Voọc là nhóm linh trưởng chuyên ăn lá, thân thon, đuôi dài hơn thân, sống thành đàn trên tán rừng và vách núi đá vôi; Việt Nam có nhiều loài voọc, trong đó một số loài là đặc hữu, chỉ sống ở Việt Nam. Dấu hiệu dễ nhất để nhận ra voọc là màu lông tương phản rõ (đen với trắng, xám với vàng), cái đuôi dài buông thõng khi ngồi và thói quen ngồi yên rất lâu sau bữa ăn để tiêu hoá lá.
Hầu hết các loài voọc ở Việt Nam đều suy giảm mạnh, nhiều loài chỉ còn ở những mảnh rừng nhỏ tách biệt. Vì sống gắn với núi đá vôi và cây lá non, voọc đặc biệt nhạy cảm với việc khai thác đá, chặt rừng quanh chân núi và săn bắt.
Các nhóm voọc thường được nhắc tới và cách nhận ra
Bảng chỉ liệt kê những đặc điểm dễ quan sát. Màu lông có thể thay đổi theo tuổi và theo ánh sáng, nên hãy kết hợp nhiều dấu hiệu, đừng dựa vào một chi tiết duy nhất.
| Tên gọi | Dấu hiệu nổi bật | Sinh cảnh (vùng rộng) | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Voọc mông trắng | Thân đen, mảng lông trắng lớn ở mông và đùi như mặc quần soóc trắng | Núi đá vôi miền Bắc | Đặc hữu Việt Nam |
| Voọc mũi hếch | Mũi hếch lên, môi hồng, lưng đen, bụng và mặt trong chi màu trắng kem | Rừng núi cao miền Bắc | Đặc hữu Việt Nam, rất hiếm |
| Voọc đen má trắng | Toàn thân đen, hai vệt lông trắng từ khoé miệng chạy ra sau tai | Núi đá vôi miền Bắc | Phân bố sang cả vùng giáp biên |
| Voọc đầu vàng | Thân đen, đầu và vai màu vàng nhạt đến trắng kem | Phạm vi sống rất hẹp | Đặc hữu Việt Nam |
| Voọc bạc, voọc xám | Lông xám bạc hoặc xám nâu, quanh mắt có vòng nhạt | Rừng nhiều vùng, cả miền Nam | Dễ nhầm với khỉ khi nhìn xa |
| Chà vá (ba loài) | Màu sặc sỡ: thân xám, chân nâu, đen hoặc xám, mặt vàng hoặc xanh xám | Rừng Trường Sơn, Tây Nguyên | Có bài riêng trên Ngà Voi |
Tên khoa học của voọc mông trắng là Trachypithecus delacouri và của voọc mũi hếch là Rhinopithecus avunculus. Với các nhóm còn lại, giới khoa học vẫn đang điều chỉnh cách chia loài và phân loài, nên tên gọi trong tài liệu cũ và mới có thể khác nhau.
Con non màu vàng cam: chi tiết ai thấy một lần cũng nhớ
Ở nhiều loài voọc lông đen như voọc mông trắng, voọc đen má trắng, voọc đầu vàng, con non mới sinh có bộ lông vàng cam rực rỡ, nổi bật hẳn giữa đàn. Sau vài tháng, lông chuyển dần sang màu của con trưởng thành. Các nhà nghiên cứu cho rằng màu sặc sỡ giúp cả đàn dễ nhận ra con non để cùng trông chừng.
Ở voọc, việc chăm con không chỉ là của mẹ. Các con cái khác trong đàn thường bế, ôm và chải lông cho con non trong một thời gian ngắn, gọi là chăm sóc chung. Nhờ vậy con mẹ có thời gian kiếm ăn, còn những con cái trẻ học cách chăm con trước khi tự sinh con đầu lòng.
Chi tiết này cũng giải thích vì sao voọc con hay bị săn bắt để bán làm vật nuôi: chúng nhỏ, màu đẹp, trông "dễ thương". Nhưng voọc con tách khỏi mẹ gần như không sống được với thức ăn người cho, vì hệ tiêu hoá của chúng cần lá non tươi và vi sinh vật đặc thù. Mỗi con non trong lồng là kết quả của một đàn bị phá vỡ.
Ăn lá thế nào và vì sao voọc hay ngồi yên
Dạ dày nhiều ngăn. Voọc có dạ dày chia nhiều ngăn, trong đó vi sinh vật lên men lá giống như cách trâu bò tiêu hoá cỏ. Nhờ vậy chúng sống được bằng lá, thứ thức ăn nghèo dinh dưỡng mà khỉ không tiêu hoá hiệu quả. Đây cũng là lý do voọc không có túi má: chúng không cần vội nhét thức ăn rồi chạy đi, mà ăn chậm, nhai kỹ ngay trên cành.
Kén lá non. Voọc chọn lá non, chồi, cuống lá và hoa của rất nhiều loài cây, kể cả cây mọc trên vách đá. Một đàn voọc cần một vùng rừng có thành phần cây đa dạng, đủ cho lá non quanh năm.
Nghỉ dài sau khi ăn. Việc lên men lá tốn thời gian và năng lượng, nên voọc dành phần lớn ngày để nghỉ. Thấy cả đàn ngồi bất động trên cành giữa trưa là chuyện bình thường, không phải chúng bị bệnh hay bị thương.
Không ăn quả chín nhiều. Quả chín nhiều đường có thể làm rối loạn quá trình lên men trong dạ dày voọc. Vì thế cho voọc ăn chuối, bánh kẹo, như một số người vẫn làm ở điểm tham quan, là gây hại trực tiếp cho con vật.
Uống ít nước. Phần lớn nước voọc cần lấy từ lá và sương. Ở vùng đá vôi khô, chúng còn liếm nước đọng trên vách đá; chặt cây quanh chân núi làm mất cả nguồn ẩm này.
Một ngày của đàn voọc trên núi đá vôi
Đàn voọc thường gồm một con đực trưởng thành, vài con cái và con non; một số loài có đàn nhiều con đực. Rạng sáng, đàn rời chỗ ngủ trong hang hoặc trên gờ vách đá, leo lên đỉnh núi phơi nắng một lúc rồi tản ra kiếm lá. Giữa trưa, chúng tìm bóng râm nghỉ, chải lông cho nhau. Chiều muộn lại ăn thêm một đợt trước khi quay về chỗ ngủ, thường là cùng một vài chỗ ngủ quen thuộc luân phiên nhau.
Lối di chuyển của voọc trên vách đá rất đặc trưng: chúng nhảy từ gờ này sang gờ khác, bám vào rễ cây và khe nứt, đuôi dài giữ thăng bằng. Những vết lông bám và vệt phân trắng dưới chân các gờ đá là dấu vết mà người làm khảo sát hay dùng để biết đó là chỗ ngủ của đàn.
Con đực đầu đàn canh gác và phát tiếng cảnh báo trầm, khàn khi thấy nguy hiểm. Khi bị quấy rầy liên tục, ví dụ có người leo núi hay đốt lửa gần chỗ ngủ, đàn voọc có thể bỏ hẳn chỗ ngủ đó. Với loài chỉ còn vài mảnh núi để sống, mất một chỗ ngủ an toàn là một tổn thất thật sự.
Vì sao voọc bị đe doạ nặng hơn nhiều loài khác
Voọc có những điểm yếu sinh học khiến chúng khó chống chịu khi môi trường thay đổi. Các nguy cơ chính gồm:
- Sống trên "đảo" núi đá: rừng quanh chân núi bị chuyển thành ruộng, đàn voọc bị kẹt trên núi, không giao lưu được với đàn khác, dần cận huyết.
- Khai thác đá: phá núi đá vôi là phá thẳng chỗ ngủ và nguồn lá mọc trên vách.
- Săn bắt: dù bị cấm, voọc vẫn bị săn để lấy thịt, xương nấu cao và bắt con non bán làm vật nuôi. Cao xương linh trưởng không có cơ sở khoa học nào về công dụng chữa bệnh, và mua bán là phạm luật.
- Sinh sản chậm: mỗi lứa thường chỉ một con, khoảng cách giữa hai lứa dài, nên quần thể nhỏ rất khó hồi phục.
- Quấy rầy từ du lịch tự phát: leo núi, đốt lửa, dùng thiết bị bay gần vách đá làm đàn bỏ chỗ ngủ.
Với các loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, Điều 244 Bộ luật Hình sự quy định hành vi săn bắt, giết, nuôi, nhốt, vận chuyển, buôn bán trái phép có thể bị phạt tiền từ 1 tỷ đồng đến 4 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm, các khung nặng hơn tới nhiều năm tù. Với loài thuộc Nhóm IIB hoặc Phụ lục II CITES, Điều 234 về tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật hoang dã được áp dụng, căn cứ vào trị giá động vật và khoản thu lợi bất chính.
Hiểu lầm hay gặp về voọc
Nhiều quan niệm sai về voọc dẫn tới những hành vi tưởng vô hại nhưng gây hại thật. Bảng sau đặt hiểu lầm cạnh sự thật để dễ giải thích với người xung quanh.
| Hiểu lầm | Sự thật |
|---|---|
| Voọc là khỉ, nuôi được như khỉ | Voọc ăn lá, tiêu hoá đặc thù, gần như không sống nổi trong điều kiện nuôi tại nhà; và nuôi là vi phạm pháp luật |
| Voọc ngồi yên cả buổi là bị ốm | Đó là lúc chúng tiêu hoá lá, hoàn toàn bình thường |
| Cao voọc, cao khỉ bồi bổ sức khoẻ | Không có cơ sở khoa học; mua bán sản phẩm từ loài nguy cấp là phạm luật |
| Cho voọc ăn chuối là giúp chúng | Đồ ngọt làm rối loạn tiêu hoá, tập cho voọc lại gần người và dễ bị bắt |
| Núi còn nhiều thì voọc còn nhiều | Voọc cần cả rừng quanh chân núi để di chuyển giữa các núi và có đủ lá non |
Khi giải thích cho người lớn tuổi hay người địa phương, hãy bắt đầu từ chi tiết họ đã biết, như đàn voọc hay ngủ ở hang nào, rồi mới nói đến pháp luật. Câu chuyện thật thuyết phục hơn mọi khẩu hiệu.
Bạn làm được gì cho voọc
Phần lớn người đọc sẽ không bao giờ gặp voọc ngoài tự nhiên, nhưng vẫn có những việc làm được ngay:
- Không mua, không ăn, không nhận làm quà bất kỳ sản phẩm nào được rao là từ voọc, khỉ, linh trưởng: thịt, cao, xương, con non.
- Khi đi tham quan vùng núi đá vôi, không leo lên vách đá có dấu vết chỗ ngủ, không đốt lửa, không dùng thiết bị bay sát vách núi.
- Thấy rao bán voọc, khỉ con trên mạng hay ngoài chợ, chụp lại thông tin và báo cho cơ quan kiểm lâm hoặc công an nơi gần nhất, không tự mua để "giải cứu".
- Nếu thấy voọc lạc vào khu dân cư hoặc bị thương, báo ngay Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi phát hiện, đúng như điểm a khoản 3 Điều 15 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT quy định, và giữ người, vật nuôi tránh xa.
- Ủng hộ các sản phẩm, dịch vụ du lịch của người dân vùng đệm theo hướng giữ rừng, để sinh kế gắn với việc voọc còn sống trên núi.
Mua con non để "cứu" là việc tưởng tốt nhưng tạo thêm cầu cho người săn. Đường cứu đúng luôn là báo cơ quan có thẩm quyền để con vật được chuyển tới cơ sở cứu hộ.
Câu hỏi thường gặp
Voọc khác khỉ ở điểm nào dễ thấy nhất?
Voọc có đuôi dài hơn thân, màu lông thường tương phản rõ, ăn lá và hiếm khi xuống đất; khỉ có túi má, ăn tạp và hay kiếm ăn dưới đất. Nhìn một đàn ngồi yên rất lâu trên cành giữa trưa thì nhiều khả năng đó là voọc.
Voọc con có màu gì?
Ở nhiều loài voọc lông đen, con non mới sinh có màu vàng cam rực rỡ, sau vài tháng mới chuyển dần sang màu của con trưởng thành. Màu sặc sỡ giúp cả đàn dễ nhận ra và cùng trông chừng con non.
Loài voọc nào là đặc hữu của Việt Nam?
Những loài được nhắc nhiều là voọc mông trắng, voọc mũi hếch và voọc đầu vàng; ngoài ra chà vá chân xám cũng là loài đặc hữu. Đặc hữu nghĩa là trên thế giới chỉ có ở Việt Nam, mất ở đây là mất hẳn.
Voọc ngủ ở đâu?
Các loài voọc núi đá vôi thường ngủ trong hang hoặc trên gờ vách đá dựng đứng, luân phiên giữa vài chỗ ngủ quen thuộc. Các loài sống ở rừng thường xanh ngủ trên cây cao có tán dày.
Có nên cho voọc ăn khi đi tham quan không?
Không nên. Voọc tiêu hoá lá bằng vi sinh vật trong dạ dày nhiều ngăn, đồ ngọt và đồ ăn của người làm rối loạn tiêu hoá. Cho ăn còn khiến chúng quen lại gần người, dễ bị bắt và dễ lây bệnh qua lại.
Săn bắt hoặc nuôi voọc bị xử lý thế nào?
Luật Lâm nghiệp và Luật Đa dạng sinh học đều cấm săn, bắt, nuôi, mua bán trái phép. Với loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, Điều 244 Bộ luật Hình sự quy định mức phạt tiền từ một tỷ đồng hoặc phạt tù, tuỳ mức độ vi phạm.