NgaVoi.comNgà Voi
Pháp luật bảo vệ động vật hoang dã

Khu bảo tồn thiên nhiên và rừng đặc dụng: ba phân khu và những việc không được làm

Khu bảo tồn chia thành phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, phục hồi sinh thái, dịch vụ hành chính và vùng đệm. Mỗi phân khu cho phép gì, cấm gì và du khách cần lưu ý gì.

A small group of Vietnamese hikers seen from behind follow a guide along a boardwalk at the edge of a limestone karst forest, early morning mist, wide shot, cool green light

Khu bảo tồn thiên nhiên là khu vực được xác lập ranh giới và phân khu chức năng để bảo tồn đa dạng sinh học, gồm vườn quốc gia, khu dự trữ thiên nhiên, khu bảo tồn loài - sinh cảnh và khu bảo vệ cảnh quan. Mỗi khu chia thành ba phân khu: bảo vệ nghiêm ngặt, phục hồi sinh thái, dịch vụ - hành chính; bên ngoài có vùng đệm. Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt là nơi luật cấm chặt nhất: không săn bắt, không khai thác, không xây dựng, không nghỉ dưỡng, giải trí.

Đây là định nghĩa và cấu trúc theo Luật Đa dạng sinh học 2008 và Luật Lâm nghiệp 2017. Với động vật hoang dã, khu bảo tồn là hình thức "bảo tồn tại chỗ", điều mà luật coi là chính. Bài này giải thích từng loại khu và từng phân khu, liệt kê những việc bị cấm, và đưa ra quy tắc cho du khách, người dân sống ở vùng đệm.

Bốn loại khu bảo tồn và tiêu chí chính

Điều 16 Luật Đa dạng sinh học chia khu bảo tồn thành bốn loại, mỗi loại có cấp quốc gia và cấp tỉnh. Luật Lâm nghiệp xếp bốn loại này vào rừng đặc dụng (Điều 5). Tiêu chí cấp quốc gia tóm tắt như sau:

Loại khuTiêu chí chủ yếu ở cấp quốc giaCăn cứ
Vườn quốc giaHệ sinh thái tự nhiên quan trọng hoặc đại diện cho một vùng; là nơi sống thường xuyên hoặc theo mùa của ít nhất một loài ưu tiên bảo vệ; giá trị đặc biệt về khoa học, giáo dục; cảnh quan có giá trị du lịch sinh tháiĐiều 17
Khu dự trữ thiên nhiênHệ sinh thái tự nhiên quan trọng, đặc thù hoặc đại diện; giá trị đặc biệt về khoa học, giáo dục hoặc du lịch sinh thái, nghỉ dưỡngĐiều 18
Khu bảo tồn loài - sinh cảnhNơi sống thường xuyên hoặc theo mùa của ít nhất một loài ưu tiên bảo vệ; giá trị đặc biệt về khoa học, giáo dụcĐiều 19
Khu bảo vệ cảnh quanHệ sinh thái đặc thù; cảnh quan, nét đẹp độc đáo của tự nhiên; giá trị khoa học, giáo dục, du lịch sinh thái, nghỉ dưỡngĐiều 20

Điểm đáng chú ý cho người yêu động vật: vườn quốc gia và khu bảo tồn loài - sinh cảnh cấp quốc gia đều phải là nơi sống của ít nhất một loài thuộc danh mục ưu tiên bảo vệ. Nói cách khác, những khu này được lập ra để giữ chỗ ở cho loài hiếm, không chỉ để giữ cây.

Ba phân khu chức năng: cho phép gì, cấm gì

Điều 26 Luật Đa dạng sinh học đặt ba phân khu; Điều 2 Luật Lâm nghiệp định nghĩa từng phân khu. Ghép với các điều cấm tương ứng sẽ có bảng sau:

Phân khuĐịnh nghĩaNhững điều cấm, hạn chế chính
Bảo vệ nghiêm ngặtKhu vực được bảo toàn nguyên vẹnCấm săn bắt, khai thác loài hoang dã trừ nghiên cứu khoa học; cấm xây dựng công trình, nhà ở trừ quốc phòng, an ninh; cấm khai thác lâm sản; cấm nghỉ dưỡng, giải trí; cấm chăn thả gia súc
Phục hồi sinh tháiKhu vực được quản lý, bảo vệ chặt chẽ để rừng phục hồi hệ sinh thái tự nhiênCấm xây dựng công trình, nhà ở trái phép; cấm khai thác khoáng sản, chăn nuôi quy mô trang trại, cư trú trái phép, gây ô nhiễm; không khai thác tận thu cây gỗ chết, gãy đổ
Dịch vụ - hành chínhNơi hoạt động thường xuyên của ban quản lý, nghiên cứu, dịch vụ du lịch, nghỉ dưỡng, giải tríĐược tổ chức du lịch sinh thái theo đề án được duyệt; được khai thác tận thu cây gỗ chết, gãy đổ, nấm

Căn cứ: Điều 7 khoản 1, 2, 3 Luật Đa dạng sinh học; Điều 9 khoản 2, Điều 52 khoản 1 và Điều 53 khoản 1 Luật Lâm nghiệp. Ranh giới khu bảo tồn phải được cắm mốc, phân khu bảo vệ nghiêm ngặt phải xác định diện tích và vị trí trên thực địa (Điều 26 khoản 2 Luật Đa dạng sinh học).

Vùng đệm: lớp đệm giữa khu bảo tồn và đời sống

Vùng đệm là vùng bao quanh, tiếp giáp khu bảo tồn, có tác dụng ngăn chặn, giảm nhẹ tác động tiêu cực từ bên ngoài (Điều 3 Luật Đa dạng sinh học). Luật Lâm nghiệp mô tả cụ thể hơn: đó là vùng rừng, vùng đất, vùng mặt nước nằm sát ranh giới khu rừng đặc dụng.

Vùng đệm không phải khu cấm. Người dân vẫn sinh sống, làm nương rẫy, chăn nuôi theo quy định. Tuy vậy, vì nằm sát nơi động vật hoang dã sinh sống, vùng đệm là nơi người và thú gặp nhau nhiều nhất: thú ra ăn hoa màu, người vào rừng lấy củi, lấy măng. Quản lý vùng đệm là một nội dung trong quy chế quản lý khu bảo tồn (Điều 32 Luật Đa dạng sinh học).

Với dự án lớn, Điều 32 còn yêu cầu chủ dự án đầu tư trong vùng đệm lập báo cáo đánh giá tác động môi trường, trong hội đồng thẩm định phải có đại diện ban quản lý khu bảo tồn. Dự án có nguy cơ sự cố môi trường hoặc phát tán chất thải độc phải xác định khoảng cách an toàn với khu bảo tồn.

Với hộ gia đình sinh sống hợp pháp trong khu bảo tồn, Điều 30 cho quyền khai thác nguồn lợi hợp pháp theo quy chế, tham gia và hưởng lợi từ kinh doanh, dịch vụ trong khu, hưởng chính sách hỗ trợ; đồng thời có nghĩa vụ thực hiện quy chế quản lý khu bảo tồn. Sống gần rừng đặc dụng vì thế vừa có thêm cơ hội sinh kế từ du lịch, vừa có thêm trách nhiệm giữ rừng.

Quy tắc cho du khách khi vào rừng đặc dụng

Du lịch sinh thái là hoạt động được luật khuyến khích ở đúng phân khu và đúng cách. Điều 53 Luật Lâm nghiệp yêu cầu du lịch, nghỉ dưỡng, giải trí trong rừng đặc dụng thực hiện theo quy chế và không được diễn ra trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt. Một trình tự đơn giản cho chuyến đi:

  1. Trước khi đi, tìm hiểu tuyến tham quan chính thức do ban quản lý công bố, đăng ký nếu khu yêu cầu, và đi cùng hướng dẫn viên khi được khuyến nghị.
  2. Chỉ đi trên lối mòn, tuyến đã mở. Không tự ý rẽ vào khu rừng không có lối, vì đó có thể là phân khu bảo vệ nghiêm ngặt.
  3. Không mang theo dụng cụ săn bắt, không mang chất cháy, chất nổ vào rừng; khoản 2 Điều 9 Luật Lâm nghiệp cấm đưa công cụ, phương tiện, chất cháy vào rừng trái quy định.
  4. Không bẻ cây, hái hoa, bắt côn trùng, nhặt trứng, không cho động vật ăn. Thức ăn của người làm thay đổi tập tính kiếm ăn của thú.
  5. Giữ yên lặng, không bật nhạc to, không dùng đèn mạnh rọi thú ban đêm, không dùng thiết bị bay sát đàn chim, đàn thú.
  6. Mang rác ra khỏi rừng. Rác nhựa và thức ăn thừa thu hút thú tới gần người.
  7. Khi chụp ảnh động vật quý, không đăng kèm vị trí cụ thể. Chỉ ghi tên khu hoặc vùng rộng.

Thông tư 85/2025/TT-BNNMT định nghĩa du lịch sinh thái liên quan tới loài nguy cấp là hoạt động tham quan gắn với giáo dục, nâng cao nhận thức về bảo tồn. Chuyến đi đúng nghĩa là để hiểu, không phải để chạm, để mang về.

Liên hệ với luật hình sự

Săn bắt trong khu vực bị cấm là tình tiết định khung. Điểm đ khoản 2 Điều 234 và điểm h khoản 2 Điều 244 Bộ luật Hình sự đều đẩy mức phạt lên khi săn bắt trong khu vực bị cấm hoặc vào thời gian bị cấm. Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt là ví dụ rõ nhất của khu vực bị cấm săn bắt.

Mức tăng là đáng kể. Với Điều 234, khung này là phạt tiền từ 300 triệu đến 1,5 tỷ đồng hoặc tù từ 3 năm đến 7 năm. Với Điều 244, khung này là tù từ 5 năm đến 10 năm.

Thiệt hại cho khu bảo tồn phải bồi thường. Điều 75 Luật Đa dạng sinh học yêu cầu tổ chức, cá nhân xâm hại khu bảo tồn bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật, độc lập với trách nhiệm hành chính hay hình sự.

Kiểm lâm là lực lượng thực thi tại chỗ. Điều 104 Luật Lâm nghiệp giao kiểm lâm bảo vệ rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, tổ chức đấu tranh phòng ngừa và xử lý vi phạm. Ban quản lý khu bảo tồn phối hợp với kiểm lâm, cảnh sát môi trường và chính quyền địa phương theo Điều 29 Luật Đa dạng sinh học.

Hiểu lầm hay gặp về khu bảo tồn

"Vườn quốc gia là công viên, vào đâu cũng được." Sai. Vườn quốc gia là một loại khu bảo tồn với phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, nơi cấm nghỉ dưỡng, giải trí. Khách chỉ được tham quan ở tuyến và phân khu cho phép.

"Cây chết, cây đổ thì nhặt về không sao." Không đúng ở mọi nơi. Điều 52 Luật Lâm nghiệp cấm khai thác tận thu cây gỗ đã chết, cây gãy đổ trong phân khu phục hồi sinh thái; chỉ phân khu dịch vụ, hành chính mới được khai thác tận thu theo quy định.

"Vùng đệm cũng là khu cấm, không ai được ở." Sai. Vùng đệm là nơi người dân vẫn sinh sống, sản xuất hợp pháp. Vai trò của nó là giảm tác động lên khu bảo tồn, không phải đuổi người đi.

"Xin phép ban quản lý là làm gì trong khu cũng được." Không hẳn. Một số giới hạn do luật đặt ra, ban quản lý không thể nới: phân khu bảo vệ nghiêm ngặt không được tổ chức nghỉ dưỡng, giải trí (Điều 53 Luật Lâm nghiệp), không được khai thác lâm sản, và thu thập mẫu vật động vật rừng chỉ được làm theo nhiệm vụ khoa học và công nghệ đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt (Điều 52).

"Chỉ cần có khu bảo tồn là loài được an toàn." Chưa đủ. Luật đặt nguyên tắc bảo tồn tại chỗ là chính, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào việc tuân thủ của mọi người ở cả bên trong lẫn vùng đệm.

Câu hỏi thường gặp

Khu bảo tồn thiên nhiên gồm những loại nào?

Theo Điều 16 Luật Đa dạng sinh học, khu bảo tồn gồm vườn quốc gia, khu dự trữ thiên nhiên, khu bảo tồn loài - sinh cảnh và khu bảo vệ cảnh quan, mỗi loại có cấp quốc gia và cấp tỉnh tuỳ giá trị đa dạng sinh học và diện tích.

Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt là gì?

Là khu vực được bảo toàn nguyên vẹn của vườn quốc gia, khu dự trữ thiên nhiên, khu bảo tồn loài - sinh cảnh. Tại đây cấm săn bắt, khai thác loài hoang dã trừ nghiên cứu khoa học, cấm xây dựng nhà ở và không được nghỉ dưỡng, giải trí.

Vườn quốc gia khác khu bảo tồn loài - sinh cảnh thế nào?

Cả hai đều là khu bảo tồn và phải có ít nhất một loài ưu tiên bảo vệ ở cấp quốc gia. Vườn quốc gia còn cần hệ sinh thái quan trọng và cảnh quan có giá trị du lịch sinh thái, còn khu bảo tồn loài - sinh cảnh tập trung vào nơi sống của loài.

Vùng đệm có được làm nhà, làm nương không?

Vùng đệm không phải khu cấm; người dân sinh sống, sản xuất hợp pháp theo quy chế quản lý khu bảo tồn. Dự án đầu tư lớn trong vùng đệm phải đánh giá tác động môi trường, có đại diện ban quản lý khu bảo tồn trong hội đồng thẩm định.

Du khách có được cắm trại qua đêm trong vườn quốc gia không?

Chỉ ở khu vực, tuyến được ban quản lý cho phép theo đề án du lịch sinh thái. Điều 53 Luật Lâm nghiệp không cho phép hoạt động nghỉ dưỡng, giải trí trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt.

Săn bắt trong khu bảo tồn bị xử lý nặng hơn ở ngoài không?

Có. Săn bắt trong khu vực bị cấm là tình tiết định khung tăng nặng ở khoản 2 Điều 234 và khoản 2 Điều 244 Bộ luật Hình sự, kèm nghĩa vụ bồi thường thiệt hại theo Điều 75 Luật Đa dạng sinh học.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138