Dấu chân hổ và báo tròn, có bốn ngón, không in vết móng và đệm gan bàn có ba thuỳ ở mép sau; dấu chân gấu giống bàn chân người bè ra, có năm ngón và vết móng in rõ; dấu chó thì thon dài, cân đối, thường in đầu móng; còn lợn rừng để lại dấu hai móng guốc chẻ đôi.
Ngoài dấu chân, hổ, báo, gấu còn để lại vết cào trên thân cây, vệt cào đất dọc lối mòn, phân và những dấu vết kiếm ăn rất riêng. Đọc đúng các dấu vết này giúp người đi rừng, cán bộ bảo vệ rừng và người dân bìa rừng biết khu vực đang có loài gì, từ đó tránh xung đột và báo tin đúng chỗ. Dưới đây là cách đọc từng loại dấu vết, kèm bảng so sánh và cách chụp ảnh để người có chuyên môn xác định được.
Bảng so sánh dấu chân các loài dễ nhầm
Bảng này so theo đặc điểm hình dạng, không theo số đo tuyệt đối, vì kích thước dấu phụ thuộc tuổi con vật, chân trước hay chân sau và độ mềm của nền đất.
| Loài | Số ngón in | Vết móng | Hình dạng tổng thể | Cỡ tương đối |
|---|---|---|---|---|
| Hổ | 4 | Không | Tròn, rộng hơn dài; đệm gan bàn to, mép sau ba thuỳ | Lớn hơn bàn tay người lớn khép ngón |
| Báo hoa mai | 4 | Không | Giống hổ thu nhỏ, gọn và tròn | Cỡ lòng bàn tay người lớn |
| Báo gấm | 4 | Hiếm khi | Tròn, ngón hơi xoè | Nhỏ hơn báo hoa mai |
| Gấu ngựa | 5 | Có, ngắn | Chân sau giống bàn chân người bè, chân trước ngắn rộng | Chân sau dài hơn bàn tay người lớn |
| Gấu chó | 5 | Có, rất dài | Ngón hướng vào trong, vết móng dài vượt xa đầu ngón | Nhỏ hơn gấu ngựa |
| Chó nhà, chó rừng | 4 | Thường có | Thon dài, cân đối, giữa các đệm có khoảng trống hình chữ X | Thay đổi theo giống |
| Lợn rừng | 2 móng guốc | Không áp dụng | Hai nửa chẻ đôi, thường in thêm hai móng phụ phía sau | Cỡ quả trứng gà đến nắm tay |
Mẹo nhanh để tách họ mèo với họ chó: đặt một que thẳng ngang qua dấu chân. Với dấu chó, que có thể nằm giữa các đệm ngón và đệm gan bàn mà không cắt vào đệm nào; với dấu mèo lớn, que thường cắt qua đệm ngón vì đệm gan bàn quá to. Ngoài ra, dấu mèo lệch nhẹ, có một ngón "dẫn đầu" như ngón giữa bàn tay người, còn dấu chó cân đối hai bên.
Vết cào trên cây: ai đã cào
Vết cào của hổ và báo. Hổ, báo cào thân cây để mài móng và đánh dấu lãnh thổ. Vết thường là những đường song song dài, sâu, ở độ cao tương ứng với tầm vươn khi con vật đứng thẳng. Gốc cây có vết cào thường nằm sát lối mòn, đỉnh dông hoặc ngã ba đường mòn.
Vết leo của gấu ngựa. Khi leo, gấu bấm móng vào vỏ cây để lại những cụm vết nhỏ năm vạch, lặp lại đều từ gốc lên ngọn như bậc thang. Trên các cây có quả, nhìn lên ngọn có thể thấy đám cành gãy chất thành "tổ".
Vết xé của gấu chó. Gấu chó xé từng mảng vỏ lớn, khoét sâu vào gỗ quanh hốc tổ ong hoặc chỗ gỗ mục có ấu trùng. Dưới gốc thường có vụn gỗ, mảnh vỏ và đôi khi sáp ong.
Vết của các loài khác dễ nhầm. Hươu nai đực cọ sừng làm trầy vỏ ở thấp, thành mảng chứ không thành vạch. Lợn rừng cọ mình vào gốc cây để lại bùn khô và lông cứng. Sóc, nhím gặm vỏ thành vết răng nhỏ, không có vạch móng song song.
Đọc độ mới cũ. Vết mới có mép gỗ sáng màu, nhựa còn ứa hoặc ẩm; vết cũ đã thâm đen, mép tròn, đôi khi rêu bắt đầu phủ. Ghi lại độ mới cũ giúp người có chuyên môn biết con vật đi qua gần đây hay đã lâu.
Cào đất, phân và mùi: những dấu vết ít người để ý
Hổ và báo có tập tính dùng chân sau cào đất thành một vệt dài trên lối mòn, đôi khi kèm nước tiểu hoặc phân ở cuối vệt. Đây là "dấu mốc" lãnh thổ. Vệt cào đất của mèo lớn khác với vết lợn rừng ủi đất: lợn rừng xới đất thành từng mảng lộn xộn để tìm củ và giun, còn vệt cào của mèo lớn thẳng, gọn, có đống đất nhỏ dồn về một đầu.
Phân của hổ, báo thường thành khúc, có lẫn nhiều lông và mảnh xương của con mồi, mùi rất nồng. Phân gấu khác hẳn: thường là một đống lớn, mềm hơn, lẫn hạt quả, vỏ hạt, xác mối kiến hoặc sợi thực vật, nhất là vào mùa quả chín. Không chạm tay trần vào phân thú hoang; nếu cần mô tả, hãy chụp ảnh và ghi lại mình thấy gì trong đó.
Mùi cũng là một tín hiệu. Những gốc cây được hổ, báo xịt nước tiểu có mùi khai hăng đặc trưng mà người đi rừng lâu năm nhận ra được. Gấu để lại mùi ít rõ hơn, nhưng nơi gấu vừa phá tổ ong thường có ong bay loạn quanh hốc cây, mùi sáp và mật.
Một dấu vết riêng lẻ hiếm khi đủ để kết luận. Kết hợp dấu chân, vết cào, phân và bối cảnh, cộng với ảnh chụp tốt, mới giúp người có chuyên môn xác định được loài.
Những nhầm lẫn hay gặp khi đọc dấu vết
Dấu chân "to bất thường". Trên bùn nhão hoặc cát ướt, dấu chân loang rộng ra; dấu chân trước và chân sau chồng lên nhau cũng tạo thành một dấu to gấp rưỡi. Đừng vội kết luận là hổ chỉ vì dấu lớn, hãy tìm dấu rõ nhất trong chuỗi.
Dấu chân sau giẫm lên dấu chân trước. Hổ, báo thường đặt chân sau gần đúng vào chỗ chân trước vừa nhấc lên. Kết quả là một dấu có vẻ có nhiều ngón hơn bình thường. Gặp dấu năm, sáu ngón ở loài lẽ ra có bốn ngón, hãy nghĩ tới chuyện chồng dấu.
Nhầm dấu gấu với dấu người. Dấu chân sau của gấu bè, có gót, dài như bàn chân người. Điểm khác là ngón cái của gấu nằm phía ngoài và mỗi ngón có vết móng. Ở vùng có người đi chân đất, cần nhìn kỹ chi tiết này.
Nhầm dấu chó lớn với báo. Chó săn hoặc chó thả rông cỡ lớn có dấu gần bằng báo hoa mai. Hãy dùng mẹo đặt que ngang dấu và xem dấu có cân đối hai bên hay không.
Dấu cũ trông như dấu mới. Sau mưa, dấu cũ có thể đọng nước và trông như mới in. Nhìn mép dấu: dấu mới có mép sắc, đất vụn còn nằm trên mép; dấu cũ có mép tròn, đã khô và có thể có lá rụng hoặc vết côn trùng bò ngang qua.
Mẫu ghi chép thực địa một dấu vết
Người đi rừng có kinh nghiệm luôn ghi chép theo một mẫu cố định để không bỏ sót. Bạn có thể chép mẫu này vào sổ tay hoặc ghi chú trên điện thoại.
| Mục | Ghi gì | Ví dụ cách ghi |
|---|---|---|
| Thời gian | Ngày, giờ thấy dấu vết | Sáng sớm, sau một đêm mưa nhỏ |
| Loại dấu vết | Dấu chân, vết cào, phân, cào đất, tổ trên cây | Chuỗi dấu chân và một vệt cào đất |
| Nền | Bùn, cát, đất sét, lá mục | Bùn mềm ven suối cạn |
| Hình dạng | Số ngón, có vết móng không, cân đối hay lệch | Bốn ngón, không móng, đệm gan bàn to |
| Độ mới | Mép sắc hay tròn, ẩm hay khô | Mép sắc, đất vụn còn trên mép |
| Ảnh | Có vật so kích thước, chụp thẳng từ trên | Ba ảnh: cận, chuỗi dấu, toàn cảnh |
| Vị trí | Mô tả vùng rộng, chỉ gửi toạ độ cho cơ quan chức năng | Lối mòn ven suối, cách nương vài giờ đi bộ |
Ghi theo mẫu cố định giúp nhiều người ở nhiều thời điểm đối chiếu được với nhau, và giúp cán bộ kiểm lâm quyết định có cần đặt bẫy ảnh hay tăng tuần tra ở khu vực đó không.
Cách chụp ảnh dấu vết để người có chuyên môn đọc được
Ảnh dấu chân chụp vội bằng điện thoại thường không dùng được vì thiếu thước đo, chụp xiên hoặc ánh sáng phẳng. Làm theo các bước sau:
- Đặt một vật có kích thước quen thuộc cạnh dấu chân: chiếc dép, chiếc bút, hộp diêm, tốt nhất là thước dây nếu có. Đặt sát mép dấu, không đè lên dấu.
- Chụp thẳng từ trên xuống, ống kính song song với mặt đất, để dấu không bị kéo méo.
- Nếu nắng gắt hoặc trời âm u, dùng đèn pin chiếu xiên từ một bên cho các gờ của dấu đổ bóng; dấu sẽ nổi rõ hơn nhiều.
- Chụp cả một chuỗi dấu liên tiếp từ xa, để thấy khoảng cách bước và hướng đi.
- Chụp thêm một ảnh toàn cảnh xung quanh, nhưng không ghi toạ độ cụ thể khi chia sẻ công khai.
- Ghi chú ngày giờ, loại nền đất (bùn, cát, đất sét), thời tiết mấy hôm trước, rồi gửi cho kiểm lâm hoặc cơ sở nghiên cứu.
Ảnh tốt giúp tránh hai sai lầm ngược nhau: báo động nhầm "có hổ" khi đó là chó lớn, hoặc bỏ qua một dấu báo thật vì tưởng là chó.
Thấy dấu vết thú săn mồi lớn: an toàn và giữ kín thông tin
Dấu vết mới, nhất là dấu chân trên bùn còn ướt, phân còn ẩm hay vết cào còn ứa nhựa, cho thấy con vật có thể ở gần. Lúc đó không đi theo dấu, không vào bụi rậm, không tách nhóm. Quay lại theo đường cũ, nói chuyện bình thường để thú nghe thấy có người và tự tránh đi.
Theo Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, Điều 9, khi động vật nguy cấp đe doạ tài sản hoặc tính mạng, người dân áp dụng biện pháp ngăn chặn, xua đuổi, hạn chế gây tổn thương cho động vật và thông tin ngay cho Sở Nông nghiệp và Môi trường hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã gần nhất. Không tự đặt bẫy, không mang chó đi lùng.
Thông tin về nơi có dấu vết hổ, báo, gấu là thông tin nhạy cảm. Một tấm ảnh dấu chân kèm tên con suối đăng công khai có thể dẫn người săn bắt tới đúng chỗ. Chỉ gửi vị trí cho cơ quan chức năng hoặc cơ sở nghiên cứu; khi chia sẻ ảnh với bạn bè, hãy xoá thông tin vị trí trong ảnh và chỉ nói vùng rộng.
Câu hỏi thường gặp
Dấu chân không có vết móng thì chắc chắn là mèo lớn phải không?
Phần lớn là vậy, vì hổ, báo thu móng khi đi. Tuy nhiên dấu chó trên nền đất cứng đôi khi cũng không in móng. Hãy xem thêm hình dạng tổng thể: dấu mèo tròn, lệch nhẹ, đệm gan bàn rất to; dấu chó thon dài và cân đối.
Làm sao phân biệt dấu chân gấu với dấu chân người đi chân đất?
Dấu chân sau của gấu cũng bè và dài như bàn chân người, nhưng ngón to nhất nằm phía ngoài chứ không phải phía trong, và đầu mỗi ngón có vết móng. Dấu gấu cũng thường đi kèm dấu chân trước ngắn, rộng.
Vết cào trên cây cao ngang đầu người là của con gì?
Có thể là hổ, báo mài móng, hoặc gấu leo cây. Vết mèo lớn là những vạch dài song song; vết gấu leo là các cụm vạch ngắn lặp lại theo chiều dọc thân cây. Hươu nai cọ sừng để lại vết trầy thành mảng, không thành vạch.
Có nên đi theo dấu chân để tìm con vật chụp ảnh không?
Không nên. Đi theo dấu mới có thể đưa bạn tới sát con vật đang nghỉ hoặc đang ăn, rất nguy hiểm cho cả hai bên. Việc theo dõi thú hoang để nghiên cứu cần người có chuyên môn và có phép.
Chụp được ảnh dấu chân nghi là hổ thì gửi cho ai?
Gửi cho cơ quan kiểm lâm sở tại hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã, kèm ngày giờ và mô tả nơi thấy. Đừng đăng vị trí công khai trên mạng xã hội, để tránh thông tin lọt tới người săn bắt.
Phân thú có lẫn nhiều hạt quả là của loài nào?
Thường là của gấu, nhất là vào mùa quả chín, hoặc của cầy và một số loài ăn quả khác. Phân hổ, báo chủ yếu lẫn lông và xương. Không nên chạm tay trần vào phân thú hoang.