn trứng và con non của loài khác; khó diệt trừ khi đã lan rộng
Thả sai môi trường sốngCá nước ngọt thả xuống biển, rùa cạn thả xuống nước, chim rừng thả giữa phốCon vật chết nhanh vì không chịu được môi trường mới
Thả con vật yếu, bệnhCon vật kiệt sức sau nhiều ngày nhốt, có thể mang mầm bệnhChết sau khi thả, hoặc mang mầm bệnh vào quần thể hoang dã
Thả số lượng lớn vào một chỗThả hàng loạt cá, ốc xuống một hồ nhỏThiếu ô xy, ô nhiễm nước, chết hàng loạt
Thả động vật nuôi đã quen ngườiThả khỉ, chim, rùa đã nuôi lâu vào công viên, bìa rừngCon vật không biết kiếm ăn, tự vệ; dễ gây xung đột với người

Điểm chung của những kiểu thả này là không ai theo dõi xem con vật sống ra sao sau đó. Thả xong, người thả ra về với cảm giác đã làm việc tốt, còn hậu quả thì nằm lại dưới nước, trên cây, không ai thấy.

Loài ngoại lai xâm hại: vì sao một con rùa nhỏ có thể gây chuyện lớn

Loài ngoại lai là gì. Luật Đa dạng sinh học, Điều 3, định nghĩa loài ngoại lai là loài sinh vật xuất hiện và phát triển ở khu vực vốn không phải là môi trường sống tự nhiên của chúng. Loài ngoại lai xâm hại là loài ngoại lai lấn chiếm nơi sinh sống hoặc gây hại đối với các loài sinh vật bản địa, làm mất cân bằng sinh thái.

Vì sao chúng lấn át loài bản địa. Loài ngoại lai thường không có kẻ thù tự nhiên ở nơi mới, ăn tạp, sinh sản nhanh, chịu được nước bẩn. Khi được thả đều đặn, chúng dần chiếm chỗ của loài bản địa vốn đã chịu nhiều áp lực.

Ví dụ dễ thấy: rùa tai đỏ. Rùa tai đỏ có vệt đỏ hai bên đầu, được bán rộng rãi làm thú cảnh và để thả. Chúng sống lâu, lớn nhanh, ăn tạp, cạnh tranh với các loài rùa nước ngọt bản địa vốn đã rất hiếm vì bị săn bắt, buôn bán. Thả rùa tai đỏ xuống hồ là đặt thêm áp lực lên những loài rùa cần được bảo vệ nhất.

Khó sửa khi đã lan rộng. Một loài ngoại lai đã sinh sản trong sông hồ rất khó diệt trừ, tốn kém và có khi không làm được. Phòng ngừa, tức là không thả, rẻ hơn rất nhiều so với xử lý về sau.

Pháp luật nói gì về loài ngoại lai và việc thả động vật về tự nhiên

Các quy định dưới đây trích từ Luật Đa dạng sinh học năm 2008 và Thông tư 85/2025/TT-BNNMT.

  • Luật Đa dạng sinh học, Điều 7 khoản 7: nghiêm cấm nhập khẩu, phát triển loài ngoại lai xâm hại, trừ trường hợp nhập khẩu để phục vụ mục đích nghiên cứu khoa học theo quy định của pháp luật.
  • Luật Đa dạng sinh học, Điều 7 khoản 1: nghiêm cấm nuôi trồng các loài ngoại lai xâm hại trong khu bảo tồn.
  • Luật Đa dạng sinh học, Điều 53 khoản 3: tổ chức, cá nhân phát hiện loài ngoại lai xâm hại phải thông báo ngay với Ủy ban nhân dân cấp xã nơi gần nhất.
  • Luật Lâm nghiệp, Điều 9 khoản 5: nghiêm cấm vi phạm quy định về quản lý các loài ngoại lai xâm hại.
  • Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, Điều 11 khoản 2: thả động vật về môi trường tự nhiên phải bảo đảm cá thể đủ điều kiện sức khoẻ, không bị dịch bệnh, còn các tập tính tự nhiên, và địa điểm thả là môi trường tự nhiên phù hợp với đặc tính loài.

Điều 11 của thông tư áp dụng cho cơ sở nuôi, cơ sở bảo tồn, nhưng các điều kiện ấy chính là thước đo khoa học cho bất kỳ việc thả nào: con vật có khoẻ không, có còn bản năng tự nhiên không, nơi thả có đúng là nơi loài ấy sống không. Phóng sinh ở chợ hiếm khi đáp ứng được điều nào.

Muốn làm việc thiện cho động vật: những cách hiệu quả hơn

Mong muốn làm điều tốt cho sinh vật là đáng quý. Các cách dưới đây giữ nguyên ý nghĩa đó mà tránh được tác hại:

  1. Không mua động vật để thả. Đây là bước quan trọng nhất, vì nó cắt đơn hàng cho người bắt chim, bắt rùa.
  2. Dùng khoản tiền định mua động vật để ủng hộ cơ sở cứu hộ động vật hoang dã được cấp phép, nơi chăm sóc những con vật bị tịch thu và đưa chúng về rừng đúng quy trình.
  3. Trồng cây bản địa, giữ lại bụi cây, hàng rào xanh quanh nhà, đặt chậu nước sạch cho chim uống trong mùa nắng; đó là phóng sinh cho cả một khu vườn.
  4. Tham gia nhặt rác ven sông, ven hồ, ven biển; nước sạch hơn cứu được nhiều sinh vật hơn bất kỳ lần thả nào.
  5. Nếu gặp động vật hoang dã bị thương, bị lạc, báo cho Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc kiểm lâm để được cứu hộ theo quy định, thay vì tự thả ở nơi không phù hợp.
  6. Nếu đang nuôi rùa tai đỏ hay cá cảnh ngoại lai mà không muốn nuôi nữa, tìm người nhận nuôi tiếp hoặc hỏi cơ quan chức năng, tuyệt đối không thả xuống ao hồ, sông suối.

Nhiều nơi tổ chức lễ hội đã chuyển từ thả chim, thả cá sang trồng cây, thả đèn hoa đăng bằng vật liệu tự huỷ, góp tiền cho hoạt động cứu hộ. Ý nghĩa của việc làm thiện được giữ nguyên, còn sinh vật thì được để yên ở nơi chúng thuộc về.

Nếu bạn là người tổ chức lễ hội, sự kiện cộng đồng

Nhiều hoạt động thả chim, thả cá hàng loạt diễn ra trong các lễ hội, ngày kỷ niệm, sự kiện của cơ quan, trường học. Người tổ chức thường đặt mua với số lượng lớn từ người bán quen, và chính những đơn hàng lớn này tạo áp lực bắt động vật mạnh nhất. Thay đổi ở khâu tổ chức vì thế có tác động lớn hơn nhiều so với từng cá nhân.

Một số cách thay thế đã được áp dụng: chuyển sang trồng cây bản địa tập thể tại sân trường, ven đường, ven hồ, mỗi người tham dự trồng một cây và đặt tên; tổ chức buổi nhặt rác ven sông, ven biển như một nghi thức chung; mời người có chuyên môn nói chuyện ngắn về loài động vật ở địa phương; góp quỹ ủng hộ hoạt động cứu hộ động vật hoang dã thay cho tiền mua chim, cá.

Khi truyền thông về sự kiện, người tổ chức nên giải thích ngắn gọn vì sao không thả động vật, để người tham dự hiểu đây là lựa chọn có cân nhắc chứ không phải bỏ bớt nghi thức. Nếu vẫn muốn có hoạt động gắn với nước, hãy chọn hoạt động như làm sạch hồ, khơi thông dòng chảy, vốn đem lại lợi ích thật cho cá, chim và mọi sinh vật sống ở đó.

Hiểu lầm hay gặp về phóng sinh

Những suy nghĩ dưới đây rất phổ biến và xuất phát từ thiện ý. Đặt cạnh thực tế giúp chọn cách làm đúng hơn.

Suy nghĩ thường gặpThực tế
Con vật được thả là được cứu.Nhiều con chết vì kiệt sức hoặc bị bắt lại ngay sau khi thả; mỗi lượt mua tạo đơn hàng bắt thêm con khác.
Cá, rùa thả xuống hồ nào cũng sống.Mỗi loài cần môi trường riêng; thả sai nước, sai nơi là con vật chết nhanh.
Rùa tai đỏ thả xuống hồ là có thêm rùa cho thiên nhiên.Rùa tai đỏ là loài ngoại lai, cạnh tranh với rùa bản địa vốn đã rất hiếm.
Chim bán ở chợ là chim nuôi.Phần lớn là chim hoang dã bị bắt bằng lưới, kể cả chim di cư.
Thả càng nhiều càng tốt.Thả số lượng lớn vào một chỗ gây thiếu ô xy, ô nhiễm, chết hàng loạt.

Việc thiện thật sự cho động vật không nằm ở khoảnh khắc mở lồng, mà ở việc để chúng không phải vào lồng từ đầu.

Câu hỏi thường gặp

Phóng sinh có hại không?

Phóng sinh bằng cách mua động vật ở chợ để thả thường gây hại: con vật bị bắt từ tự nhiên chỉ để bán cho người thả, nhiều con chết trước và sau khi thả, và loài ngoại lai thả xuống sông hồ có thể lấn át loài bản địa.

Thả rùa tai đỏ xuống hồ có sao không?

Có hại. Rùa tai đỏ là loài ngoại lai, ăn tạp, sống lâu, cạnh tranh với rùa nước ngọt bản địa. Luật Đa dạng sinh học, Điều 7, nghiêm cấm phát triển loài ngoại lai xâm hại; nếu không muốn nuôi nữa, hãy tìm người nhận hoặc hỏi cơ quan chức năng.

Chim bán để phóng sinh lấy từ đâu?

Phần lớn là chim hoang dã bị bắt bằng lưới ở cánh đồng, bìa rừng, kể cả chim di cư. Chúng bị nhốt chật, thiếu ăn uống, nhiều con chết trên đường; mỗi lượt mua để thả tạo đơn hàng bắt thêm chim khác.

Thả động vật về tự nhiên thế nào mới đúng?

Theo Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, Điều 11, con vật thả phải khoẻ, không bị dịch bệnh, còn tập tính tự nhiên và được thả ở môi trường phù hợp với loài. Việc thả động vật hoang dã nên để cơ sở cứu hộ, cơ quan chức năng thực hiện.

Thay vì phóng sinh có thể làm gì cho động vật?

Ủng hộ cơ sở cứu hộ được cấp phép, trồng cây bản địa, giữ nước sạch, nhặt rác ven sông hồ, báo cơ quan chức năng khi gặp động vật hoang dã bị thương. Những việc này giúp được nhiều sinh vật hơn và không tạo thêm đơn hàng bắt động vật.

Phát hiện loài ngoại lai xâm hại thì báo cho ai?

Luật Đa dạng sinh học, Điều 53, quy định tổ chức, cá nhân phát hiện loài ngoại lai xâm hại phải thông báo ngay với Ủy ban nhân dân cấp xã nơi gần nhất để cơ quan chức năng có biện pháp kiểm soát.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138