NgaVoi.comNgà Voi
Rùa và bò sát

Rùa biển lên bờ đẻ trứng: vì sao cần bóng tối và gặp rùa trên bãi cát thì làm gì

Rùa biển lên bờ đẻ trứng vào ban đêm, rất dễ bỏ dở vì đèn và tiếng ồn. Cách nhận biết các loài, mối đe doạ và việc nên làm khi gặp rùa trên bãi cát.

A large sea turtle crawling up a quiet sandy beach at night toward the dunes, seen from far behind at ground level, only moonlight and faint blue tones

Rùa biển lên bờ đẻ trứng vào ban đêm, chọn bãi cát tối và yên tĩnh, đào hố bằng hai chân sau rồi đẻ cả ổ trứng trong khoảng một đến hai giờ; chỉ một luồng đèn pin, một tiếng gọi to hay một nhóm người vây quanh cũng đủ khiến rùa mẹ bỏ dở và quay ra biển. Khi gặp rùa trên bãi, việc đúng là tắt đèn, lùi ra xa, giữ im lặng, không chạm vào rùa hay trứng, và báo cho cơ quan quản lý ở địa phương.

Tất cả các loài rùa biển có mặt ở vùng biển Việt Nam đều đang bị đe doạ. Chúng sống cả đời ngoài khơi nhưng phải quay về đất liền để sinh sản, và chính khoảnh khắc ngắn ngủi trên bờ ấy là lúc chúng dễ tổn thương nhất. Hiểu rùa mẹ cần gì trong đêm đẻ trứng, rùa con cần gì để tìm ra biển, là cách thiết thực nhất để người đi biển không vô tình làm hại chúng.

Các loài rùa biển ở Việt Nam: phân biệt nhanh

Người đi biển thường gọi chung là "rùa biển" hay "đồi mồi", nhưng mỗi loài có hình dáng và thức ăn khác nhau. Bảng dưới đây gom các dấu hiệu dễ nhìn nhất khi thấy rùa trên bãi hoặc trong ảnh.

LoàiMai và đầuThức ăn chínhDấu hiệu dễ nhận
VíchMai trơn, hình trái tim, màu ô liu hoặc nâu xám; đầu tròn, nhỏ so với thânCỏ biển, rong (khi trưởng thành)Loài hay lên các bãi cát ở Việt Nam nhất; vết bò rộng, đối xứng
Đồi mồiCác tấm vảy mai xếp chồng lên nhau như ngói; mỏ nhọn, cong như mỏ chimBọt biển, sinh vật trên rạn san hôMép mai sau có răng cưa; hoa văn hổ phách loang
Quản đồngĐầu rất to, hàm khoẻ; mai nâu đỏỐc, cua, sinh vật có vỏ cứngĐầu to rõ rệt so với thân
Đồi mồi dứaMai gần tròn, màu xám ô liu, nhỏ nhất trong nhómTạp ăn: giáp xác, sứa, rongKích thước nhỏ, mai tròn bè
Rùa daKhông có mai sừng, lưng phủ da dày có các gờ chạy dọcGần như chỉ ăn sứaTo nhất trong các loài rùa; lưng đen lấm tấm trắng

Trên bãi cát, vết bò để lại cũng nói lên nhiều điều: vết đối xứng như bánh xích là rùa bơi bằng hai chân trước cùng lúc, vết so le là loài bò từng bên. Nếu thấy vết bò đi lên rồi quay ra biển mà không có ụ cát xới tung, rất có thể rùa mẹ đã bỏ dở lần lên bờ đó.

Một đêm đẻ trứng của rùa mẹ diễn ra thế nào

Rùa mẹ thường lên bờ khi trời tối hẳn, nhiều đêm trùng với lúc thuỷ triều lên để quãng bò ngắn hơn. Nó dừng ở mép nước một lúc, ngóc đầu quan sát; nếu thấy ánh sáng lạ hay bóng người di chuyển, nó sẽ quay lại biển ngay. Khi thấy an toàn, rùa bò lên phần cát khô phía trên đường triều cao, nơi trứng không bị nước ngập.

Rùa dùng hai chân trước hất cát tạo một hố nông cho thân nằm, rồi dùng hai chân sau thay nhau đào một hố trứng sâu hình chiếc bình. Đây là giai đoạn dễ bỏ dở nhất. Khi đã bắt đầu đẻ, rùa ít bị phân tâm hơn, những quả trứng tròn, vỏ mềm như bóng bàn rơi xuống từng đợt. Sau đó rùa lấp hố, nén chặt cát và hất cát ngụy trang cả một vùng rộng rồi mới quay ra biển.

Một rùa mẹ có thể lên bờ đẻ nhiều ổ trong cùng một mùa, cách nhau vài tuần, nhưng thường nghỉ vài năm mới quay lại mùa đẻ kế tiếp. Rùa cái có xu hướng quay về vùng bờ biển nơi chính nó đã nở ra nhiều năm trước. Vì vậy mất một bãi đẻ không chỉ là mất trứng năm nay mà là mất chỗ quay về của cả một thế hệ rùa.

Cát nóng hay mát quyết định rùa con là đực hay cái

Giới tính phụ thuộc nhiệt độ. Trứng rùa biển không có sẵn giới tính. Cát ấm hơn trong giai đoạn giữa thời kỳ ấp sẽ nở ra nhiều rùa cái, cát mát hơn nở ra nhiều rùa đực. Vì thế bóng cây, độ ẩm và màu cát đều ảnh hưởng tới tương lai của cả quần thể.

Thời gian ấp khoảng hai tháng. Trứng tự ấp bằng hơi ấm của cát, không có rùa mẹ trông nom. Đào trứng lên xem, di dời không đúng cách hay giẫm nén cát trên ổ đều có thể làm chết phôi.

Rùa con nở ra cùng lúc và đợi trời tối. Các con non trong ổ cùng đào lên gần mặt cát, rồi chờ đến khi cát nguội, thường là ban đêm, mới trồi lên. Đi theo đàn giúp chúng giảm bớt nguy cơ bị chim, cua bắt.

Rùa con tìm biển nhờ ánh sáng. Chúng bò về phía chân trời sáng nhất, mà trong tự nhiên chính là mặt biển phản chiếu trăng sao. Đèn nhà hàng, đèn đường hay đèn pin trên bãi khiến rùa con bò ngược vào đất liền, kiệt sức hoặc bị xe cán.

Quãng bò ra biển là bước học quan trọng. Người ta tin rằng quãng đường tự bò trên cát giúp rùa con ghi nhớ đặc điểm bãi biển nơi nó sinh ra. Bế rùa con thả xuống nước nghe thì tử tế nhưng lấy đi bước này của chúng.

Những gì đang đe doạ rùa biển

Rùa biển sống lâu và trưởng thành rất muộn, nên mỗi con trưởng thành mất đi là tổn thất khó bù. Các mối đe doạ chính:

  • Mắc lưới và lưỡi câu: rùa phải ngoi lên thở; khi vướng lưới kéo, lưới rê hay dây câu, chúng có thể chết đuối trước khi được gỡ ra.
  • Lấy trứng: trứng rùa bị đào lên để ăn hoặc bán, có nơi xem đó là đặc sản dù không có giá trị gì hơn trứng gia cầm.
  • Mất bãi đẻ: kè bờ, xây khu nghỉ dưỡng sát mép nước, khai thác cát, ô tô chạy trên bãi làm mất chỗ đào tổ hoặc nén chặt cát.
  • Ô nhiễm ánh sáng: đèn chiếu ra bãi làm rùa mẹ không dám lên bờ và làm rùa con mất phương hướng.
  • Rác nhựa: túi nilon trôi trong nước trông giống sứa; rùa da và nhiều loài khác nuốt phải, tắc ruột và chết dần.
  • Buôn bán mai, vảy, tiêu bản: rùa bị bắt để làm đồ lưu niệm, tiêu bản treo tường hay chế tác vảy đồi mồi.

Phần lớn các mối đe doạ này nằm ngoài tầm tay của một người, nhưng đèn, rác và việc mua đồ lưu niệm thì nằm hoàn toàn trong tay du khách.

Gặp rùa biển trên bãi cát: làm theo thứ tự này

Bạn đi dạo bãi biển buổi tối và thấy một con rùa lớn đang bò lên, hoặc một đàn rùa con đang bò ra. Đây là những gì nên làm:

  1. Dừng lại ngay, tắt đèn pin, đèn điện thoại; không bật đèn flash chụp ảnh dù chỉ một lần.
  2. Ngồi thấp xuống hoặc lùi ra phía sau rùa, giữ khoảng cách rộng; tuyệt đối không đứng chắn phía trước mặt rùa hay giữa rùa và biển.
  3. Nói nhỏ, ra hiệu cho người đi cùng làm theo; không gọi thêm người đến xem.
  4. Không chạm, không cưỡi, không đặt trẻ nhỏ lên mai rùa, không đào cát chỗ rùa vừa lấp.
  5. Với rùa con: để chúng tự bò ra biển, chỉ đứng che bớt nguồn đèn phía đất liền nếu có; nhặt lại con nào bò ngược vào bờ thì đặt nó trên cát gần mép nước, không thả thẳng xuống sóng.
  6. Ghi nhớ thời gian, vị trí trên bãi rồi báo cho Ủy ban nhân dân cấp xã, đồn biên phòng hoặc ban quản lý khu bảo tồn gần nhất để họ khoanh vùng ổ trứng.

Nếu thấy rùa bị thương, mắc lưới dạt vào bờ, hãy giữ rùa trong bóng râm, phủ khăn ướt lên mai (không che lỗ mũi) và báo ngay cho chính quyền địa phương; đừng tự cho rùa ăn hay thả ra biển khi chưa có người có chuyên môn kiểm tra.

Pháp luật Việt Nam bảo vệ rùa biển ra sao

Các loài rùa biển đều có tên trong Phụ lục I của Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp (CITES). Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, có hiệu lực từ 01/01/2026, lấy việc thuộc Phụ lục I CITES và phân bố tự nhiên tại Việt Nam làm một trong các tiêu chí xếp loài vào Nhóm I, nhóm nghiêm cấm khai thác và sử dụng mẫu vật khai thác từ tự nhiên vì mục đích thương mại (Điều 4).

Bộ luật Hình sự, Điều 244 về tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm, áp dụng cho động vật thuộc Phụ lục I CITES và Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ. Với lớp bò sát, khoản 1 điểm d bắt đầu từ 07 cá thể đối với loài thuộc Phụ lục I CITES; còn với loài thuộc Danh mục ưu tiên bảo vệ thì săn bắt, giết, nuôi, nhốt, buôn bán trái phép dù chỉ một cá thể cũng thuộc điểm a. Khung phạt khởi điểm là phạt tiền từ 1 tỉ đến 4 tỉ đồng hoặc phạt tù từ 01 đến 05 năm.

Luật Đa dạng sinh học, Điều 7 khoản 4, cấm săn bắt, giết, tiêu thụ, mua, bán trái phép loài thuộc Danh mục ưu tiên bảo vệ và cả việc quảng cáo, tiếp thị, tiêu thụ trái phép sản phẩm có nguồn gốc từ các loài này. Với người bình thường, điều đó có nghĩa là trứng rùa, thịt rùa, mai rùa hay tiêu bản rùa biển đều không phải thứ để mua về.

Hiểu lầm hay gặp về rùa biển

"Giúp rùa con xuống biển cho nhanh là tốt." Rùa con cần tự bò trên cát để khoẻ cơ và nhận biết bãi. Việc nên làm là che đèn, dọn chướng ngại, rồi để chúng tự đi.

"Rùa lên bờ rồi quay ra là rùa đã đẻ xong." Không hẳn. Nhiều lần rùa lên bờ rồi bỏ đi vì bị quấy rầy. Một con rùa bị đuổi nhiều lần có thể phải đẻ ở chỗ kém an toàn hoặc thả trứng xuống biển.

"Một vài quả trứng lấy đi không sao." Trong số rùa con nở ra, chỉ rất ít sống tới tuổi trưởng thành. Mỗi quả trứng bị lấy đi là bớt một cơ hội vốn đã rất nhỏ.

"Rùa biển là loài cá lớn, bắt được thì ăn như hải sản." Rùa biển là bò sát, thở bằng phổi và được pháp luật bảo vệ nghiêm ngặt. Lỡ bắt được trong lưới thì phải thả hoặc báo chính quyền, không giữ lại.

Câu hỏi thường gặp

Mùa rùa biển lên bờ đẻ trứng ở Việt Nam là khi nào?

Mùa đẻ chính rơi vào những tháng nóng giữa năm, có thể kéo dài vài tháng tuỳ vùng biển và tuỳ loài. Rùa thường lên bờ vào ban đêm, nên du khách đi dạo bãi biển buổi tối trong mùa này cần hạn chế đèn và tiếng ồn.

Có được chụp ảnh rùa biển đang đẻ trứng không?

Chỉ nên quan sát từ xa, phía sau rùa, không dùng đèn và không bật flash. Ánh sáng mạnh vào mắt rùa có thể khiến rùa bỏ dở việc đẻ. Ở những nơi có tổ chức xem rùa đẻ, hãy làm theo đúng hướng dẫn của người phụ trách.

Nhặt được rùa con lạc vào khu dân cư thì làm sao?

Đặt rùa con vào thùng có cát ẩm, để chỗ tối và mát, không cho vào chậu nước ngọt. Sau đó báo ngay cho chính quyền địa phương hoặc ban quản lý khu bảo tồn để được hướng dẫn thả đúng chỗ và đúng lúc, thường là ban đêm.

Ăn trứng rùa biển có vi phạm pháp luật không?

Trứng là một phần của loài được bảo vệ; thu nhặt, buôn bán, tiêu thụ trứng rùa biển là hành vi bị cấm. Ngoài rủi ro pháp lý, trứng rùa không có giá trị dinh dưỡng đặc biệt nào so với các loại trứng thông thường.

Vì sao rùa biển hay chết vì túi nilon?

Túi nilon trôi lơ lửng trong nước trông rất giống sứa, món ăn của nhiều loài rùa biển, nhất là rùa da. Rùa nuốt phải nilon bị tắc ruột, không tiêu hoá được và chết dần. Giảm đồ nhựa dùng một lần là việc ai cũng làm được.

Đèn khách sạn ven biển ảnh hưởng tới rùa thế nào?

Đèn chiếu ra bãi khiến rùa mẹ ngại lên bờ và làm rùa con bò về phía đất liền thay vì ra biển. Che chắn đèn, quay đèn vào trong, dùng đèn thấp và tắt đèn không cần thiết vào ban đêm giúp bãi biển an toàn hơn cho rùa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138