Việt Nam có nhiều loài đặc hữu vì bốn điều kiện cùng lúc: đất nước trải dài qua nhiều vùng khí hậu, núi non và núi đá vôi chia cắt sinh vật thành những quần thể tách biệt, các con sông lớn tạo thành rào chắn, và rừng ẩm ở một số vùng đã làm nơi trú ẩn cho sinh vật qua những thời kỳ khí hậu khô lạnh trong quá khứ.
Khi một nhóm sinh vật bị tách khỏi đồng loại đủ lâu, chúng dần khác đi và trở thành loài riêng. Ở Việt Nam, quá trình ấy diễn ra ở rất nhiều nơi cùng lúc, nên số loài chỉ có ở đây, hoặc chỉ có ở dải Đông Dương, cao hơn hẳn nhiều nước có diện tích lớn hơn. Hiểu vì sao giúp bạn hiểu luôn vì sao chặt một khu rừng nhỏ có thể là xoá sổ một loài.
Đất nước dài và nhiều vùng sinh thái
Từ núi cao phía Bắc đến rừng đồng bằng phía Nam, Việt Nam đi qua nhiều kiểu khí hậu và địa hình. Mỗi vùng có kiểu loài đặc hữu riêng.
| Vùng sinh thái lớn | Điều kiện nổi bật | Nhóm loài đặc hữu điển hình |
|---|---|---|
| Núi cao phía Bắc | Mùa đông lạnh, rừng mây, độ cao lớn | Chim vùng núi cao, ếch nhái, cây lá kim, cây thuốc mọc trên núi cao |
| Núi đá vôi phía Bắc và Bắc Trung Bộ | Khối đá tách biệt, khô trên đỉnh, hang động bên dưới | Voọc, ốc cạn, thằn lằn, cá hang, nhiều loài cây chỉ mọc trên đá |
| Dãy Trường Sơn | Sườn đông đón gió ẩm, rừng thường xanh kín, mưa nhiều | Thú móng guốc lớn, thỏ vằn, chim khướu, gà lôi |
| Cao nguyên phía Nam | Rừng thông, rừng khộp, mùa khô rõ | Chim và bò sát vùng cao nguyên, cây lá kim cổ |
| Đồng bằng, ven biển, đảo | Đất ngập nước, rừng ngập mặn, đảo biệt lập | Một số loài thằn lằn và thực vật trên đảo |
Một quốc gia trải dài theo chiều Bắc Nam như Việt Nam giống như có nhiều "quốc gia sinh thái" nối với nhau. Mỗi vùng lại bị chia nhỏ hơn bởi núi và sông, tạo ra hàng trăm nơi sống riêng biệt.
Núi non tạo ra những "hòn đảo" giữa đất liền
Trong sinh học, có một nguyên tắc dễ hiểu: hai quần thể không gặp nhau để giao phối trong thời gian đủ dài sẽ dần khác nhau. Trên đảo, biển là thứ ngăn chúng lại. Trên đất liền, chính núi cao, thung lũng sâu và các khối đá vôi đóng vai trò đó.
Một loài ếch quen sống trong rừng mây ở độ cao lớn không thể vượt qua thung lũng nóng khô để sang ngọn núi bên cạnh. Sau nhiều thế hệ, ếch trên mỗi ngọn núi trở thành một loài riêng. Điều tương tự xảy ra với ốc cạn trên từng khối đá vôi, với thằn lằn trong từng hệ hang.
Các khối núi đá vôi ở Việt Nam là ví dụ rõ nhất. Mỗi khối đá giống một hòn đảo nổi giữa đồng ruộng và rừng đất. Sinh vật thích nghi với đá vôi khó rời khối đá của mình, nên nhiều loài chỉ có trên một hoặc vài khối núi liền nhau.
Hệ quả cho bảo tồn rất rõ: với những loài sống trên "hòn đảo đất liền" như vậy, chỉ một mỏ khai thác đá hay một đám cháy là đủ để loài biến mất. Diện tích nhỏ không có nghĩa giá trị nhỏ.
Rừng ẩm làm nơi trú ẩn qua những thời kỳ khí hậu khắc nghiệt
Khí hậu Trái Đất từng thay đổi lớn. Trong các thời kỳ băng hà, khí hậu vùng nhiệt đới trở nên khô và lạnh hơn. Nhiều vùng rừng ẩm rộng lớn co lại hoặc biến thành rừng thưa, trảng cỏ.
Một số nơi vẫn giữ được độ ẩm. Sườn núi đón gió mùa như sườn đông dãy Trường Sơn vẫn nhận đủ mưa, nên rừng ẩm thường xanh còn tồn tại. Sinh vật rừng ẩm dồn về những nơi này và sống sót.
Nơi trú ẩn trở thành nơi giữ loài cổ. Khi khí hậu ấm và ẩm trở lại, một số loài lan ra, nhưng nhiều loài vẫn chỉ ở lại nơi trú ẩn cũ. Đó là lý do Trường Sơn có những loài như sao la hay thỏ vằn, có họ hàng gần ở rất xa hoặc thuộc nhánh tiến hoá riêng.
Ý nghĩa ngày nay. Những nơi từng là chỗ trú ẩn trong quá khứ có thể tiếp tục làm chỗ trú ẩn khi khí hậu biến đổi trong tương lai. Giữ chúng là giữ khả năng thích nghi của cả vùng.
Sông lớn và vị trí giao thoa giữa các vùng sinh vật
Các con sông lớn là rào chắn với những loài không bơi được hoặc không vượt qua vùng đất trống ven sông. Với các loài vượn, nhiều nhà khoa học cho rằng sông lớn là một trong những ranh giới chia các loài khác nhau: ở hai phía của một số con sông, vượn có tiếng hót và màu lông khác hẳn dù khoảng cách không xa.
Việt Nam còn nằm ở chỗ giao nhau của hai vùng sinh vật lớn: vùng cận nhiệt đới phía bắc với nhiều loài giống miền nam Trung Hoa, và vùng nhiệt đới Đông Dương với nhiều loài giống bán đảo Đông Dương. Ở nơi giao thoa, sinh vật từ hai phía gặp nhau, trộn lẫn và phân hoá, làm số loài tăng lên.
Thêm vào đó là biển và hệ thống đảo. Những hòn đảo tách khỏi đất liền khi mực nước biển dâng sau thời kỳ băng hà cũng giữ lại các quần thể riêng, một số đã thành loài đặc hữu.
Mỗi rào chắn tự nhiên vừa tạo ra loài mới, vừa khiến loài đó dễ tổn thương. Một loài chỉ ở một bờ sông, một hòn đảo hay một khối núi không có chỗ nào khác để lùi về khi nơi ở bị phá.
Nhóm sinh vật nào có nhiều loài đặc hữu ở Việt Nam
Không phải nhóm sinh vật nào cũng có tỉ lệ đặc hữu như nhau. Nhóm càng ít di chuyển, càng gắn với một kiểu nơi ở riêng thì càng dễ hình thành loài đặc hữu.
| Nhóm | Khả năng di chuyển | Mức độ đặc hữu | Lý do |
|---|---|---|---|
| Thú lớn | Cao | Thấp, nhưng có vài loài nổi bật ở Trường Sơn | Di chuyển xa nên ít bị cô lập; trường hợp đặc hữu thường gắn với nơi trú ẩn cổ |
| Linh trưởng | Trung bình, bị sông và đất trống ngăn | Khá cao | Sống trên cây, khó vượt qua vùng không có rừng |
| Chim | Cao với loài di cư, thấp với loài sống tầng thấp | Trung bình | Chim tầng thấp rừng núi cao như khướu ít bay xa khỏi khu rừng của mình |
| Bò sát, ếch nhái | Thấp | Cao | Phụ thuộc độ ẩm, nhiệt độ và kiểu đá, khó vượt thung lũng |
| Ốc cạn, côn trùng hang | Rất thấp | Rất cao | Nhiều loài chỉ ở một khối núi đá vôi hay một hệ hang |
| Thực vật | Phụ thuộc cách phát tán hạt | Cao | Nhiều loài chỉ mọc trên đá vôi hoặc trên núi cao |
Bảng cho thấy một điều trái với suy nghĩ thông thường: những sinh vật nhỏ và ít được chú ý lại là nơi tập trung phần lớn loài đặc hữu. Bảo vệ chúng gần như chỉ có một cách là bảo vệ nơi ở, vì không ai có thể nuôi giữ hàng nghìn loài ốc hay ếch trong trại.
Điều đó có ý nghĩa gì cho việc bảo vệ
Vì loài đặc hữu tập trung ở những nơi nhỏ và tách biệt, cách bảo vệ hiệu quả là giữ nơi sống chứ không chỉ giữ từng con vật. Luật Đa dạng sinh học (Điều 4 khoản 3) đặt nguyên tắc: bảo tồn tại chỗ là chính, kết hợp với bảo tồn chuyển chỗ.
Luật này cũng giải thích khái niệm hành lang đa dạng sinh học (Điều 3 khoản 8): khu vực nối liền các vùng sinh thái tự nhiên, cho phép các loài sống trong các vùng đó liên hệ với nhau. Với một đất nước bị chia cắt tự nhiên như Việt Nam, những hành lang rừng nối các khu bảo tồn là điều kiện để các quần thể nhỏ không bị cô lập đến mức suy thoái.
Về phía người dân, ý nghĩa thực tế là: một khu rừng trông bình thường, một ngọn núi đá vôi nhỏ cạnh làng, một con suối trong rừng có thể là nơi duy nhất trên thế giới có một loài nào đó. Trước khi có khảo sát, không ai biết chắc. Vì vậy, thận trọng với rừng tự nhiên còn lại là cách khôn ngoan nhất.
Hiểu lầm hay gặp
"Nước nhỏ thì ít loài." Số loài không tỉ lệ thuận với diện tích. Một nước nhỏ nhưng nhiều núi, nhiều vùng khí hậu và nằm ở chỗ giao thoa có thể giàu loài hơn nước rộng mà địa hình đồng nhất.
"Loài đặc hữu chỉ có ở rừng nguyên sinh xa xôi." Nhiều loài đặc hữu sống trên núi đá vôi gần đồng bằng, trong hang gần làng hay trên đảo có người ở. Chúng ở gần hơn ta nghĩ, và cũng chịu áp lực lớn hơn ta nghĩ.
"Loài đặc hữu là chuyện của các nhà khoa học." Phần lớn thông tin đầu tiên về loài đặc hữu đến từ người dân địa phương: thợ rừng, người hái lượm, người chăn thả. Quyết định giữ hay phá một khu rừng nhỏ cũng thường nằm trong tay cộng đồng sống quanh đó.
"Đã có khu bảo tồn là đủ." Nhiều loài sống ở những nơi chưa có khu bảo tồn, hoặc cần di chuyển qua vùng nằm ngoài khu bảo tồn. Hành lang và vùng đệm quan trọng không kém.
Bạn làm được gì từ những hiểu biết này
Hiểu vì sao loài đặc hữu nhiều cũng là hiểu chúng dễ mất ở đâu. Từ đó, có những việc cụ thể bạn làm được:
- Khi đi du lịch núi đá vôi, hang động hay rừng núi cao, không mang về đá, cây, ốc, côn trùng hay bất kỳ sinh vật nào làm kỷ niệm.
- Không mua cây cảnh, lan, ốc, thằn lằn hay ếch được giới thiệu là "hàng rừng", "hàng núi đá"; nhiều loài đặc hữu bị khai thác để bán theo cách này.
- Khi địa phương bàn về một dự án lấy đất rừng hay núi đá, quan tâm và hỏi xem đã có khảo sát đa dạng sinh học chưa.
- Chia sẻ thông tin đúng về các vùng sinh thái của Việt Nam, giúp người xung quanh thấy giá trị của cả những khu rừng nhỏ.
- Với giáo viên và phụ huynh, cho trẻ quan sát sinh vật quanh nhà, ghi lại bằng tranh vẽ, ảnh chụp, để trẻ hiểu sự đa dạng bắt đầu ngay từ gần mình.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam có bao nhiêu loài đặc hữu?
Không có một con số cố định, vì mỗi năm các nhà khoa học vẫn mô tả thêm loài mới và đánh giá lại phạm vi phân bố của loài cũ. Điều chắc chắn là Việt Nam thuộc nhóm nước có tỉ lệ loài đặc hữu cao trong khu vực.
Vùng nào ở Việt Nam có nhiều loài đặc hữu nhất?
Dãy Trường Sơn, các khối núi đá vôi phía Bắc và vùng núi cao phía Bắc là những vùng được biết đến nhiều nhất. Cao nguyên phía Nam và các đảo cũng có những loài riêng.
Vì sao núi đá vôi có nhiều loài đặc hữu?
Mỗi khối núi đá vôi giống một hòn đảo tách biệt giữa đất liền, với đất ít, đá nhiều và hang động bên dưới. Sinh vật thích nghi với điều kiện này khó rời khối đá, nên dần trở thành loài riêng của từng nơi.
Biến đổi khí hậu ảnh hưởng thế nào đến loài đặc hữu?
Loài đặc hữu sống trong phạm vi hẹp nên khó di chuyển khi khí hậu thay đổi. Loài ở núi cao có thể bị dồn lên đỉnh núi cho đến khi không còn chỗ, còn loài ở vùng thấp chịu thêm áp lực từ hạn hán và cháy rừng.
Hành lang đa dạng sinh học là gì?
Theo Luật Đa dạng sinh học, đó là khu vực nối liền các vùng sinh thái tự nhiên, cho phép các loài sinh vật sống trong các vùng đó liên hệ với nhau. Hành lang giúp các quần thể nhỏ không bị cô lập.
Người dân có thể góp phần giữ loài đặc hữu ở địa phương không?
Có. Giữ rừng tự nhiên và núi đá vôi quanh làng, không bắt thú rừng, không khai thác cây rừng trái phép và báo cho chính quyền khi thấy dấu hiệu phá rừng là những đóng góp trực tiếp.