NgaVoi.comNgà Voi
Rùa và bò sát

Buôn bán rùa, rắn, kỳ đà hoang dã: làm món ăn, làm cảnh và cái giá cho tự nhiên

Rùa, rắn, kỳ đà hoang dã bị bán làm món ăn, thú cảnh, rượu ngâm. Vì sao bò sát đặc biệt dễ tổn thương, rủi ro bệnh tật, luật nói gì và bạn làm gì.

An empty wooden riverside market table at early morning after rain, a lone Vietnamese vendor walking away in the background, cool grey light, wide angle

Rùa, rắn, kỳ đà, trăn, tắc kè hoang dã bị buôn bán theo ba dòng chính: làm món ăn ở nhà hàng, làm thú cảnh và làm rượu ngâm hay nguyên liệu cho các bài thuốc không có cơ sở. Bò sát đặc biệt dễ bị kéo tới bờ vực vì chúng trưởng thành chậm, sinh sản ít và dễ bị bắt hàng loạt; buôn bán trái phép loài thuộc Phụ lục CITES hay danh mục nguy cấp, quý, hiếm có thể bị xử lý hình sự.

Nhiều người không nghĩ rằng một đĩa thịt kỳ đà hay một chú rùa cảnh mua qua mạng lại liên quan tới bảo tồn. Phần dưới đây giải thích các dòng buôn bán ấy vận hành ra sao, vì sao bò sát chịu thiệt nhiều hơn các nhóm khác, những rủi ro cho chính người mua, và những việc cụ thể bạn có thể làm.

Ba dòng buôn bán bò sát và điều người mua thường không biết

Mỗi dòng buôn bán có người mua khác nhau, nhưng đều bắt đầu từ cùng một nơi: rừng, sông suối, ruộng đồng.

Dòng buôn bánLoài hay bị nhắm tớiHình thức thường gặpĐiều người mua ít biết
Làm món ănRùa, giải, kỳ đà, rắn hổ mang, trănNhà hàng "đặc sản", quán ven đường, đặt hàng qua người quenCon vật thường bị nhốt chật, vận chuyển dài ngày, nhiều con chết trước khi đến nơi
Làm cảnhRùa hộp, rùa đầu to, rắn có hoa văn đẹp, kỳ đà con, tắc kèHội nhóm trên mạng, cửa hàng thú lạ, giao hàng tận nhàCon "nuôi sinh sản" có khi là con bắt ngoài tự nhiên được gắn mác
Rượu ngâm, cao, "thuốc"Rắn, tắc kè, rùaBình rượu bày ở quán, quà biếu, hàng xách tayKhông có cơ sở khoa học cho công dụng chữa bệnh; rượu ngâm có thể gây ngộ độc
Da, tiêu bảnTrăn, kỳ đà, cá sấu, rùa biểnTúi, thắt lưng, tiêu bản trưng bàyHàng từ trại nuôi hợp pháp phải có giấy tờ nguồn gốc; hàng không giấy tờ rất khó kiểm chứng

Đằng sau cả bốn dòng là cùng một chuỗi: người bắt, người gom, người vận chuyển và người bán. Người mua cuối cùng đứng xa nhất, nhưng tiền của họ nuôi cả chuỗi.

Vì sao bò sát đặc biệt dễ tổn thương

Trưởng thành muộn. Nhiều loài rùa cần hơn mười năm mới bắt đầu sinh sản. Một con rùa bị bắt khi còn non là mất trọn đời sinh sản tương lai của nó.

Sinh sản ít hoặc không ổn định. Rùa hộp chỉ đẻ vài trứng mỗi lứa; nhiều loài rắn, kỳ đà đẻ không đều theo năm. Tốc độ phục hồi của quần thể chậm hơn nhiều so với tốc độ bị bắt.

Dễ bắt hàng loạt. Bò sát di chuyển chậm khi trời lạnh, hay tập trung ở nơi phơi nắng, nơi đẻ trứng hay hang trú đông. Kẻ bắt chỉ cần biết những chỗ đó là có thể vét sạch một vùng.

Ít được chú ý. Người ta dễ xót thương một con khỉ, một con gấu hơn một con rắn hay con kỳ đà. Bò sát mất dần mà ít ai lên tiếng, nên nạn buôn bán kéo dài.

Sống sót kém khi bị vận chuyển. Bò sát bị nhồi trong bao, thùng xốp, không nước, không điều chỉnh nhiệt. Nhiều con chết trên đường, nghĩa là để có một con đến tay người mua, số con bị bắt ra khỏi tự nhiên còn lớn hơn.

Rủi ro cho chính người mua và người ăn

Bò sát hoang dã mang theo nhiều loại vi khuẩn, ký sinh trùng trong ruột và trên da, trong đó vi khuẩn Salmonella là ví dụ quen thuộc. Khi con vật bị nhốt chung, vận chuyển trong điều kiện chật chội và sợ hãi, mầm bệnh càng dễ phát tán. Những khu buôn bán động vật hoang dã, nơi nhiều loài từ nhiều vùng bị dồn chung, là môi trường mà các nhà dịch tễ học coi là nguy cơ cho việc mầm bệnh lây từ động vật sang người.

Thịt bò sát hoang dã không qua kiểm dịch nên người ăn không biết con vật đã bị bệnh, bị nhiễm ký sinh trùng hay bị bắt bằng thuốc độc. Rượu ngâm rắn, ngâm tắc kè có thể gây ngộ độc nếu con vật không được xử lý hết nọc hoặc rượu không đảm bảo chất lượng. Không có cơ sở khoa học cho việc rượu ngâm bò sát giúp bổ thận, mạnh gân cốt như lời quảng cáo.

Với người mua bò sát làm cảnh, rủi ro còn đến từ chính con vật: rùa, rắn bắt từ tự nhiên thường mang ký sinh trùng, bỏ ăn, chết sau vài tuần. Người mua mất tiền, con vật chết, còn người bán tiếp tục đi bắt con mới. Nhiều con còn được vận chuyển qua đường bưu phẩm, nhét trong ống nhựa, hộp kín, nên người mua nhận về một con vật đã kiệt sức trước khi kịp chăm sóc.

Trại nuôi bị lợi dụng để hợp thức hoá hàng bắt ngoài tự nhiên

Nuôi sinh sản bò sát hợp pháp là có thật và có quy định riêng. Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, Điều 25 và Điều 26, quy định việc nuôi loài động vật thuộc Phụ lục CITES và đăng ký mã số cơ sở nuôi; Điều 24 quy định nuôi động vật rừng thông thường phải có nguồn gốc hợp pháp, ghi sổ theo dõi và thông báo cho cơ quan Kiểm lâm sở tại. Những thủ tục này tồn tại để người ta có thể truy được mỗi con vật đến từ đâu.

Vấn đề nằm ở chỗ một số loài rất khó hoặc rất tốn kém để nuôi sinh sản, nhất là các loài rùa sinh sản chậm. Khi một cơ sở bán ra nhiều rùa hơn mức đàn bố mẹ có thể đẻ, khả năng cao là có hàng bắt ngoài tự nhiên được trộn vào. Giấy tờ khi đó chỉ là lớp vỏ.

Với người mua, điều này có nghĩa là hai việc. Thứ nhất, giấy tờ là điều kiện cần, không phải điều kiện đủ; hãy cảnh giác với người bán có nguồn hàng dồi dào bất thường của một loài hiếm. Thứ hai, với các loài quý hiếm, lựa chọn chắc chắn nhất là không mua, vì gần như không có cách nào để người mua bình thường phân biệt.

Rùa tai đỏ và chuyện thả bò sát ra tự nhiên

Một mặt khác của buôn bán bò sát là chuyện thả ra. Rùa tai đỏ, loài rùa nhập về làm cảnh với vệt đỏ hai bên đầu, lớn nhanh, ăn tạp và chịu được nước bẩn. Khi chủ nuôi chán hoặc rùa lớn quá, nhiều người thả chúng ra ao hồ, sông ngòi. Ở đó chúng tranh thức ăn, tranh bãi phơi nắng và có thể truyền bệnh cho rùa bản địa.

Luật Đa dạng sinh học, Điều 7 khoản 7, cấm nhập khẩu, phát triển loài ngoại lai xâm hại, trừ trường hợp phục vụ nghiên cứu khoa học theo quy định. Điều 53 khoản 3 yêu cầu tổ chức, cá nhân phát hiện loài ngoại lai xâm hại phải thông báo ngay với Ủy ban nhân dân cấp xã nơi gần nhất.

Việc thả bò sát mua ở chợ ra tự nhiên với mong muốn làm việc tốt cũng có thể gây hại: con vật có thể không phải loài bản địa, đã nhiễm bệnh, hoặc được thả vào nơi không phù hợp nên chết ngay sau đó. Người bán cũng có thể bắt lại để bán tiếp. Nếu thật sự muốn giúp, hãy báo cơ quan chức năng để con vật được kiểm tra trước khi thả, theo đúng trình tự cứu hộ.

Pháp luật nói gì về buôn bán bò sát hoang dã

Luật Lâm nghiệp, Điều 9 khoản 3, nghiêm cấm săn, bắt, nuôi, nhốt, giết, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán động vật rừng trái quy định của pháp luật. Khoản 6 của cùng điều cấm tàng trữ, mua bán, vận chuyển, chế biến, quảng cáo, trưng bày lâm sản trái quy định. Một bình rượu ngâm rắn bày ở quầy, nếu con rắn có nguồn gốc trái phép, cũng nằm trong phạm vi này.

Bộ luật Hình sự, Điều 234, xử lý tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật hoang dã: với động vật thuộc Nhóm IIB hoặc Phụ lục II CITES, ngưỡng là trị giá từ 150 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng ở khoản 1; với động vật hoang dã khác là từ 300 triệu đồng. Người đã bị xử phạt hành chính mà còn vi phạm thì không cần đạt ngưỡng trị giá.

Điều 244 áp dụng cho động vật thuộc Nhóm IB, Phụ lục I CITES hoặc Danh mục loài được ưu tiên bảo vệ. Với lớp bò sát, khoản 1 điểm d tính từ 07 đến 10 cá thể, khoản 2 điểm b từ 11 đến 15 cá thể, khoản 3 điểm b từ 16 cá thể trở lên; mức phạt tù cao nhất tới 15 năm. Muốn biết một loài cụ thể thuộc nhóm nào, cần tra Danh mục ban hành kèm Thông tư 85/2025/TT-BNNMT.

Bạn làm được gì, bắt đầu từ bữa ăn và chiếc điện thoại

Không cần là chuyên gia, mỗi người đều có thể cắt bớt nhu cầu:

  • Không gọi món rùa, rắn, kỳ đà, trăn, giải ở nhà hàng; khi đi tiếp khách, chủ động gợi ý món khác trước khi người khác gọi.
  • Không mua, không nhận làm quà rượu ngâm rắn, tắc kè, rùa; nói rõ lý do một cách nhẹ nhàng với người tặng.
  • Không mua bò sát làm cảnh qua mạng khi người bán không có giấy tờ nguồn gốc; không bấm thích, không chia sẻ bài rao bán động vật hoang dã.
  • Khi thấy rao bán công khai, chụp lại màn hình và báo cho cơ quan kiểm lâm hoặc công an; không nhắn tin trả giá để "thử".
  • Không thả rùa tai đỏ, bò sát mua ở chợ ra ao hồ; nếu không nuôi tiếp được, tìm người nhận nuôi hoặc hỏi cơ quan chức năng.
  • Kể cho người lớn tuổi trong nhà về rủi ro bệnh tật của thịt thú rừng; đây thường là cách thuyết phục hiệu quả nhất.

Mỗi lần một nhà hàng nhận thấy không ai gọi món thú rừng nữa, họ sẽ gỡ món đó khỏi thực đơn. Nhu cầu giảm là cách bảo vệ bò sát bền nhất.

Câu hỏi thường gặp

Ăn thịt rắn, thịt kỳ đà ở nhà hàng có phạm luật không?

Tuỳ nguồn gốc. Thịt từ cơ sở nuôi hợp pháp có giấy tờ là chuyện khác, nhưng phần lớn người ăn không kiểm chứng được. Nếu con vật bị bắt ngoài tự nhiên, việc buôn bán, chế biến có thể vi phạm Luật Lâm nghiệp và Bộ luật Hình sự.

Rượu ngâm rắn có tác dụng chữa bệnh không?

Không có cơ sở khoa học cho các công dụng bổ thận, mạnh gân cốt được quảng cáo. Ngược lại, rượu ngâm không đảm bảo có thể gây ngộ độc. Nhu cầu rượu ngâm còn là một lý do khiến rắn hoang dã bị bắt hàng loạt.

Mua rùa cảnh qua mạng cần chú ý gì?

Hỏi rõ loài, nguồn gốc và giấy tờ. Loài thuộc Phụ lục CITES phải có hồ sơ nguồn gốc hợp pháp. Người bán né tránh câu hỏi, giá rẻ bất thường, giao hàng giấu kín là những dấu hiệu nên bỏ qua.

Thả rùa, rắn mua ở chợ ra tự nhiên có tốt không?

Thường là không. Con vật có thể là loài ngoại lai, đã nhiễm bệnh hoặc được thả vào nơi không hợp nên chết. Người bán cũng có thể bắt lại để bán tiếp. Nên báo cơ quan chức năng để con vật được cứu hộ đúng trình tự.

Thấy nhà hàng bày rùa, rắn, kỳ đà sống thì báo ai?

Bạn có thể báo cho cơ quan kiểm lâm, công an hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có nhà hàng. Ghi lại thời gian, địa điểm và hình ảnh nếu chụp được một cách an toàn, không cần đối chất với chủ quán.

Vì sao bò sát bị buôn bán nhiều mà ít được chú ý?

Bò sát không gây xúc động mạnh như thú có lông, lại sống kín đáo nên khi chúng biến mất ít ai nhận ra. Cũng vì thế mà buôn bán bò sát kéo dài, và nhiều loài rùa, rắn đã trở nên rất hiếm trước khi được quan tâm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138