Thú lớn trong rừng hiếm khi để bạn nhìn thấy, nhưng chúng luôn để lại dấu vết: dấu chân trên bùn, đống phân, vết cọ trên thân cây, vũng đầm, cành gãy và lối mòn. Biết đọc những dấu vết này, bạn có thể đoán loài nào vừa đi qua, đi lúc nào, to hay nhỏ, mà không cần làm phiền con vật.
Đây là kỹ năng người khảo sát rừng dùng hằng ngày, và cũng hữu ích cho người đi rừng muốn an toàn. Phần dưới hướng dẫn đọc dấu chân, phân, các dấu vết khác, có bảng phân biệt và cách ghi chép. Mục đích là quan sát và bảo vệ: thông tin về nơi thú quý xuất hiện cần được giữ kín, chỉ báo cho cơ quan quản lý rừng.
Bảng phân biệt dấu chân thú lớn hay gặp
Dấu chân là dấu vết dễ thấy nhất sau mưa hoặc ở bờ suối, bãi bùn. Bảng gom đặc điểm của các loài thú lớn thường gặp trong rừng Việt Nam:
| Loài | Hình dạng dấu chân | Điểm nhận biết |
|---|---|---|
| Voi | Tròn to như mặt mâm; chân sau hơi bầu dục | Đáy dấu có vân nứt như mạng lưới; chân sau thường giẫm chồng một phần lên dấu chân trước |
| Bò tót, bò rừng | Hai móng chẻ, tròn đầu, to | Giống dấu bò nhà nhưng to hơn; hai móng tách rộng khi lún sâu |
| Trâu | Hai móng chẻ, tròn và rất to | Hay thấy quanh vũng bùn, đầm lầy |
| Nai rừng | Hai móng chẻ, nhọn đầu hơn bò | Nhỏ hơn bò; khi chạy, móng xoè và thấy dấu hai móng phụ phía sau |
| Hoẵng | Hai móng chẻ nhỏ, nhọn | Rất nhỏ, sải bước ngắn |
| Lợn rừng | Hai móng chẻ, tròn, có dấu móng phụ rõ | Thường kèm đất bị ủi xới thành mảng |
| Gấu | Giống bàn chân người, năm ngón, gót rõ | Có dấu móng vuốt ở đầu ngón; bàn chân trước rộng |
Với voi, có một quy tắc đơn giản: chu vi dấu chân trước nhân đôi gần bằng chiều cao vai của con voi. Đo vòng dấu chân bằng một sợi dây rồi nhân đôi, bạn ước được con voi cao bao nhiêu, từ đó đoán là voi trưởng thành hay voi non trong đàn.
Đọc dấu chân: mới hay cũ, đi hay chạy
Độ sắc của mép dấu. Dấu mới có mép sắc, đáy còn ẩm và có thể đọng nước trong. Dấu cũ mép bị sụt, đáy khô nứt, có lá rụng hoặc côn trùng bò vào. Sau một trận mưa, mọi dấu trước đó đều bị nhoè; dấu rõ nét là dấu sau mưa.
Nước trong dấu chân. Nếu nước trong dấu còn đục, con vật vừa đi qua rất gần; nếu nước đã lắng trong, đã qua một thời gian. Đây là dấu hiệu quan trọng để quyết định nên lùi lại hay đi tiếp.
Khoảng cách giữa các dấu. Bước đều, khoảng cách ngắn là con vật đang đi thong thả, kiếm ăn. Khoảng cách dài, dấu lún sâu ở mũi, đất văng ra phía sau là con vật đang chạy, có thể vì bị giật mình.
Nhiều cỡ dấu cùng một chỗ. Khi thấy nhiều dấu chân voi to nhỏ khác nhau đi cùng hướng, đó là một đàn có voi con. Đây là tình huống cần đặc biệt thận trọng vì voi mẹ bảo vệ con rất quyết liệt.
Hướng đi và lối mòn. Thú lớn hay đi theo lối mòn quen thuộc nối nguồn nước, bãi ăn và nơi nghỉ. Thấy lối mòn rộng, đất bị nện chặt, cành hai bên gãy ở độ cao lớn, rất có thể đó là đường voi đi.
Đọc phân: kho thông tin về bữa ăn và sức khoẻ
Phân voi là dạng phân dễ nhận nhất: từng khối tròn to cỡ quả bưởi hoặc lớn hơn, chứa nhiều xơ cỏ, mảnh tre, vỏ cây và hạt chưa tiêu hoá hết. Voi chỉ tiêu hoá được một phần thức ăn, nên phân voi nhìn rõ voi đã ăn gì. Phân mới có màu xanh nâu, ẩm, có mùi cỏ lên men; phân cũ khô dần, bị bọ hung đào bới, mọc nấm.
Phân bò tót, trâu có dạng bãi tròn dẹt giống phân bò nhà, thường to hơn. Ở rìa rừng có gia súc thả rông, rất khó phân biệt chỉ bằng mắt. Phân hươu nai là những viên nhỏ hình hạt, đen bóng khi mới, thường tụ thành đống. Phân hoẵng tương tự nhưng viên nhỏ hơn.
Phân thú ăn thịt như hổ, báo thường có lông, mảnh xương của con mồi, xoắn lại, đặt ở chỗ dễ thấy như giữa lối mòn để đánh dấu lãnh thổ. Phân gấu thay đổi theo mùa, có lúc toàn hạt quả rừng, có lúc lẫn vỏ côn trùng.
Với người nghiên cứu, phân là nguồn mẫu quý. Từ phân có thể phân tích di truyền để biết bao nhiêu cá thể, đực hay cái, quan hệ họ hàng, và kiểm tra ký sinh trùng, sức khoẻ của đàn. Người đi rừng bình thường không nên tự thu mẫu vì phân thú hoang dã có thể mang mầm bệnh; nếu thấy phân thú quý, chỉ cần ghi lại và báo cho người có chuyên môn.
Những dấu vết khác kể chuyện gì
Ngoài dấu chân và phân, rừng còn nhiều dấu vết khác giúp bạn hiểu thú lớn đang sống thế nào:
- Vết cọ trên thân cây: voi cọ mình để lại vệt bùn khô và lớp vỏ cây nhẵn bóng ở độ cao trên đầu người; nai đực cọ gạc để lại vết bong vỏ, sợi vỏ tước xơ ở độ cao ngang ngực.
- Vết cào trên cây: gấu leo cây để lại những vết móng song song kéo dọc thân, thường trên cây có quả hoặc tổ ong.
- Vũng đầm: vũng bùn có thành nhẵn bóng, dính lông, là nơi trâu, nai, lợn rừng hay voi đầm mình.
- Bãi liếm muối khoáng: mảng đất bị đào, liếm lõm sâu, xung quanh dày đặc dấu chân nhiều loài.
- Cành gãy, cây đổ: voi bẻ cành ở độ cao lớn, quật đổ cây non, bóc vỏ cây thành từng mảng dài.
- Đất bị ủi xới: lợn rừng dùng mõm ủi đất tìm củ, rễ, giun, để lại những mảng đất lật tung.
- Âm thanh: tiếng cành gãy liên tục, tiếng ruột réo trầm của voi, tiếng sủa của hoẵng, tiếng kêu như kèn của nai đều là dấu vết bằng âm thanh.
Đọc dấu vết là ghép nhiều mảnh lại với nhau. Một dấu chân riêng lẻ có thể gây nhầm, nhưng dấu chân, phân, vết cọ cùng chỉ về một loài thì kết luận đáng tin hơn nhiều.
Ghi chép dấu vết an toàn và có ích
Nếu đi rừng cùng kiểm lâm, nhóm khảo sát hoặc đơn giản là gặp dấu vết thú lớn khi đi đường rừng, bạn có thể ghi chép theo các bước:
- Kiểm tra an toàn trước: dấu còn mới, nước còn đục, phân còn ấm thì con vật có thể ở rất gần; lùi lại, đi hướng khác.
- Chụp ảnh dấu chân thẳng từ trên xuống, đặt một vật quen thuộc bên cạnh để so kích thước như nắp chai, bật lửa, bàn tay.
- Chụp thêm một ảnh rộng cho thấy bối cảnh: bờ suối, lối mòn, trảng cỏ.
- Ghi ngày giờ, thời tiết gần đây (mưa hay khô), khu vực chung. Nếu dùng định vị, chỉ lưu cho riêng mình.
- Không đi theo dấu để tìm con vật. Việc lần theo có thể dẫn bạn vào tình huống nguy hiểm và làm thú hoảng sợ.
- Gửi ảnh và ghi chép cho kiểm lâm hoặc ban quản lý rừng; họ biết cách dùng thông tin này vào việc theo dõi và bảo vệ.
Tuyệt đối không đăng toạ độ, tên khu rừng cụ thể kèm ảnh dấu vết thú quý lên mạng xã hội. Kẻ săn trộm cũng đọc mạng. Khi chia sẻ, chỉ ghi vùng rộng và nói rõ đã báo cho cơ quan quản lý.
Những nhầm lẫn hay gặp khi đọc dấu vết
Ngay cả người có kinh nghiệm cũng có lúc đọc sai. Các trường hợp dễ nhầm nhất và cách kiểm tra lại:
| Dễ nhầm | Vì sao | Cách kiểm tra |
|---|---|---|
| Dấu bò tót với dấu bò nhà thả rông | Cùng hình dạng móng chẻ, kích thước chồng lấn | Tìm thêm phân, dấu dây buộc, tiếng mõ; hỏi người chăn thả trong vùng |
| Dấu lợn rừng với dấu nai nhỏ | Cùng hai móng chẻ, cỡ tương tự | Lợn rừng hay để dấu móng phụ rõ và đất bị ủi xới quanh đó |
| Dấu gấu với dấu người đi chân trần | Cùng có gót và năm ngón | Dấu gấu có vết móng vuốt ở đầu ngón, ngón to nhất nằm ở mép ngoài, ngược với bàn chân người |
| Vết cọ của voi với vết cọ của trâu | Cùng để lại bùn khô trên thân cây | Đo độ cao: vết của voi cao trên đầu người, của trâu thấp hơn nhiều |
| Dấu chân giãn to sau mưa | Bùn chảy làm dấu rộng ra | Ưu tiên đo dấu nét nhất, ở đất ẩm vừa, không đo dấu đã nhoè |
Nguyên tắc chung: một dấu vết đơn lẻ chỉ là giả thuyết. Hãy tìm thêm ít nhất một loại dấu vết khác cùng chỉ về một loài trước khi kết luận, và ghi rõ mức độ chắc chắn khi báo cho người có chuyên môn.
Dấu vết của con người: điều cần báo ngay
Đọc rừng không chỉ là đọc dấu vết thú. Người đi rừng tinh ý còn nhận ra những dấu hiệu cho thấy thú đang bị đe doạ: dây bẫy buộc vào cây non, hàng cành chặt tạo thành hàng rào dẫn lối, lán tạm giấu trong rừng sâu, vỏ đạn, đống lửa mới, xác thú bị bỏ lại. Đây là những thông tin cơ quan quản lý rừng cần.
Luật Lâm nghiệp, Điều 43 khoản 2 quy định tổ chức, hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng dân cư có trách nhiệm thông báo kịp thời cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc chủ rừng về hành vi vi phạm quy định về quản lý, bảo vệ rừng. Theo Điều 103 của luật này, Kiểm lâm là lực lượng có chức năng quản lý, bảo vệ rừng, bảo đảm chấp hành pháp luật về lâm nghiệp.
Khi gặp dấu hiệu săn bắt, an toàn của bạn là ưu tiên. Không tháo bẫy nếu không có kinh nghiệm, không lục lọi lán trại, không đối mặt với người lạ trong rừng. Ghi lại khu vực, chụp ảnh nếu an toàn, rời đi rồi báo cho kiểm lâm hoặc Uỷ ban nhân dân cấp xã.
Nếu gặp động vật bị mắc bẫy, bị thương, Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, Điều 15 khoản 3 quy định người phát hiện động vật bị lạc, bị thương có trách nhiệm thông báo ngay cho Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi phát hiện để tổ chức cứu hộ. Đừng tự tiếp cận thú lớn bị thương, vì chúng đang đau và hoảng loạn.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết dấu chân voi là của voi trưởng thành hay voi con?
Đo chu vi dấu chân trước rồi nhân đôi để ước chiều cao vai. Voi trưởng thành có dấu chân rất to; voi con có dấu nhỏ, thường xen giữa những dấu lớn của đàn, đi cùng hướng với voi mẹ.
Dấu chân bò tót và bò nhà có phân biệt được không?
Rất khó nếu chỉ nhìn một dấu. Dấu bò tót thường to hơn, nhưng bò nhà lớn có thể cho dấu tương tự. Người khảo sát kết hợp kích thước, nơi phát hiện, phân, bẫy ảnh để kết luận.
Thấy dấu chân thú lớn còn mới thì nên làm gì?
Dừng lại, quan sát xung quanh, lắng nghe, rồi lùi về hướng đã đi tới hoặc chọn hướng khác. Không đi theo dấu. Nếu thấy dấu của đàn voi có voi con, càng phải tránh xa.
Có nên đăng ảnh dấu chân thú quý lên mạng không?
Có thể chia sẻ ảnh nhưng không ghi toạ độ, tên khu rừng cụ thể hay đường đi. Thông tin vị trí có thể bị kẻ săn trộm lợi dụng. Gửi thông tin chi tiết cho kiểm lâm thay vì công khai.
Phân voi có nguy hiểm không?
Phân voi tự nó không độc, nhưng phân thú hoang dã có thể mang mầm bệnh, ký sinh trùng. Không cầm bằng tay trần, không mang về. Quan sát, chụp ảnh là đủ cho mục đích tìm hiểu.
Vết cào song song trên thân cây là của con gì?
Thường là dấu móng gấu khi leo cây tìm quả, tổ ong. Vết cào có bốn đến năm đường song song, kéo dọc thân. Nếu vết còn mới, nhựa cây còn rỉ, nên rời khỏi khu vực.