NgaVoi.comNgà Voi
Chim quý hiếm

Chim di cư qua Việt Nam: mùa nào, theo đường nào và vì sao cần bảo vệ

Mỗi mùa thu, chim di cư từ phương bắc bay qua Việt Nam theo đường ven biển và dọc dãy núi. Lịch các tháng, những nhóm chim dễ gặp, mối nguy và cách bạn góp sức.

Flocks of small shorebirds wheeling low over a wide tidal mudflat at sunrise, a lone Vietnamese birdwatcher seen from behind on a dike with a spotting scope, pastel sky

Chim di cư qua Việt Nam chủ yếu là các loài sinh sản ở phương bắc, bay xuống phương nam từ khoảng tháng 8 đến tháng 11, một phần ở lại trú đông, một phần bay tiếp, rồi quay về phương bắc từ khoảng tháng 3 đến tháng 5. Việt Nam nằm trên tuyến di cư Đông Á – Úc Châu, với dải bờ biển dài là chuỗi trạm dừng chân cho chim lội, còn dãy núi là hành lang cho chim săn mồi và chim rừng.

Nhiều loài chim di cư đang suy giảm mạnh vì mất bãi bồi trung chuyển, lưới giăng ven biển, săn bắt làm thực phẩm và va vào nhà kính, đèn sáng ban đêm. Bài này giải thích cách chim di cư, lịch theo mùa, những nhóm chim dễ gặp, mối nguy dọc đường bay và các việc nhỏ ai cũng làm được để chuyến đi của chúng an toàn hơn.

Chim di cư là gì: ba kiểu khách theo mùa

Định nghĩa trong luật. Luật Đa dạng sinh học, Điều 3 khoản 17, gọi loài di cư là loài động vật có toàn bộ hoặc một phần quần thể di chuyển thường xuyên, định kỳ hoặc theo mùa từ khu vực địa lý này đến khu vực địa lý khác. Với chim, đó là những chuyến bay hằng năm giữa nơi sinh sản và nơi trú đông.

Khách trú đông. Sinh sản ở phương bắc vào mùa hè, xuống Việt Nam ở suốt mùa đông. Ví dụ: nhiều loài vịt trời, choi choi, rẽ, mòng biển, cò thìa, chim sẻ đồng, chích, đớp ruồi.

Khách bay ngang. Chỉ dừng vài ngày đến vài tuần để nghỉ và nạp năng lượng rồi bay tiếp xuống phương nam. Mùa thu, người ta thấy từng dòng diều ăn ong, cắt bay ngang dọc sườn núi trong những ngày nắng.

Khách mùa hè. Một số loài từ phương nam lên phía bắc Việt Nam để sinh sản vào mùa hè rồi rời đi khi trời lạnh, như vài loài cu cu và trảu. Tiếng cu cu kêu dai dẳng đầu hè ở miền Bắc chính là dấu hiệu của nhóm này.

Lịch chim di cư qua Việt Nam theo tháng

Mốc tháng là ước chừng, thay đổi theo từng năm thời tiết và theo vùng bắc, trung, nam. Dùng bảng để biết nên chú ý nhóm chim nào vào lúc nào.

Khoảng thời gianĐiều đang diễn raNhóm chim dễ gặpĐiều nên chú ý
Tháng 8 đến 9Đợt chim lội đầu tiên về bãi bồi ven biểnChoi choi, rẽ, nhạn biểnBãi triều là trạm nạp năng lượng; tránh dồn đàn
Tháng 9 đến 11Cao điểm di cư mùa thuDiều ăn ong, cắt, ưng bay theo sườn núi; chim rừng nhỏ bay đêmĐèn sáng và kính lớn gây va đập ban đêm
Tháng 11 đến 2Khách trú đông ổn địnhVịt trời, cò thìa, mòng biển, chim sẻ đồngLưới giăng ven biển, ven đồng tăng mạnh
Tháng 3 đến 5Di cư mùa xuân trở về phương bắcChim lội khoác lông sinh sản, chim rừng hót nhiềuChim cần ăn nhiều để bay chặng dài
Tháng 5 đến 7Khách mùa hè sinh sản ở phía bắcCu cu, trảuTôn trọng tổ, không chụp ảnh sát tổ

Nếu bạn sống ở ven biển, giai đoạn tháng 8 đến tháng 11 và tháng 3 đến tháng 5 là lúc bãi bồi gần nhà có giá trị nhất với chim. Nếu sống ở thành phố, đêm tháng 9 đến tháng 11 là lúc chim nhỏ bay qua bầu trời nhiều nhất, dù bạn không nhìn thấy.

Hai hành lang bay: dải bờ biển và dãy núi

Chim lội như choi choi, rẽ, cò thìa đi theo dải bờ biển, nhảy từ bãi triều này sang bãi triều khác. Chúng không thể bay một mạch từ nơi sinh sản đến nơi trú đông; mỗi trạm dừng phải đủ giun, nhuyễn thể, cua nhỏ để chim ăn gấp đôi bình thường trong vài ngày, tích mỡ cho chặng sau. Mất một bãi bồi lớn trên tuyến giống như mất một trạm xăng trên đường cao tốc dài: chim phải bay xa hơn với bình nhiên liệu cạn.

Chim săn mồi cỡ lớn như diều ăn ong lại tận dụng các luồng khí nóng bốc lên từ sườn núi nắng để liệng lên cao rồi lướt đi mà không phải vỗ cánh nhiều. Vì thế chúng bay ban ngày, theo các dãy núi chạy dài, và tụ lại ở những đèo, sống núi hẹp. Phần lớn chim rừng nhỏ như chích, đớp ruồi, hoét lại bay ban đêm, định hướng bằng sao và từ trường, ban ngày nghỉ và kiếm ăn trong bất kỳ mảng xanh nào, kể cả công viên thành phố.

Trong số chim lội qua Việt Nam có rẽ mỏ thìa, một loài chim lội nhỏ cỡ chim sẻ lớn với chiếc mỏ đen loe ở đầu như chiếc thìa con, cực kỳ hiếm trên toàn thế giới. Rẽ mỏ thìa đứng lẫn trong đàn rẽ khác, chỉ nhận ra khi chim quay ngang đầu lộ mỏ. Chính vì những loài như vậy mà người làm bảo tồn không công bố tên bãi cụ thể khi phát hiện chúng.

Nhận biết các nhóm chim lội hay gặp trên bãi bồi

Chim lội trên bãi triều nhìn qua đều nhỏ, nâu xám, chạy lăng xăng. Chia theo dáng mỏ và cách kiếm ăn giúp người mới bắt đầu bớt rối. Bảng dưới không nhằm gọi tên từng loài, chỉ để biết mình đang nhìn nhóm nào.

NhómDáng mỏCách kiếm ănDấu hiệu nhận nhanh
Choi choiNgắn, mập như mỏ chim bồ câuChạy vài bước, dừng, cúi mổ, rồi lại chạyMắt to, đầu tròn, nhiều loài có vòng cổ đen
RẽThẳng hoặc hơi cong, dài vừaCúi đầu mổ liên tục như máy khâu vào bùnĐi thành đàn đông, bay đổi hướng đồng loạt
ChoắtDài, thẳng hoặc hơi cong lênLội nước sâu hơn, thọc mỏ dò mồiChân dài, nhiều loài có chân màu sặc sỡ
Choắt mỏ congRất dài, cong xuốngThọc sâu vào hang cua, lỗ giunCỡ lớn nhất trong nhóm, kêu vang khi bay
Rẽ mỏ thìaNgắn, đen, loe ở đầu như thìa conQuét mỏ qua lại trong nước nôngNhỏ, lẫn trong đàn rẽ, phải nhìn nghiêng đầu mới thấy

Muốn phân biệt kỹ hơn, hãy chọn một con đứng gần, nhìn chân, nhìn mỏ, nhìn cách đi rồi so với sách hướng dẫn chim. Những ngày triều cường, chim dồn sát bờ, là lúc quan sát dễ nhất mà không cần bước xuống bãi; đứng yên trên bờ đê, chim sẽ tự kiếm ăn tới gần.

Mối nguy dọc đường bay

Bãi bồi bị san lấp. Đắp đầm nuôi trồng, lấn biển làm khu công nghiệp, khu đô thị lấy đi các trạm dừng chân không thể thay thế.

Lưới giăng ven biển và đồng trống. Lưới mờ giăng dài bắt mọi loài chim bay thấp, cả chim quý lẫn chim thường, chủ yếu để bán làm thực phẩm hoặc bán cho người mua thả. Đây là mối nguy trực tiếp lớn nhất với chim lội và chim sẻ đồng.

Đèn sáng và kính. Chim bay đêm bị đèn sáng của nhà cao tầng, sân vận động hút vào, bay vòng đến kiệt sức hoặc lao vào mặt kính phản chiếu cây xanh, bầu trời.

Săn bắn ở đèo và sườn núi. Chim săn mồi tụ lại ở đèo vào ngày di cư cao điểm dễ bị bắn hạ.

Thời tiết cực đoan. Bão đầu mùa, rét đậm bất thường làm chim kiệt sức. Đây là lý do mỗi trạm dừng an toàn càng quan trọng.

Pháp luật bảo vệ chim di cư

Luật Đa dạng sinh học, Điều 70 khoản 2, đặt ưu tiên hợp tác với các nước có chung biên giới để phối hợp quản lý hành lang đa dạng sinh học, tuyến di cư xuyên biên giới của các loài và bảo vệ các loài di cư. Điều 41 yêu cầu khu vực có loài ưu tiên bảo vệ sinh sống tự nhiên, kể cả theo mùa, phải được điều tra để lập khu bảo tồn; nhiều bãi trú đông của chim di cư thuộc diện này.

Chim di cư khi ở Việt Nam là động vật hoang dã được pháp luật Việt Nam bảo vệ như mọi loài khác. Bộ luật Hình sự, Điều 234 khoản 2, nâng khung xử lý với các trường hợp sử dụng công cụ hoặc phương tiện săn bắt bị cấm (điểm d), săn bắt trong khu vực bị cấm hoặc vào thời gian bị cấm (điểm đ). Với loài nguy cấp, quý, hiếm như cò thìa hay rẽ mỏ thìa, mức xử lý theo Điều 244 nặng hơn nhiều.

Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, Điều 6 khoản 2 điểm a, coi việc bảo vệ nơi sinh sống, nơi di trú là biện pháp bảo tồn tại chỗ cho loài nguy cấp nhóm I ở khu vực chưa thành lập khu bảo tồn. Nói cách khác, một bãi bồi không có biển báo khu bảo tồn vẫn có thể là nơi cần được bảo vệ.

Bạn làm được gì cho chim di cư

Không cần sống ở ven biển hay đi ngắm chim mới góp sức được. Những việc dưới đây phù hợp với người ở thành phố lẫn nông thôn.

  • Tắt đèn chiếu sáng trang trí, đèn hắt lên trời không cần thiết sau nửa đêm, nhất là trong các tháng 9 đến 11 và 3 đến 5.
  • Với cửa kính lớn nhìn ra cây xanh, dán các chấm hoặc sọc mảnh cách nhau khoảng một bàn tay ở mặt ngoài để chim nhận ra có vật cản.
  • Không ăn chim trời, không mua chim bày bán ở chợ ven biển, ven đường quốc lộ vào mùa di cư.
  • Không mua chim để thả; nhu cầu mua thả chính là đầu ra của những tấm lưới.
  • Thấy lưới giăng bắt chim, ghi vị trí và báo Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc cơ quan kiểm lâm.
  • Nhặt được chim bay đêm bị choáng do va kính: đặt vào hộp giấy có lỗ thở, để nơi tối yên tĩnh chừng vài chục phút; nếu chim tỉnh và đứng vững thì thả ra ở bụi cây gần đó, nếu bị thương thì báo cứu hộ.
  • Giữ một góc vườn có cây bụi bản địa, có nước sạch: chim nhỏ bay đêm rất cần những mảng xanh nghỉ chân giữa thành phố.

Ghi chép những gì bạn thấy, như ngày, giờ, kiểu nơi sống, loài và hành vi, là dữ liệu quý cho người nghiên cứu. Chỉ cần giữ kín vị trí cụ thể khi gặp loài hiếm.

Câu hỏi thường gặp

Chim di cư qua Việt Nam vào mùa nào?

Mùa thu, từ khoảng tháng 8 đến tháng 11, chim từ phương bắc bay xuống; mùa xuân, từ khoảng tháng 3 đến tháng 5, chúng quay về. Một số loài ở lại trú đông suốt từ tháng 11 đến tháng 2.

Vì sao chim di cư hay bay vào ban đêm?

Nhiều loài chim nhỏ bay đêm để tránh chim săn mồi, tận dụng không khí mát và định hướng bằng sao. Ban ngày chúng nghỉ và kiếm ăn trong các mảng cây xanh, kể cả công viên thành phố.

Rẽ mỏ thìa là loài chim gì?

Rẽ mỏ thìa là loài chim lội nhỏ có mỏ đen loe ở đầu như chiếc thìa con, cực kỳ hiếm trên toàn thế giới. Chúng di cư dọc bờ biển và thường đứng lẫn trong đàn các loài rẽ khác.

Chim đâm vào cửa kính nhà mình thì phải làm sao?

Đặt chim vào hộp giấy có lỗ thở, để nơi tối yên tĩnh vài chục phút, không cho ăn uống. Nếu chim tỉnh và đứng vững thì thả ở bụi cây gần đó; nếu bị thương thì báo cơ sở cứu hộ hoặc chính quyền cấp xã.

Ăn chim trời mùa di cư có phạm luật không?

Chim trời là động vật hoang dã. Săn bắt, buôn bán trái phép có thể bị xử lý, nhất là khi dùng công cụ bị cấm, săn trong khu vực bị cấm hoặc khi đó là loài nguy cấp, quý, hiếm theo Bộ luật Hình sự.

Ở thành phố có giúp được chim di cư không?

Có. Tắt đèn hắt lên trời vào ban đêm mùa di cư, dán chấm lên cửa kính lớn, giữ cây bụi và nước sạch trong vườn là những việc đơn giản giúp chim nghỉ chân an toàn hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138