NgaVoi.comNgà Voi
Pháp luật bảo vệ động vật hoang dã

CITES là gì: công ước buôn bán quốc tế động vật hoang dã và ba Phụ lục I, II, III

CITES là công ước kiểm soát buôn bán quốc tế động vật, thực vật hoang dã nguy cấp, Việt Nam là thành viên từ 1994. Phụ lục I, II, III khác nhau và giấy phép CITES là gì.

A Vietnamese traveler seen from behind waits at an airport customs counter with a closed suitcase, an officer in uniform out of focus, cool fluorescent light, shallow depth of field

CITES là Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp, được thông qua ngày 03/3/1973 tại Washington; Việt Nam là thành viên từ ngày 20/4/1994. Công ước chia loài thành ba Phụ lục: Phụ lục I cấm buôn bán quốc tế mẫu vật khai thác từ tự nhiên vì thương mại, Phụ lục II kiểm soát chặt, Phụ lục III do một nước đề nghị các nước khác cùng kiểm soát.

CITES không thay thế luật Việt Nam mà được đưa vào luật Việt Nam. Thông tư 85/2025/TT-BNNMT có hẳn một phần quy định thực thi CITES, còn Bộ luật Hình sự dẫn chiếu Phụ lục I tại Điều 244 và Phụ lục II tại Điều 234. Vì thế, với người đi du lịch, người mua hàng xách tay hay người kinh doanh, hiểu CITES là hiểu vì sao một món đồ mua hợp pháp ở nơi này có thể bị thu giữ ở cửa khẩu nơi khác.

Ba Phụ lục khác nhau ở đâu

Định nghĩa dưới đây lấy từ Điều 3 khoản 6 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, kèm cách Việt Nam quy đổi sang hệ thống trong nước theo Điều 6.

Phụ lụcLoài nàoQuy định chínhQuản lý trong nước tương đương
Phụ lục ILoài bị đe doạ tuyệt chủngCấm xuất khẩu, nhập khẩu, tái xuất khẩu, nhập nội từ biển, quá cảnh mẫu vật khai thác từ tự nhiên vì mục đích thương mạiNhư loài nguy cấp, quý, hiếm Nhóm I
Phụ lục IILoài chưa bị đe doạ tuyệt chủng nhưng có thể sẽ bị nếu buôn bán không được kiểm soátBuôn bán phải có giấy phép, bảo đảm không gây hại cho quần thểNhư Nhóm II
Phụ lục IIILoài mà một nước thành viên đề nghị các nước khác hợp tác kiểm soátKiểm soát xuất khẩu, nhập khẩu, tái xuất khẩu vì thương mạiNhư Nhóm II

Loài lai cũng được tính: loài lai với loài Phụ lục I thuộc Phụ lục I; loài lai với loài Phụ lục II thuộc Phụ lục II, trừ khi lai với loài Phụ lục I. Quy định này chặn cách lách luật bằng cách gọi con vật là "giống lai".

Những khái niệm cần biết khi đọc quy định CITES

Mẫu vật. Theo Điều 3 khoản 7 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, mẫu vật là cá thể còn sống hoặc đã chết, bộ phận, dẫn xuất hoặc sản phẩm. Một chiếc vòng, một món trang trí, một hộp đồ khô đều có thể là mẫu vật CITES.

Tái xuất khẩu. Là xuất khẩu mẫu vật đã nhập khẩu trước đó, kể cả khi đã qua chế biến trong nước. Món hàng nhập về rồi chế tác lại vẫn phải đi theo giấy phép.

Nhập nội từ biển. Là đưa vào lãnh thổ Việt Nam mẫu vật được khai thác từ vùng biển không thuộc quyền tài phán của quốc gia nào. Quy định này liên quan tới một số loài sinh vật biển thuộc Phụ lục.

Mẫu vật tiền Công ước. Là mẫu vật có được trước ngày quy định CITES áp dụng cho loài đó, hoặc trước khi nước đó gia nhập. Đây là khái niệm hay bị lợi dụng; người giữ phải chứng minh được thời điểm có mẫu vật theo các cách ở Điều 3 khoản 24.

Vật dụng cá nhân. Là mẫu vật thuộc sở hữu cá nhân, hộ gia đình, dùng phi thương mại và mang theo người hoặc ký gửi như hành lý. CITES cho phép mang theo với số lượng giới hạn, do Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm dịch và công bố.

Giấy phép CITES hoạt động thế nào

Theo Điều 27 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, xuất khẩu, tái xuất khẩu, nhập khẩu, nhập nội từ biển mẫu vật thuộc Phụ lục CITES phải có giấy phép do Cơ quan thẩm quyền quản lý CITES Việt Nam cấp. Cơ quan này là đơn vị thuộc Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm (Điều 34).

Giấy phép CITES có thời hạn và chỉ dùng một lần. Điều 28 quy định giấy phép xuất khẩu, tái xuất khẩu có hiệu lực tối đa 6 tháng; giấy phép nhập khẩu tối đa 12 tháng kể từ ngày cấp. Mỗi giấy phép được cấp một bản chính hoặc bản điện tử. Số giấy phép nhập khẩu cấp theo số giấy phép xuất khẩu của nước bên kia, nghĩa là hai đầu phải khớp nhau.

Mẫu vật khai thác từ tự nhiên chỉ được cấp phép xuất khẩu trong hai trường hợp: phục vụ đề tài, dự án nghiên cứu khoa học đã được phê duyệt, hoặc phục vụ công tác đối ngoại theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ. Với mẫu vật nuôi sinh sản thuộc Phụ lục I, chỉ cá thể từ thế hệ F2 trở về sau, sinh tại cơ sở được Ban Thư ký CITES cấp mã số, mới được xuất khẩu.

Bên cạnh cơ quan quản lý còn có Cơ quan khoa học CITES Việt Nam (Điều 35), chuyên đánh giá tình trạng quần thể, tư vấn cấp phép, xác định nơi thả động vật và thực hiện giám định tư pháp khi được trưng cầu.

Những trường hợp không cần giấy phép do Việt Nam cấp

Điều 27 khoản 6 liệt kê các trường hợp không cần giấy phép CITES của Việt Nam. Lưu ý rằng "không cần giấy phép Việt Nam" thường vẫn cần giấy tờ khác, không có nghĩa là thả nổi:

  • Nhập khẩu mẫu vật tiền Công ước: nộp cho hải quan vận đơn, hoặc giấy phép xuất khẩu, chứng chỉ tiền Công ước của nước xuất khẩu tuỳ thời điểm.
  • Nhập khẩu một số mẫu vật thuỷ sản (trừ bò sát, lưỡng cư) từ cơ sở nuôi được cấp mã số, hoặc thuộc Phụ lục II, III: nộp giấy phép xuất khẩu của nước xuất.
  • Nhập khẩu loài Phụ lục III từ nước không đề xuất đưa loài vào phụ lục: nộp chứng từ xuất xứ.
  • Nhập khẩu sản phẩm hoàn chỉnh từ cơ sở được cấp mã số hoặc thuộc Phụ lục II, III: nộp giấy phép xuất khẩu của nước xuất.
  • Quá cảnh: nộp bản sao giấy phép xuất khẩu của nước xuất.
  • Vật dụng cá nhân, hộ gia đình với số lượng không vượt quy định của CITES.

Điểm chung: ở mọi trường hợp, giấy tờ từ nước xuất khẩu vẫn phải đi theo hàng. Một món đồ không có giấy tờ gì thì không thuộc diện miễn nào.

CITES nối với luật hình sự Việt Nam như thế nào

CITES tự nó không quy định hình phạt; mỗi nước thành viên tự đặt chế tài. Ở Việt Nam, Bộ luật Hình sự gọi tên các Phụ lục CITES ngay trong điều luật, nên vi phạm về mẫu vật CITES được xử lý trực tiếp như vi phạm về loài nguy cấp trong nước:

Phụ lụcĐiều luật hình sựNgưỡng ở khung cơ bản
Phụ lục IĐiều 244, cùng nhóm với Nhóm IBTừ 3 đến 7 cá thể lớp thú, từ 7 đến 10 cá thể lớp chim, bò sát, từ 10 đến 15 cá thể lớp khác; phạt tiền từ 1 tỷ đến 4 tỷ đồng hoặc tù từ 1 năm đến 5 năm
Phụ lục IIĐiều 234, cùng nhóm với Nhóm IIBTrị giá từ 150 triệu đến dưới 500 triệu đồng hoặc thu lợi bất chính từ 50 triệu đến dưới 200 triệu đồng; phạt tiền từ 50 triệu đến 300 triệu đồng hoặc tù từ 6 tháng đến 3 năm
Phụ lục IIIKhông được gọi tên riêng. Loài Phụ lục III có phân bố tự nhiên ở Việt Nam thuộc Nhóm II theo Điều 4 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, nên thường được xét như Nhóm IIB tại Điều 234Theo ngưỡng Nhóm IIB; trường hợp không thuộc nhóm này thì xét như động vật hoang dã khác, trị giá từ 300 triệu đồng

Ở cả hai điều luật, vận chuyển, buôn bán qua biên giới là tình tiết định khung tăng nặng. Đây chính là chỗ CITES và luật hình sự gặp nhau: hàng đi qua cửa khẩu mà không có giấy phép thì vừa vi phạm quy định CITES vừa có thể bị xét ở khung phạt cao hơn.

Hiểu lầm hay gặp khi đi du lịch và mua sắm

"Mua ở cửa hàng hợp pháp bên nước ngoài thì mang về được." Hợp pháp để bán ở nước đó không đồng nghĩa với được xuất khẩu. Mẫu vật thuộc Phụ lục CITES cần giấy phép xuất khẩu của nước bán và, tuỳ trường hợp, giấy phép nhập khẩu của Việt Nam.

"Đồ nhỏ, để trong vali, không ai kiểm." Kích thước không quyết định. Vận chuyển, buôn bán qua biên giới là tình tiết tăng nặng ở cả Điều 234 và Điều 244 Bộ luật Hình sự.

"Đồ cổ thì là tiền Công ước, khỏi lo." Người giữ phải chứng minh được thời điểm có mẫu vật. Lời kể miệng không phải bằng chứng.

"Bị tịch thu thì hàng được trả lại nước bán." Theo Điều 36 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, mẫu vật bị tịch thu có nguồn gốc nhập khẩu có thể được trả lại nước khai thác hoặc nước xuất khẩu nếu nước đó tiếp nhận; nếu không, được xử lý theo pháp luật về tài sản công. Người vi phạm không được nhận lại.

Vì sao CITES quan trọng với động vật hoang dã Việt Nam

Việt Nam vừa có nhiều loài hoang dã nằm trong các Phụ lục, vừa nằm trên những tuyến buôn bán quốc tế. Một con vật bị bắt trong rừng Đông Nam Á có thể đi qua nhiều nước trước khi tới tay người mua. Nếu mỗi nước chỉ quản phần của mình, đường dây sẽ luồn qua kẽ hở giữa các nước. CITES buộc các nước dùng chung một ngôn ngữ: cùng danh sách, cùng loại giấy phép, giấy phép hai đầu phải khớp.

Với người bình thường, CITES chuyển thành vài thói quen rất cụ thể. Không mua đồ lưu niệm làm từ động vật hoang dã khi đi du lịch, kể cả ở nơi người bán khẳng định "được phép". Không nhận xách tay hộ những gói hàng không rõ bên trong. Khi kinh doanh hàng có nguồn gốc động vật, hỏi rõ giấy phép CITES và lưu hồ sơ.

CITES cũng nhắc rằng buôn bán là một trong những động lực lớn nhất đẩy loài tới bờ tuyệt chủng. Khi nhu cầu biến mất, áp lực săn bắt trong rừng cũng giảm theo. Đó là phần mỗi người mua có thể đóng góp mà không cần làm gì to tát.

Câu hỏi thường gặp

CITES là viết tắt của gì?

CITES là tên viết tắt tiếng Anh của Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp, được thông qua năm 1973 tại Washington. Thông tư 85/2025/TT-BNNMT gọi tắt công ước này là CITES.

Việt Nam tham gia CITES từ khi nào?

Theo Điều 3 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, Việt Nam là thành viên CITES từ ngày 20/4/1994. Từ đó các quy định của công ước được nội luật hoá qua các văn bản về quản lý loài nguy cấp, quý, hiếm.

Phụ lục I và Phụ lục II CITES khác nhau thế nào?

Phụ lục I gồm loài bị đe doạ tuyệt chủng, cấm buôn bán quốc tế mẫu vật khai thác từ tự nhiên vì thương mại. Phụ lục II gồm loài có thể bị đe doạ nếu buôn bán không được kiểm soát, nên buôn bán phải có giấy phép.

Giấy phép CITES có thời hạn bao lâu?

Theo Điều 28 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, giấy phép xuất khẩu, tái xuất khẩu có hiệu lực tối đa 6 tháng; giấy phép nhập khẩu tối đa 12 tháng kể từ ngày cấp. Mỗi giấy phép chỉ dùng một lần.

Mang đồ làm từ động vật hoang dã khi đi du lịch có bị giữ ở cửa khẩu không?

Có thể. Nếu món đồ là mẫu vật thuộc Phụ lục CITES mà không có giấy phép hoặc vượt số lượng cho phép với vật dụng cá nhân, hàng có thể bị thu giữ và người mang có thể bị xử lý.

Cơ quan nào cấp giấy phép CITES ở Việt Nam?

Cơ quan thẩm quyền quản lý CITES Việt Nam, là đơn vị thuộc Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, cấp giấy phép theo Điều 34 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, có tham vấn Cơ quan khoa học CITES Việt Nam khi cần.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138