NgaVoi.comNgà Voi
Chim quý hiếm

Chim săn mồi ở Việt Nam: đại bàng, diều, cắt, cú và vì sao không nên nuôi nhốt

Đại bàng, diều, ưng, cắt và cú đều là chim săn mồi cần bảo vệ. Cách nhận biết từng nhóm khi bay, vì sao nuôi nhốt bị cấm và nhặt được chim bị thương thì làm gì.

A large brown eagle soaring with fingered wingtips spread above a limestone karst ridge, Vietnamese hiker seen from behind on a rocky trail watching through binoculars, bright midday sky

Chim săn mồi ở Việt Nam gồm các nhóm đại bàng, diều, ưng, cắt săn mồi ban ngày và các loài cú săn mồi ban đêm. Chúng đứng đầu chuỗi thức ăn, giữ số lượng chuột, rắn, côn trùng trong tầm kiểm soát. Phần lớn các loài này có tên trong phụ lục của công ước CITES và trong danh mục động vật rừng cần bảo vệ, nên bắt, nuôi nhốt, mua bán, nhồi xác đều có thể vi phạm pháp luật.

Chim săn mồi đang suy giảm vì bị bắt nuôi làm cảnh, bị nhồi xác trưng bày, mắc lưới bẫy chim, ăn phải chuột trúng thuốc và mất rừng. Một số loài lớn ăn xác như kền kền gần như không còn thấy ở Việt Nam. Dưới đây là cách nhận biết từng nhóm khi chim đang bay, vai trò của chúng, quy định pháp luật và những việc nên làm khi nhặt được chim non hoặc chim bị thương.

Các nhóm chim săn mồi và cách nhận biết khi đang bay

Chim săn mồi thường được thấy dưới dạng một bóng đen trên nền trời. Hình dáng cánh và đuôi là chìa để chia nhóm trước, sau đó mới tính chuyện gọi tên loài.

NhómDáng khi bayCách sănLoài quen tên
Đại bàngRất lớn, cánh dài rộng, đầu cánh xoè như những ngón tay, liệng vòng lâu không vỗTừ trên cao lao xuống bắt thú nhỏ, chim, rắnDiều hoa Miến Điện, các loài đại bàng núi
ƯngCánh ngắn, tròn, đuôi dài; vỗ nhanh xen lướtPhục kích, luồn qua tán lá đuổi chim nhỏƯng Ấn Độ, ưng xám
Diều hâuCánh dài, đuôi hơi chẻ, hay lượn trên sông, bãi rácBắt cá chết, nhặt mồi trên mặt nước, ăn xácDiều hâu, diều lửa ven biển
Diều mướpCánh dài hẹp nâng thành chữ V nông, bay thấp sát mặt cỏLượn chậm trên đồng ruộng, đầm lầy rồi sà xuốngDiều mướp, diều đầu trắng
CắtCánh nhọn như lưỡi liềm, đuôi khá dài, bay rất nhanhĐuổi bắt chim đang bay, bắt chuồn chuồnCắt lớn, cắt bụng hung
CúĐầu to tròn, mặt phẳng hình đĩa, bay êm không tiếngSăn đêm bằng tai, bắt chuột, côn trùngCú lợn, cú mèo, dù dì

Mẹo nhanh: thấy đầu cánh xoè ngón là đại bàng hoặc diều lớn; cánh nhọn là cắt; cánh ngắn, đuôi dài là ưng. Với cú, tiếng kêu ban đêm quan trọng hơn hình dáng: cú lợn rít khàn như tiếng xé vải, các loài cú mèo kêu những tiếng "púp púp" đều đặn.

Vai trò của chim săn mồi với đồng ruộng và rừng

Thiên địch của chuột. Một cặp cú lợn nuôi con có thể bắt rất nhiều chuột mỗi đêm. Ở những vùng đặt tổ nhân tạo cho cú lợn, nông dân giảm được lượng thuốc diệt chuột. Diều mướp, diều đầu trắng cũng săn chuột trên đồng ban ngày.

Giữ cân bằng rắn, chim nhỏ, côn trùng. Diều hoa Miến Điện chuyên bắt rắn; cắt và ưng bắt chim nhỏ và côn trùng lớn. Chim săn mồi thường bắt con yếu, bệnh, giúp quần thể con mồi khoẻ hơn.

Dọn xác. Các loài ăn xác dọn xác động vật chết, hạn chế ổ bệnh. Khi chúng biến mất, xác thối kéo dài và các loài như chó hoang, chuột tăng lên.

Chỉ báo sức khoẻ môi trường. Đứng cuối chuỗi thức ăn, chim săn mồi tích tụ hoá chất từ mọi con mồi. Một vùng mất chim săn mồi thường là vùng có vấn đề về thuốc, bẫy hoặc mất rừng.

Sinh sản chậm nên khó phục hồi. Đại bàng và nhiều loài cú chỉ nuôi một đến hai con mỗi năm, chim non nhiều năm mới trưởng thành. Khi số chim trưởng thành giảm, quần thể cần rất lâu để hồi lại, nên mỗi cá thể bị bắt đều có ý nghĩa.

Hiểu lầm hay gặp về chim săn mồi và cú

"Cú kêu gần nhà là điềm gở." Cú kêu vì đang giữ lãnh thổ, gọi bạn tình hoặc gọi con. Cú có mặt quanh nhà thường là dấu hiệu khu vực có nhiều chuột, và chúng đang giúp bạn bắt bớt. Xua đuổi hay giết cú chỉ làm chuột tăng thêm.

"Diều hâu bắt gà nên cần diệt." Phần lớn chim săn mồi gần làng ăn chuột, rắn, côn trùng, cá chết. Thiệt hại gà con có thể giảm bằng chuồng có lưới che, thả gà gần chỗ có cây bụi để gà con trốn. Bắn, bẫy chim săn mồi là vi phạm pháp luật.

"Chim ưng nuôi từ nhỏ sẽ trung thành, thả ra vẫn biết săn." Chim săn mồi không có khái niệm trung thành; chúng gắn với nơi cho ăn. Chim nuôi từ nhỏ thường không học được cách săn và sợ người kém đi, thả ra dễ chết hoặc lại bị bắt.

"Đồ nhồi xác là đồ cũ, không ai bị hại nữa." Mỗi món đồ được mua là một tín hiệu cho người săn rằng còn có giá. Thị trường tiêu bản luôn cần hàng mới.

"Cú lợn là chim xấu, không cần bảo vệ." Cú lợn là một trong những thiên địch bắt chuột giỏi nhất ở đồng ruộng. Ở nhiều vùng, người ta còn dựng tổ nhân tạo để mời cú lợn về ở.

Vì sao chim săn mồi bị đe doạ

Bắt nuôi làm cảnh. Chim ưng, cắt, cú non bị lấy từ tổ hoặc bắt bằng lưới để bán cho người thích nuôi chim săn mồi. Phần lớn chết sau thời gian ngắn vì ăn sai, nhốt sai, gãy lông, viêm chân.

Nhồi xác trưng bày. Đại bàng, cú nhồi xác bày trong phòng khách, quán ăn tạo ra nhu cầu săn những cá thể lớn, khoẻ nhất, tức những con đang sinh sản.

Ngộ độc thứ cấp. Chuột ăn thuốc diệt chuột chưa chết ngay, đi lờ đờ, rất dễ bị cú, diều bắt. Chim săn mồi ăn nhiều con như vậy sẽ ngộ độc theo.

Lưới và bẫy chim nhỏ. Lưới giăng bắt chim di cư, chim sẻ đồng bắt luôn chim săn mồi đuổi theo con mồi mắc lưới.

Mất rừng và cây lớn. Đại bàng cần cây cao, vách đá yên tĩnh làm tổ; cú cần hốc cây, mái nhà cũ. Chặt cây già, sửa mái bít hết khe làm chúng mất nơi sinh sản.

Đường dây điện. Chim lớn đậu trên cột điện trung thế có thể bị điện giật khi cánh chạm hai dây.

Pháp luật nói gì về bắt và nuôi chim săn mồi

Hầu hết các loài chim săn mồi ban ngày và các loài cú có tên trong Phụ lục II của CITES, một số loài trong Phụ lục I; nhiều loài đồng thời nằm trong danh mục động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm của Việt Nam. Luật Lâm nghiệp, Điều 9 khoản 3, nghiêm cấm săn, bắt, nuôi, nhốt, giết, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán động vật rừng trái quy định của pháp luật.

Bộ luật Hình sự, Điều 234 khoản 1, xử lý việc săn bắt, nuôi, nhốt, buôn bán trái phép động vật thuộc Nhóm IIB hoặc Phụ lục II CITES khi trị giá từ 150 triệu đồng trở lên, hoặc khi người đó đã bị xử phạt hành chính mà còn vi phạm; khoản 2 điểm e nâng khung khi vận chuyển, buôn bán qua biên giới. Với loài thuộc Nhóm IB hoặc Phụ lục I CITES, Điều 244 khoản 1 điểm d quy định mức phạt tiền từ 1 tỷ đến 4 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm.

Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, Điều 25 khoản 3 điểm a, đòi hỏi mọi trường hợp nuôi loài thuộc Phụ lục CITES đều phải có nguồn gốc hợp pháp. Chim bắt từ tự nhiên, mua qua mạng không giấy tờ không đáp ứng được điều kiện này. Tiêu bản nhồi xác cũng là mẫu vật động vật rừng theo Luật Lâm nghiệp, Điều 2 khoản 15, vì mẫu vật bao gồm cả động vật đã chết và bộ phận của chúng.

Nhặt được cú con, chim non: đừng vội mang về

Cú non rời tổ sớm là chuyện bình thường. Nhiều loài cú non rời tổ khi chưa bay giỏi, nhảy xuống cành thấp hoặc mặt đất. Bố mẹ vẫn ở gần và cho ăn vào ban đêm. Thấy cú non lông tơ còn bám ở đầu, ngồi trên đất mà không bị thương, cách tốt nhất là đặt lên cành thấp gần đó rồi rời đi.

Chim non lông tơ trần rơi khỏi tổ. Nếu nhìn thấy tổ và với tới được an toàn, đặt chim lại tổ. Mùi tay người không làm bố mẹ bỏ con như lời đồn.

Khi nào thực sự cần giúp. Chim chảy máu, cánh xệ, không đứng được, bị chó mèo ngoạm, nằm giữa đường, hoặc quan sát nhiều giờ không thấy bố mẹ quay lại. Khi đó mới cần báo cứu hộ.

Không nuôi để "trả lại rừng khi lớn". Chim săn mồi non do người nuôi dễ quen người, không học được cách săn, thả ra thường chết đói hoặc lại bị bắt. Việc nuôi phục hồi cần cơ sở cứu hộ có chuyên môn.

Gặp chim săn mồi bị thương: các bước an toàn

Chim săn mồi có móng vuốt và mỏ khoẻ, chim hoảng có thể làm người bị thương nặng. An toàn của bạn đặt lên trước.

  1. Giữ khoảng cách, cho trẻ và vật nuôi tránh xa. Quan sát xem chim có tự bay đi được không.
  2. Nếu chim nằm ở nơi nguy hiểm như giữa đường, đeo găng dày, phủ một tấm khăn lên toàn thân chim để chim bình tĩnh, rồi đặt vào hộp giấy có lỗ thở. Không cầm chim bằng tay trần, không giữ ở chân.
  3. Đặt hộp ở chỗ tối, yên tĩnh, mát. Không cho ăn, không ép uống, không mở hộp ngắm chim.
  4. Báo ngay Ủy ban nhân dân cấp xã nơi phát hiện để tổ chức cứu hộ, như Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, Điều 15 khoản 3 điểm a quy định; nếu biết cơ sở cứu hộ động vật hoang dã gần nhất, báo song song.
  5. Ghi lại nơi nhặt, giờ, tình trạng ban đầu để giao cho người tiếp nhận. Thông tin này quyết định chim có được thả lại đúng nơi hay không.

Không tự giữ chim lại nuôi, kể cả khi chim đã khoẻ. Theo Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, Điều 15 khoản 4, động vật sau cứu hộ đủ điều kiện được thả về môi trường tự nhiên phù hợp; cá thể không thả được thì chuyển cho cơ sở được cấp phép.

Câu hỏi thường gặp

Nuôi chim ưng, chim cắt có phạm luật không?

Phần lớn các loài ưng, cắt có tên trong phụ lục CITES và là động vật rừng. Nuôi không có nguồn gốc hợp pháp bị cấm theo Luật Lâm nghiệp, Điều 9 và có thể bị xử lý hình sự theo Điều 234 hoặc 244 Bộ luật Hình sự tuỳ loài và trị giá.

Làm sao phân biệt đại bàng và diều hâu khi bay?

Đại bàng lớn hơn, cánh rộng, đầu cánh xoè như ngón tay, liệng vòng tròn rất lâu. Diều hâu cánh dài và mảnh hơn, đuôi hơi chẻ, hay lượn thấp trên sông, bãi rác, ven làng.

Nhặt được cú con dưới gốc cây thì làm gì?

Nếu cú con không bị thương, đặt nó lên cành thấp gần đó rồi rời đi, vì bố mẹ thường vẫn ở gần và cho ăn ban đêm. Chỉ báo cứu hộ khi chim bị thương hoặc gặp nguy hiểm rõ ràng.

Mua đại bàng nhồi xác về trưng bày có sao không?

Tiêu bản nhồi xác là mẫu vật động vật rừng theo Luật Lâm nghiệp. Mua bán, tàng trữ không có nguồn gốc hợp pháp là vi phạm và tạo thêm nhu cầu săn những cá thể khoẻ nhất trong tự nhiên.

Vì sao cú hay chết ở vùng dùng nhiều thuốc chuột?

Chuột ăn thuốc không chết ngay mà đi chậm chạp, rất dễ bị cú bắt. Ăn nhiều con chuột nhiễm thuốc, cú bị ngộ độc thứ cấp. Giảm thuốc diệt chuột và giữ tổ cú là cách bảo vệ cả hai phía.

Chim săn mồi có nguy hiểm cho người không?

Chim săn mồi hoang dã thường tránh người. Nguy hiểm chỉ xảy ra khi bạn cầm bắt chim bị thương bằng tay trần; móng và mỏ có thể gây vết thương sâu, vì vậy cần găng dày và khăn trùm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138