Điều 234 Bộ luật Hình sự quy định tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật hoang dã: người săn bắt, giết, nuôi, nhốt, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép động vật Nhóm IIB, động vật thuộc Phụ lục II CITES, hoặc động vật hoang dã khác, khi đủ ngưỡng giá trị hoặc thu lợi bất chính, có thể bị phạt tiền tới 300 triệu đồng hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm ở khung cơ bản, và tới 12 năm tù ở khung nặng nhất.
Điều này áp dụng cho những trường hợp không thuộc Điều 242 (huỷ hoại nguồn lợi thuỷ sản) và Điều 244 (động vật nguy cấp, quý, hiếm mức cao). Nói gọn: Điều 244 lo cho nhóm loài được bảo vệ chặt nhất, còn Điều 234 phủ phần rộng hơn, kể cả loài hoang dã không có tên trong danh mục nguy cấp. Dưới đây là cách đọc từng khoản, ví dụ tính ngưỡng và những hiểu lầm hay gặp.
Điều 234 bảo vệ những động vật nào
Nhóm thứ nhất: động vật Nhóm IIB. Đây là động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm ở mức hạn chế khai thác, sử dụng vì thương mại, theo danh mục kèm Thông tư 85/2025/TT-BNNMT.
Nhóm thứ hai: động vật thuộc Phụ lục II CITES. Gồm loài chưa bị đe doạ tuyệt chủng nhưng có thể sẽ bị nếu buôn bán quốc tế không được kiểm soát. Loài ngoại nhập thuộc phụ lục này cũng nằm trong phạm vi điều luật.
Nhóm thứ ba: "động vật hoang dã khác". Cụm từ này khiến Điều 234 có phạm vi rất rộng. Một loài không thuộc danh mục nguy cấp nào vẫn có thể bị xét tội nếu giá trị đủ lớn. Ngưỡng giá trị cho nhóm này cao hơn hai nhóm trên, phản ánh mức nguy hiểm thấp hơn.
Đối tượng gồm cả bộ phận và sản phẩm. Điểm b khoản 1 nói rõ hành vi tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép bộ phận cơ thể hoặc sản phẩm của các động vật trên cũng bị xử lý. Người chỉ giữ một món đồ làm từ động vật hoang dã, không trực tiếp săn bắt, vẫn có thể nằm trong phạm vi điều luật.
Khoản 1: ngưỡng để thành tội ở khung cơ bản
Khoản 1 Điều 234 có ba điểm a, b, c. Mức hình phạt chung là phạt tiền từ 50 triệu đến 300 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm. Ngưỡng được tóm như sau:
| Đối tượng | Ngưỡng trị giá | Hoặc thu lợi bất chính |
|---|---|---|
| Động vật Nhóm IIB hoặc Phụ lục II CITES (con vật, bộ phận, sản phẩm) | Từ 150 triệu đến dưới 500 triệu đồng | Từ 50 triệu đến dưới 200 triệu đồng |
| Động vật hoang dã khác (con vật, bộ phận, sản phẩm) | Từ 300 triệu đến dưới 700 triệu đồng | Từ 50 triệu đến dưới 200 triệu đồng |
| Mọi đối tượng trên, giá trị thấp hơn | Dưới các mức trên | Nhưng đã bị xử phạt hành chính về hành vi này, hoặc đã bị kết án về tội này chưa được xoá án tích mà còn vi phạm |
Hàng cuối là điểm c, thường bị bỏ qua. Nó có nghĩa là người buôn bán nhỏ lẻ, mỗi lần chỉ vài trăm nghìn đồng, nhưng đã từng bị xử phạt hành chính về hành vi này, sẽ bị truy cứu hình sự ở lần vi phạm sau. Ngưỡng giá trị không phải tấm khiên an toàn cho người làm đi làm lại.
Giá trị con vật hay sản phẩm do cơ quan tiến hành tố tụng xác định qua định giá; bạn không thể tự khai giá thấp để thoát ngưỡng.
Khoản 2 và khoản 3: khi nào bị phạt nặng hơn
Khoản 2 nâng mức phạt lên phạt tiền từ 300 triệu đến 1,5 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 3 năm đến 7 năm khi phạm tội thuộc một trong các trường hợp:
- Có tổ chức, tức nhiều người cấu kết, phân công vai trò.
- Lợi dụng chức vụ, quyền hạn, hoặc lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức.
- Sử dụng công cụ hoặc phương tiện săn bắt bị cấm.
- Săn bắt trong khu vực bị cấm hoặc vào thời gian bị cấm.
- Vận chuyển, buôn bán qua biên giới.
- Trị giá động vật Nhóm IIB hoặc Phụ lục II CITES từ 500 triệu đến dưới 1 tỷ đồng; động vật hoang dã khác từ 700 triệu đến dưới 1,5 tỷ đồng.
- Thu lợi bất chính từ 200 triệu đến dưới 500 triệu đồng.
- Tái phạm nguy hiểm.
Khoản 3 quy định phạt tù từ 7 năm đến 12 năm khi trị giá động vật Nhóm IIB hoặc Phụ lục II CITES từ 1 tỷ đồng trở lên, động vật hoang dã khác từ 1,5 tỷ đồng trở lên, hoặc thu lợi bất chính từ 500 triệu đồng trở lên. Ở khung này không còn lựa chọn phạt tiền thay cho tù.
Ngoài hình phạt chính, khoản 4 cho phép phạt bổ sung tiền từ 50 triệu đến 200 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 1 năm đến 5 năm.
Pháp nhân thương mại cũng chịu trách nhiệm hình sự
Khoản 5 Điều 234 áp dụng cho doanh nghiệp, ví dụ nhà hàng, cơ sở kinh doanh, công ty vận tải. Mức phạt cho pháp nhân cao hơn hẳn cá nhân:
| Trường hợp | Mức phạt với pháp nhân thương mại |
|---|---|
| Thuộc khoản 1 | Phạt tiền từ 300 triệu đến 1 tỷ đồng |
| Thuộc các điểm a, d, đ, e, g, h, i khoản 2 | Phạt tiền từ 1 tỷ đến 3 tỷ đồng |
| Thuộc khoản 3 | Phạt tiền từ 3 tỷ đến 6 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 6 tháng đến 3 năm |
| Thuộc trường hợp Điều 79 Bộ luật Hình sự | Đình chỉ hoạt động vĩnh viễn |
| Hình phạt bổ sung | Phạt tiền từ 50 triệu đến 200 triệu đồng, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực hoặc cấm huy động vốn từ 1 năm đến 3 năm |
Với chủ quán ăn, cửa hàng đồ lưu niệm, điều này có nghĩa là trách nhiệm không dừng ở nhân viên trực tiếp bán hàng. Một thực đơn có món thịt thú rừng không rõ nguồn gốc là rủi ro cho cả doanh nghiệp.
Ví dụ đọc ngưỡng cho dễ hình dung
Tình huống một. Một người nuôi nhốt vài cá thể động vật hoang dã không thuộc danh mục nguy cấp nào, tổng trị giá được định giá khoảng 100 triệu đồng, chưa từng bị xử phạt. Giá trị dưới 300 triệu đồng nên chưa đủ ngưỡng điểm a khoản 1. Người này thường bị xử phạt hành chính và buộc giao nộp. Nếu tiếp tục vi phạm, lần sau có thể bị xét tội theo điểm c.
Tình huống hai. Một nhóm ba người phân công nhau thu gom, cất giữ và chở động vật Nhóm IIB đi bán, trị giá khoảng 200 triệu đồng. Giá trị đã đủ khoản 1, lại có tình tiết "có tổ chức" nên bị xét ở khung khoản 2, phạt tù từ 3 năm đến 7 năm hoặc phạt tiền lớn.
Tình huống ba. Một cơ sở kinh doanh mua bán sản phẩm từ động vật Phụ lục II CITES qua biên giới, trị giá trên 1 tỷ đồng. Cá nhân liên quan có thể bị xét ở khoản 3, còn chính cơ sở đó với tư cách pháp nhân có thể bị phạt tiền từ 3 tỷ đến 6 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động.
Lưu ý khi đọc ví dụ. Các tình huống chỉ giúp hiểu cấu trúc điều luật. Việc định tội, định khung trong thực tế do cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện dựa trên giám định loài, định giá và toàn bộ chứng cứ.
Nếu bạn phát hiện dấu hiệu vi phạm
Điều 43 Luật Lâm nghiệp giao cho mọi tổ chức, hộ gia đình, cá nhân trách nhiệm thông báo kịp thời cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc chủ rừng về hành vi vi phạm quy định quản lý, bảo vệ rừng. Khi thấy một quán ăn bày thú rừng, một trang mạng rao bán con vật hoang dã, hay một kho cất giữ đáng ngờ, bạn có thể làm theo trình tự an toàn sau:
- Không đối đầu, không tự thu giữ, không mua để "giải cứu". Mua lại dù với ý tốt vẫn là giao dịch nuôi sống thị trường và có thể khiến bạn trở thành người tàng trữ.
- Ghi lại những gì quan sát được từ chỗ an toàn: thời gian, vùng nơi thấy, mô tả con vật hay sản phẩm, cách người bán chào mời. Với tin rao trên mạng, chụp lại màn hình bài đăng và tên tài khoản.
- Báo cho cơ quan kiểm lâm sở tại, công an hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã. Theo Điều 104 Luật Lâm nghiệp, kiểm lâm có nhiệm vụ đấu tranh phòng ngừa, kiểm tra, xử lý vi phạm trong vận chuyển, kinh doanh, cất giữ lâm sản.
- Nếu là con vật còn sống đang bị thương hoặc bị nhốt trong điều kiện tồi tệ, nói rõ điều đó khi báo để cơ quan chức năng ưu tiên cứu hộ.
- Không tự đăng tải công khai thông tin cá nhân của người bị nghi vi phạm. Việc xác minh và xử lý là của cơ quan có thẩm quyền; đăng tải sai có thể khiến bạn gặp rắc rối khác.
Một tin báo cụ thể, có thời gian và mô tả rõ, có giá trị hơn nhiều lời bình luận phẫn nộ trên mạng.
Hiểu lầm hay gặp về Điều 234
"Loài không quý hiếm thì không thể bị đi tù." Sai. Cụm "động vật hoang dã khác" trong điều luật bao phủ cả loài không có tên trong danh mục nguy cấp. Ngưỡng cao hơn nhưng vẫn tồn tại.
"Chỉ người đi săn mới phạm tội này." Sai. Nuôi, nhốt, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán đều là hành vi khách quan của tội. Người làm khâu trung gian, người cất giữ, người bán lại đều có thể bị xử lý.
"Đã nộp phạt hành chính một lần thì xong chuyện." Ngược lại. Lần bị xử phạt hành chính đó chính là căn cứ để lần vi phạm sau bị xét hình sự theo điểm c khoản 1, dù giá trị nhỏ.
"Bán qua mạng thì không ai biết." Hình thức giao dịch không thay đổi bản chất hành vi buôn bán. Mỗi tin nhắn, bài đăng, giao dịch chuyển tiền đều có thể trở thành chứng cứ.
Câu hỏi thường gặp
Điều 234 và Điều 244 Bộ luật Hình sự khác nhau thế nào?
Điều 244 dành cho động vật thuộc danh mục ưu tiên bảo vệ, Nhóm IB, Phụ lục I CITES và có ngưỡng riêng cho voi, tê giác, hổ, gấu, ngà, sừng. Điều 234 áp dụng cho Nhóm IIB, Phụ lục II CITES và động vật hoang dã khác, ngưỡng tính theo giá trị.
Mức phạt thấp nhất của tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật hoang dã là bao nhiêu?
Khung cơ bản tại khoản 1 Điều 234 là phạt tiền từ 50 triệu đến 300 triệu đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm.
Nuôi động vật hoang dã thông thường không có giấy tờ có bị xử lý hình sự không?
Có thể, nếu giá trị đạt ngưỡng tại khoản 1 Điều 234 hoặc người đó đã bị xử phạt hành chính về hành vi này mà còn vi phạm. Trường hợp chưa đủ ngưỡng thường bị xử phạt hành chính và buộc chuyển giao con vật.
Thu lợi bất chính bao nhiêu thì bị xét theo Điều 234?
Khoản 1 xét khi thu lợi bất chính từ 50 triệu đến dưới 200 triệu đồng, khoản 2 từ 200 triệu đến dưới 500 triệu đồng, khoản 3 từ 500 triệu đồng trở lên. Đây là tiêu chí thay thế cho tiêu chí trị giá động vật.
Doanh nghiệp vi phạm Điều 234 có thể bị đóng cửa không?
Có. Theo khoản 5 Điều 234, pháp nhân thương mại phạm tội ở khoản 3 có thể bị đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 6 tháng đến 3 năm; thuộc trường hợp Điều 79 thì bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn.
Săn bắt bằng công cụ bị cấm thì bị phạt nặng hơn không?
Có. Sử dụng công cụ hoặc phương tiện săn bắt bị cấm, hoặc săn bắt trong khu vực, thời gian bị cấm là tình tiết định khung tại khoản 2 Điều 234, mức phạt tù từ 3 năm đến 7 năm.