Chà vá chân nâu là loài voọc có bộ lông nhiều màu nhất: thân xám lốm đốm, đùi đen, cẳng chân nâu đỏ như đi tất, cẳng tay trắng như đeo găng, mặt vàng cam và chiếc đuôi dài màu trắng. Hai loài họ hàng gần là chà vá chân đen và chà vá chân xám có dáng tương tự nhưng khác màu chân và màu mặt; muốn phân biệt, hãy nhìn cẳng chân trước, rồi đến màu da mặt.
Cả ba loài chà vá đều được xếp vào nhóm nguy cấp, sống ở rừng thường xanh dọc dãy Trường Sơn, vùng Tây Nguyên và rừng phía Nam, và đều bị đe doạ bởi mất rừng, săn bắt. Chà vá chân xám là loài đặc hữu của Việt Nam. Vẻ ngoài sặc sỡ khiến chà vá chân nâu được nhiều người gọi là "nữ hoàng linh trưởng", nhưng chính vẻ ngoài đó cũng khiến chúng trở thành mục tiêu săn bắt.
Bộ "trang phục" năm màu của chà vá chân nâu
Mặt vàng cam, viền lông trắng. Da mặt màu vàng cam, đôi mắt hơi xếch, quanh mặt có viền lông trắng và chòm râu trắng. Nhìn qua ống nhòm, gương mặt sáng nổi bật giữa tán lá tối. Con đực trưởng thành thường to và vạm vỡ hơn con cái, dấu hiệu chỉ dùng được khi nhiều con đứng gần nhau để so sánh; nhìn một con riêng lẻ từ xa thì rất khó đoán giới tính.
Thân xám lốm đốm. Lưng và hai bên sườn màu xám với những đốm lông sáng tối xen kẽ, giúp con vật lẫn vào ánh nắng lọt qua tán lá khi ngồi yên.
Đùi đen, cẳng chân nâu đỏ. Đây là dấu hiệu đặt tên cho loài: từ đầu gối xuống cổ chân là màu nâu đỏ như mặc tất, còn đùi màu đen. Khi con vật đứng trên cành, màu chân hiện rõ nhất.
Cẳng tay trắng như đeo găng. Từ khuỷu xuống cổ tay có màu trắng, bàn tay sẫm hơn. Kết hợp với vai xám, chà vá trông như mặc một bộ áo nhiều mảnh.
Đuôi trắng dài, mông có mảng trắng. Đuôi dài, màu trắng, buông thõng khi ngồi; gốc đuôi có mảng trắng hình tam giác. Từ phía sau, mảng trắng này là dấu hiệu dễ thấy nhất khi đàn chạy đi.
Phân biệt ba loài chà vá
Ba loài chà vá có dáng người và tập tính khá giống nhau. Cách chắc nhất là nhìn màu cẳng chân và màu da mặt; nếu chỉ thấy thoáng qua, ghi lại cả hai chi tiết này để người có chuyên môn xác định giúp.
| Đặc điểm | Chà vá chân nâu | Chà vá chân đen | Chà vá chân xám |
|---|---|---|---|
| Cẳng chân | Nâu đỏ rõ rệt | Đen hoặc xám rất sẫm | Xám |
| Màu da mặt | Vàng cam | Xanh xám, quanh mắt có vòng nhạt | Vàng nhạt đến vàng cam |
| Cẳng tay | Trắng | Xám sẫm, không trắng nổi bật | Xám nhạt, không trắng rõ như chà vá chân nâu |
| Vùng sống (rộng) | Rừng Trường Sơn phía Bắc và miền Trung, sang Lào | Rừng phía Nam, sang Campuchia | Vùng Tây Nguyên và rìa phía Tây miền Trung |
| Ghi chú | Hay được gọi là "nữ hoàng linh trưởng" | Có những đàn sống ở rừng thấp gần khu dân cư | Đặc hữu Việt Nam, được mô tả muộn nhất trong ba loài |
Tên khoa học của chà vá chân nâu là Pygathrix nemaeus. Ở những vùng ranh giới giữa các loài, người ta từng ghi nhận cá thể có màu chân trung gian, nên đừng ngạc nhiên nếu thấy con vật không khớp hoàn toàn với bảng.
Ăn gì, hoạt động lúc nào
Chà vá là voọc ăn lá điển hình, nhưng thực đơn thay đổi theo mùa nhiều hơn người ta tưởng:
- Lá non và chồi chiếm phần lớn khẩu phần, từ rất nhiều loài cây gỗ, dây leo và cây bụi trong rừng.
- Quả xanh và hạt được ăn nhiều hơn vào mùa ra quả; chà vá thích hạt non hơn thịt quả chín.
- Hoa là nguồn thức ăn bổ sung vào mùa hoa nở rộ.
- Giờ hoạt động: ăn mạnh vào sáng sớm và chiều muộn, nghỉ dài giữa trưa trên cành có bóng râm.
- Chỗ ngủ: cây cao tán dày, thường là cây to ở sườn đồi; đàn đổi chỗ ngủ theo vùng đang kiếm ăn.
Vì ăn hạt non và làm rơi quả, chà vá góp phần vào chu trình tái sinh rừng. Mỗi đàn cần một vùng sống rộng có thành phần cây đa dạng, nên mảnh rừng nhỏ lẻ không nuôi nổi một đàn lâu dài.
Dấu vết dễ thấy dưới tán nơi đàn chà vá vừa ăn là lá non bị cắn dở, cuống lá rụng thành lớp và phân dạng viên nhỏ màu xanh sẫm. Người làm khảo sát dùng những dấu vết này để biết đàn từng đi qua mà không cần nhìn thấy con vật.
Sống theo đàn như thế nào
Đơn vị cơ bản của chà vá là nhóm nhỏ gồm một con đực trưởng thành với vài con cái và con non. Nhiều nhóm như vậy có thể tụ lại thành đàn lớn hơn khi kiếm ăn ở cùng khu vực, rồi tách ra khi di chuyển. Con đực non thường rời nhóm sinh ra, sống trong nhóm đực độc thân một thời gian trước khi lập nhóm riêng.
Chà vá giao tiếp bằng tiếng kêu trầm, những cú gật đầu, nhe răng và tư thế cơ thể. Khi bị đe doạ, con đực có thể nhảy rung cành mạnh để báo động và đánh lạc hướng, trong khi con cái mang con non rút vào tán dày. Chải lông cho nhau là hoạt động rất phổ biến lúc nghỉ trưa, giúp giữ quan hệ trong nhóm.
Con non chà vá mới sinh có lông màu sáng nhạt, mặt sẫm, sau đó chuyển dần sang bộ lông nhiều màu. Giống các loài voọc khác, con cái trong nhóm có thể bế giúp con non trong thời gian ngắn. Một con cái thường chỉ sinh một con mỗi lứa với khoảng cách giữa các lứa dài, nên mỗi cá thể bị săn bắt là một tổn thất lớn cho quần thể.
Vì sao chà vá nguy cấp và pháp luật bảo vệ thế nào
Chà vá sống ở rừng tự nhiên còn tán liền; khi rừng bị chuyển thành đồn điền, nương rẫy hoặc bị chia cắt bởi đường sá, các nhóm chà vá bị cô lập. Săn bắt bằng bẫy và súng tự chế, dù bị cấm, vẫn là nguyên nhân làm nhiều khu rừng mất hẳn chà vá. Con non bị bắt để bán làm vật nuôi, còn sản phẩm như cao xương được quảng cáo sai sự thật là có công dụng bồi bổ; điều đó không có cơ sở và mua bán là phạm luật.
Khoản 4 Điều 7 Luật Đa dạng sinh học nghiêm cấm săn bắt, giết, tiêu thụ, vận chuyển, mua, bán trái phép loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, và cấm cả quảng cáo, tiếp thị, tiêu thụ trái phép sản phẩm có nguồn gốc từ các loài này. Khoản 3 Điều 9 Luật Lâm nghiệp cấm săn, bắt, nuôi, nhốt, giết, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán động vật rừng trái quy định.
Về hình sự, Điều 244 Bộ luật Hình sự xử lý hành vi săn bắt, giết, nuôi, nhốt, vận chuyển, buôn bán trái phép động vật thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, với khung đầu tiên là phạt tiền từ 1 tỷ đồng đến 4 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm. Điểm cần nhớ: luật không yêu cầu con vật phải chết mới là vi phạm, việc nuôi, nhốt hay vận chuyển trái phép cũng đã thuộc phạm vi xử lý.
Hiểu lầm hay gặp về chà vá
"Chà vá là khỉ màu sặc sỡ". Chà vá thuộc nhóm voọc ăn lá, có dạ dày nhiều ngăn và không có túi má. Cách sống, thức ăn và nhu cầu sinh cảnh khác hẳn khỉ.
"Thấy chà vá gần đường là chúng đã quen người, không sao". Đàn chà vá kiếm ăn gần đường thường là vì rừng xung quanh bị thu hẹp, không phải vì an toàn. Chúng dễ bị xe cán, bị chó tấn công và bị bắt hơn.
"Cho chà vá ăn để chụp ảnh gần". Thức ăn của người gây rối loạn tiêu hoá ở voọc ăn lá, đồng thời tập cho đàn tiến lại gần người. Chụp từ xa bằng ống kính dài là đủ đẹp.
"Chà vá nuôi ở nhà sống được nếu cho ăn lá". Nuôi chà vá là vi phạm pháp luật; ngoài ra con vật cần hàng chục loại lá khác nhau, cần đàn và không gian rừng. Gần như mọi cá thể nuôi nhốt tại nhà đều suy yếu nhanh.
"Chà vá còn nhiều vì hay thấy ảnh trên mạng". Ảnh đẹp thường chụp lại ở một số ít nơi có đàn quen người quan sát. Ở phần lớn vùng rừng khác, chà vá đã trở nên rất hiếm.
Gặp chà vá ngoài tự nhiên: ghi chép thế nào cho có ích
Một lần gặp chà vá, nếu ghi chép đúng cách, có thể trở thành dữ liệu quý cho người làm bảo tồn. Thứ tự gợi ý như sau:
- Đứng yên và hạ giọng ngay khi thấy đàn; không chỉ tay, không gọi to người đi cùng. Chà vá phát hiện chuyển động rất nhanh và sẽ rút sâu vào tán.
- Đếm nhanh các thành viên nhìn thấy theo nhóm tuổi: con lớn, con nhỏ, con non đang bám mẹ. Không cần chính xác tuyệt đối, chỉ cần ghi "khoảng".
- Nhìn cẳng chân và da mặt của ít nhất một con trưởng thành để xác định loài theo bảng phân biệt ở trên.
- Ghi giờ, thời tiết, đàn đang ăn, nghỉ hay di chuyển, và loại cây chúng đang ăn nếu nhận ra.
- Chụp ảnh từ xa không dùng đèn chớp; ảnh rõ phần chân và mặt có giá trị nhận diện cao nhất.
- Gửi ghi chép và ảnh cho ban quản lý rừng hoặc cơ quan kiểm lâm, kèm vị trí; không đăng vị trí đó lên mạng xã hội.
Nếu đi cùng trẻ em, hãy giao cho mỗi em một việc nhỏ như đếm con non, ghi giờ hay nhìn màu chân. Trẻ nhớ lâu hơn khi được làm một phần của buổi quan sát, và không cần so ai thấy nhiều hơn ai.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chà vá chân nâu được gọi là nữ hoàng linh trưởng?
Vì bộ lông nhiều màu nổi bật nhất trong các loài linh trưởng: mặt vàng cam, thân xám, đùi đen, cẳng chân nâu đỏ, cẳng tay trắng và đuôi trắng. Đây là tên gọi quen thuộc trong sách báo, không phải tên khoa học.
Làm sao phân biệt chà vá chân nâu và chà vá chân đen?
Nhìn cẳng chân và mặt: chà vá chân nâu có cẳng chân nâu đỏ và mặt vàng cam, còn chà vá chân đen có chân đen hoặc xám rất sẫm và da mặt màu xanh xám. Cẳng tay trắng nổi bật cũng là dấu hiệu của chà vá chân nâu.
Chà vá chân xám có phải loài đặc hữu Việt Nam không?
Đúng, chà vá chân xám là loài đặc hữu, chỉ có ở Việt Nam, sống ở vùng Tây Nguyên và rìa phía Tây miền Trung. Loài này được mô tả muộn nhất trong ba loài chà vá và được xếp vào nhóm rất nguy cấp.
Chà vá ăn gì?
Chà vá ăn chủ yếu lá non và chồi, bổ sung quả xanh, hạt non và hoa theo mùa. Chúng không cần nước uống nhiều vì phần lớn nước lấy từ lá, và không nên được cho ăn đồ ăn của người.
Gặp chà vá bị thương hoặc bị nhốt bán thì làm gì?
Không tự bắt hay mua lại. Hãy ghi lại thời gian, nơi thấy và tình trạng con vật, rồi báo ngay Uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc cơ quan kiểm lâm gần nhất để con vật được chuyển tới cơ sở cứu hộ có đủ điều kiện.
Có thể ngắm chà vá ngoài tự nhiên không?
Có thể ở những nơi có chương trình du lịch sinh thái được phép, đi cùng người dẫn đường địa phương. Giữ khoảng cách xa, không cho ăn, không dùng đèn chớp và không đăng vị trí cụ thể nơi đàn sinh sống lên mạng.