NgaVoi.comNgà Voi
Chim quý hiếm

Cò thìa: nhận biết mỏ hình thìa và phân biệt các loài cò quý vùng cửa sông

Cò thìa có mỏ đen dẹt như chiếc thìa, mặt đen, về bãi bồi cửa sông mùa đông. Bảng phân biệt cò thìa với cò trắng, cò trắng Trung Quốc, già đẫy, hạc cổ trắng.

A small flock of white spoonbills sweeping their flat black bills through shallow tidal water on a coastal mudflat, overcast morning, wide shot from a low embankment

Cò thìa là loài chim nước toàn thân trắng, mỏ đen dài, dẹt và loe rộng ở đầu như chiếc thìa, da mặt đen kéo liền tới mắt. Chúng sinh sản ở vùng biển Đông Bắc Á và về trú đông ở các bãi bồi cửa sông ven biển, trong đó có ven biển phía bắc Việt Nam. Cò thìa rất hiếm trên toàn thế giới và được xếp vào nhóm loài nguy cấp.

Ngoài cò thìa, các vùng đất ngập nước Việt Nam còn có nhiều loài chim lội nước quý khác như cò trắng Trung Quốc, già đẫy, hạc cổ trắng, cò lạo Ấn Độ, cò quắm đầu đen. Từ xa, đa số chỉ là những chấm trắng hoặc đen trắng trên bãi bùn, nên người mới xem chim rất dễ gọi chung là "cò". Bài này đi theo cách một người quan sát làm ngoài thực địa: nhìn dáng, nhìn mỏ, nhìn cách kiếm ăn.

Nhận biết cò thìa: mỏ, mặt, cách kiếm ăn

Mỏ hình thìa màu đen. Mỏ dài, dẹt theo chiều ngang, phần đầu loe rộng thành hình chiếc thìa, toàn mỏ màu đen xám, có những nếp nhăn ngang. Đây là dấu hiệu duy nhất cần để phân biệt nhóm cò thìa với mọi loài cò khác.

Mặt đen liền mỏ. Da trần đen ở gốc mỏ kéo rộng lên trán và bao quanh mắt, nhìn như mỏ và mặt liền một mảng đen. Đây là điểm phân biệt cò thìa (tên khoa học Platalea minor) với loài cò thìa lớn hơn, hiếm gặp ở Việt Nam, có mặt trắng và đầu mỏ vàng.

Bộ lông mùa sinh sản. Gần cuối mùa đông, trước khi bay về phương bắc, chim trưởng thành mọc mào lông rủ màu vàng nhạt sau gáy và một vòng vàng nhạt ở ngực. Chim non năm đầu có đầu mút cánh đen và mỏ màu nhạt hơn.

Kiếm ăn bằng xúc giác. Cò thìa lội nước nông, đầu cúi, quét mỏ hé mở qua lại hai bên như người cầm liềm, bắt cá nhỏ, tôm, cua bằng cảm giác chứ không nhìn. Vì vậy chúng có thể kiếm ăn trong nước đục và cả ban đêm, theo con nước thuỷ triều.

Nghỉ thành nhóm. Khi nước lên ngập bãi, cò thìa tụ lại đứng nghỉ, thường gục mỏ vào lưng, đứng một chân. Lúc này nhìn từ xa rất khó phân biệt với cò trắng; chờ chim ngẩng đầu mới thấy mỏ.

Bảng phân biệt cò thìa với các loài cò, hạc quý dễ nhầm

Bảng sắp từ loài nhỏ đến loài lớn. Các loài in trong bảng đều được xem là chim quý ở Việt Nam, trừ cò trắng thường được đưa vào để so sánh.

LoàiMàu lôngMỏ và mặtCách kiếm ăn
Cò trắng (phổ biến)Trắng toàn thânMỏ đen nhọn, chân đen ngón vàngRình rồi mổ nhanh, đi lại nhiều
Cò trắng Trung QuốcTrắng toàn thânMùa sinh sản mỏ vàng, mặt xanh, có mào lông bờm xờmChạy lao, đuổi cá ở mép nước thuỷ triều
Cò thìaTrắng, mùa sinh sản có mảng vàng ở ngựcMỏ đen hình thìa, mặt đen liền mỏQuét mỏ qua lại trong nước nông
Cò quắm đầu đenThân trắng, đầu cổ trọc đenMỏ đen dài cong xuốngThọc mỏ dò trong bùn
Cò lạo Ấn ĐộTrắng, lưng ánh hồng, cánh đen trắngMỏ vàng to hơi cong xuống, mặt da trần vàng camLội nước, mỏ hé mở dò mồi
Hạc cổ trắngThân đen ánh tím, cổ trắng như quấn khănMỏ đen thẳng, nhọnĐi bộ chậm trên đồng cỏ ẩm, bãi cạn
Già đẫyLưng đen, bụng trắngĐầu cổ trọc màu da, mỏ rất to dạng nêmĐứng rình lâu, dáng khom

Ở các bãi bồi, cò thìa hay đứng lẫn trong đàn cò trắng. Nếu chỉ có vài phút, hãy quét ống nhòm dọc đàn và tìm cái mỏ khác hình. Một chiếc mỏ dẹt rộng nổi lên giữa hàng chục mỏ nhọn là cách người quan sát kinh nghiệm phát hiện cò thìa nhanh nhất.

Các loài cò quý khác: mỗi loài một nét riêng đáng nhớ

Cò trắng Trung Quốc. Loài cò trắng ven biển hiếm, dáng giống cò trắng thường nhưng chân ngắn và dày hơn. Mùa sinh sản mỏ chuyển vàng tươi, da mặt xanh lam, sau gáy có chùm lông bờm xờm. Kiếm ăn kiểu chạy lao, đổi hướng liên tục ở mép nước triều.

Già đẫy. Một loài hạc lớn, dáng khom như ông già chống gậy, đầu cổ gần như trọc, mỏ to dạng nêm. Chúng ưa đầm lầy, rừng ngập nước yên tĩnh và bay lượn rất cao trên các luồng khí nóng giữa trưa.

Hạc cổ trắng. Thân đen ánh tím xanh, cổ phủ lông trắng mịn như quấn khăn len, bụng dưới trắng. Hay đi bộ chậm từng đôi hoặc nhóm nhỏ trên đồng cỏ ẩm, bãi cạn ven sông, kiếm ếch nhái, côn trùng lớn.

Cò quắm đầu đen. Thân trắng, đầu và cổ trên trọc màu đen, mỏ đen dài cong xuống như lưỡi liềm. Chúng thọc mỏ sâu vào bùn dò mồi, thường đi lẫn với cò trắng trên bãi bùn và đồng ngập.

Cò lạo Ấn Độ. Mặt da trần vàng cam, mỏ vàng nặng hơi cong, lưng lông trắng ánh hồng, cánh đen trắng. Từ xa dễ nhầm với cò nhạn, loài cò mỏ hở phổ biến hơn, nhưng cò nhạn thân xám trắng, không có mặt da vàng, và mỏ có khe hở giữa hai hàm.

Hiểu lầm hay gặp về các loài cò

"Cò nào cũng là cò, bắt vài con không sao." Bãi bồi luôn có cò thường lẫn cò quý. Người giăng lưới không chọn được loài, và nhiều loài cò quý chỉ còn rất ít, mất vài con cũng là mất đáng kể.

"Thấy đàn cò trắng đông là chim nước vẫn ổn." Cò trắng, cò nhạn thích nghi tốt với đồng ruộng nên vẫn đông. Các loài cần bãi triều rộng, yên tĩnh như cò thìa, cò trắng Trung Quốc thì đang suy giảm mạnh. Đông chim không có nghĩa là đủ loài.

"Cò thìa ở lâu một chỗ là vì thích người cho ăn." Cò thìa không ăn đồ người rải. Chúng ở lại vì bãi đó còn đủ mồi và yên tĩnh; khi bị quấy liên tục, chúng sẽ bỏ đi.

"Cò về làng là điềm lành, cò bỏ đi là điềm xấu." Cò đến hay đi phản ánh chuyện rất cụ thể: nguồn cá, tôm, ếch nhái, cây cao để làm tổ và mức độ yên tĩnh. Muốn cò ở lại, cách hiệu quả là giữ cây, giữ nước sạch và không cho ai bắt chim trong làng.

Cò thìa sống ở đâu và lịch một năm

Cò thìa làm tổ vào mùa hè trên các đảo đá nhỏ ở vùng biển Đông Bắc Á. Khoảng giữa mùa thu, chúng bay về phương nam, trú đông dọc các vùng cửa sông, bãi triều, đầm nuôi bỏ hoang ven biển từ Đông Á xuống Đông Nam Á. Ở Việt Nam, cò thìa chủ yếu gặp ở vùng ven biển phía bắc, rải rác ở miền Trung, thường tụ lại ở những bãi bồi rộng còn yên tĩnh. Cuối mùa đông sang đầu xuân, chim khoác bộ lông sinh sản rồi rời đi.

Ba điều kiện một bãi trú đông tốt phải có: bãi bùn hoặc vùng nước nông lộ ra khi triều xuống để kiếm ăn; chỗ đứng nghỉ an toàn khi triều lên, thường là bờ đầm, bãi cát nổi; và ít người qua lại. Mất một trong ba thứ, cò thìa sẽ phải bay đi tìm nơi khác, tốn sức trong khi đang cần tích mỡ cho chặng bay dài về phương bắc.

Cò thìa là loài di cư, nên số phận của chúng gắn với nhiều quốc gia cùng lúc: chim sinh ra ở một nước, trú đông ở nước khác, dừng chân dọc đường ở nhiều nước nữa. Một mùa đông bị quấy nhiễu ở bãi trú có thể khiến chim về nơi sinh sản trong tình trạng gầy yếu, đẻ ít hơn hoặc không sinh sản năm đó. Bảo vệ một bãi trú đông ở Việt Nam là góp phần giữ cả một tuyến di cư.

Vì sao cò thìa và các loài cò quý bị đe doạ

Bãi bồi bị lấn để nuôi trồng, xây dựng. Bãi triều rộng, phẳng thường bị đắp đầm nuôi tôm, ngao, làm khu công nghiệp, đường ven biển. Mỗi hecta bãi bồi bị quây kín là một khoảng kiếm ăn mất đi.

Trồng cây kín mọi bãi trống. Rừng ngập mặn rất quý, nhưng trồng phủ kín cả những bãi bùn trống vốn là nơi chim nước kiếm ăn sẽ làm mất bãi ăn của cò thìa và chim lội. Cần giữ xen kẽ bãi trống và rừng.

Lưới và săn bắn. Lưới giăng bắt chim nước ven biển bắt luôn cả cò quý. Chim lớn, màu trắng nổi bật dễ trở thành mục tiêu.

Nhiễu động liên tục. Người cào ngao, xe máy chạy trên bãi, thuyền máy, máy bay không người lái làm chim phải bay lên liên tục. Với loài kiếm ăn theo con nước, mỗi lần mất giờ ăn khó bù lại.

Ô nhiễm. Chất thải, dầu, nhựa và hoá chất tích tụ trong cá, tôm ở cửa sông đi thẳng vào chim ăn chúng.

Pháp luật và việc bạn làm được

Luật Đa dạng sinh học, Điều 35, định nghĩa đất ngập nước tự nhiên gồm cả vùng biển có độ sâu không quá 6 mét khi ngấn nước thuỷ triều thấp nhất, tức bao trùm các bãi triều nơi cò thìa kiếm ăn, và giao Ủy ban nhân dân cấp tỉnh xác lập chế độ phát triển bền vững cho hệ sinh thái ở đó. Luật Lâm nghiệp, Điều 9 khoản 3, cấm săn, bắt, nuôi, nhốt, giết, buôn bán động vật rừng trái quy định; với loài nguy cấp, quý, hiếm, Bộ luật Hình sự, Điều 234 và Điều 244, quy định mức xử lý hình sự tuỳ nhóm bảo vệ của loài.

Việc làm được ngay: khi ra bãi bồi ngắm chim, đứng trên bờ đê hoặc bờ đầm, dùng ống nhòm và ống kính dài, không đi xuống bãi về phía đàn chim. Đi vào lúc triều đang lên, chim sẽ tự dồn lại gần bờ, bạn không cần tiến tới. Không cho máy bay không người lái bay trên đàn chim. Khi đăng ảnh cò thìa, chỉ ghi "ven biển phía bắc", không ghi tên bãi.

Nếu thấy lưới giăng bắt chim trên bãi, chim mắc lưới hoặc chim bị thương, báo Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc cơ quan kiểm lâm nơi gần nhất. Không mua chim nước bày bán ở chợ ven biển, dù là cò thường; chính nhu cầu đó nuôi những tấm lưới bắt luôn cả cò quý.

Câu hỏi thường gặp

Cò thìa có gì đặc biệt so với cò trắng?

Cò thìa có mỏ đen dẹt, loe rộng ở đầu như chiếc thìa và da mặt đen liền mỏ. Chúng kiếm ăn bằng cách quét mỏ qua lại trong nước nông, khác cò trắng rình rồi mổ.

Cò thìa về Việt Nam vào mùa nào?

Cò thìa là chim trú đông, thường đến các bãi bồi ven biển vào khoảng giữa đến cuối mùa thu và rời đi vào cuối mùa đông, đầu mùa xuân để bay về nơi sinh sản ở Đông Bắc Á.

Cò thìa ăn gì?

Cò thìa ăn cá nhỏ, tôm, cua và các động vật nhỏ trong nước nông. Chúng tìm mồi bằng xúc giác của mỏ nên có thể kiếm ăn cả trong nước đục và vào ban đêm theo con nước thuỷ triều.

Vì sao trồng rừng ngập mặn kín bãi lại có thể ảnh hưởng chim nước?

Nhiều loài chim lội như cò thìa cần bãi bùn trống lộ ra khi triều xuống để kiếm ăn. Phủ cây kín toàn bộ bãi trống làm mất nơi kiếm ăn đó, nên cần giữ xen kẽ bãi trống và rừng.

Muốn chụp ảnh cò thìa thì nên làm thế nào?

Đứng cố định trên bờ đê hoặc bờ đầm, dùng ống kính dài, đến lúc triều lên để chim tự dồn vào gần. Không đi xuống bãi, không dùng máy bay không người lái và không công bố tên bãi chụp.

Thấy cò quý mắc lưới thì làm gì?

Không tự mang chim về nuôi. Ghi lại vị trí, báo Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc cơ quan kiểm lâm gần nhất để tổ chức cứu hộ, gỡ lưới và đưa chim đến nơi chăm sóc phù hợp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138