Sếu đầu đỏ là loài chim lớn của đồng cỏ ngập nước: đầu và phần trên cổ trơ da màu đỏ, thân xám tro, chân hồng nhạt, khi đứng cao gần ngang ngực người trưởng thành. Ở Việt Nam, sếu chỉ ghé vào mùa khô ở vùng đất ngập nước phía Nam, số lần gặp mỗi năm một thưa, và loài này được xếp vào nhóm nguy cấp, quý, hiếm cần ưu tiên bảo vệ.
Sếu hiếm đi không phải vì một nguyên nhân duy nhất. Đồng cỏ năng, nơi sếu đào củ ăn suốt mùa khô, bị chuyển thành ruộng lúa, ao nuôi tôm, kênh mương; nước bị giữ hoặc rút sai mùa khiến cỏ năng không mọc; người đến quá gần làm chim bỏ bãi ăn. Phần dưới đi lần lượt: nhận biết sếu ngoài thực địa, phân biệt với các loài chim cao cẳng dễ nhầm, lịch một năm của sếu, mối đe doạ, điều luật bảo vệ và việc bạn làm được ngay.
Nhận biết sếu đầu đỏ ngoài thực địa: dáng, màu, tiếng kêu, cách bay
Dáng đứng thẳng, cổ dài và chân rất dài. Sếu là loài chim biết bay có dáng đứng cao nhất. Nhìn từ xa giữa đồng cỏ, sếu như một cột xám đứng yên, đầu ngẩng cao hơn hẳn đám cò, diệc xung quanh. Phần lông đuôi và lông cánh thứ cấp rủ xuống thành một chùm xám phía sau, trông như chiếc váy bồng.
Mảng da đỏ ở đầu và cổ là dấu hiệu chốt. Chim trưởng thành có da trần đỏ phủ quanh đầu và kéo xuống nửa trên của cổ, đỉnh đầu nhẵn màu xám nhạt, hai bên má có túm lông xám. Màu đỏ đậm hơn vào mùa sinh sản. Chim non năm đầu chưa có mảng đỏ: đầu phủ lông màu nâu vàng, thân xám pha nâu, thường đi sát bố mẹ.
Tiếng kêu vang như kèn, nghe được từ rất xa. Cặp sếu thường kêu đáp nhau thành một chuỗi: con trống kêu một tiếng dài, con mái chen hai tiếng ngắn, cả hai ngẩng cổ, xoè nhẹ cánh. Nghe tiếng kèn đôi vọng qua đồng trống lúc sáng sớm là dấu hiệu có cặp sếu gần đó, trước cả khi nhìn thấy chim.
Khi bay, sếu duỗi thẳng cổ ra trước. Cổ duỗi thẳng, chân duỗi về sau vượt khỏi đuôi, cánh vỗ chậm và sâu, đầu cánh đen. Đây là cách nhanh nhất để loại diệc, vì diệc luôn co cổ thành hình chữ S khi bay.
Dấu vết trên bãi ăn. Nơi sếu kiếm ăn để lại những hố đào nông, đất bùn lật lên lẫn rễ cỏ năng, cùng dấu chân ba ngón dài hướng ra trước và một ngón sau rất ngắn. Phân sếu thường thấy thành vệt trắng xám dọc lối đi trên mặt bùn khô.
Phân biệt sếu với các loài chim cao cẳng dễ nhầm
Ngoài đồng, người mới quan sát hay gọi mọi con chim cao cẳng màu xám là sếu. Bảng dưới gom các dấu hiệu nhìn được bằng ống nhòm phổ thông, xếp theo thứ tự nên kiểm tra.
| Loài | Đầu và cổ | Tư thế cổ khi bay | Dấu hiệu chốt |
|---|---|---|---|
| Sếu đầu đỏ | Da trần đỏ ở đầu, nửa trên cổ | Duỗi thẳng | Cao nhất đám chim, kêu như kèn, đi theo cặp hoặc gia đình |
| Diệc xám | Đầu trắng, vệt đen trên mắt kéo thành mào | Co hình chữ S | Đứng rình mồi bất động bên mép nước, mỏ vàng nhọn |
| Diệc lửa | Cổ nâu đỏ có sọc đen dọc | Co hình chữ S | Thân mảnh, hay núp trong lau sậy |
| Cò lạo Ấn Độ | Mặt da trần vàng cam, mỏ vàng hơi cong xuống | Duỗi thẳng | Lưng lông trắng ánh hồng, cánh đen trắng tương phản |
| Già đẫy | Đầu và cổ trọc màu da, mỏ rất to dạng nêm | Rụt cổ | Dáng khom, lưng đen, đứng thành nhóm ở bãi bồi |
Khi chỉ thấy bóng chim bay qua nền trời, hãy nhìn cổ trước tiên: cổ co là diệc, cổ duỗi thì còn lại sếu, cò lạo và các loài hạc. Sau đó nhìn màu đầu. Ghi lại thời điểm, kiểu bãi và hành vi, không cần ghi vị trí công khai.
Sống ở đâu và một năm của sếu diễn ra thế nào
Sếu đầu đỏ ở khu vực Đông Nam Á sinh sản trong mùa mưa ở các vùng đầm lầy nội địa của lưu vực sông Mê Kông, rồi khi nước rút thì tản ra các đồng cỏ ngập nước theo mùa để kiếm ăn, trong đó có vùng đất phèn ở đồng bằng sông Cửu Long. Mốc thời gian dưới đây là ước chừng, xê dịch theo lượng mưa từng năm.
| Thời kỳ | Sếu làm gì | Điều nên tránh |
|---|---|---|
| Mùa mưa | Ghép cặp, làm tổ bằng cỏ trên gò đất giữa đầm, nuôi một đến hai con non | Đi vào đầm lầy mùa sinh sản, làm chim bỏ tổ |
| Cuối mùa mưa, nước bắt đầu rút | Cả gia đình bay về đồng cỏ năng ngập nông | Xua đuổi đàn mới đến khi chim đang mệt |
| Giữa mùa khô | Đào củ năng, ăn thêm côn trùng, ốc, ếch nhái nhỏ; cặp chim nhảy múa | Đốt đồng, thả trâu bò dày đặc trên bãi ăn |
| Cuối mùa khô, đầu mùa mưa | Rời đồng bằng về nơi sinh sản | Hiểu nhầm rằng sếu đã bỏ hẳn vùng này |
Thức ăn chính của sếu ở đồng bằng là củ của cỏ năng kim, loại cỏ mọc trên đất phèn ngập nông. Cỏ năng chỉ ra củ tốt khi mặt đất ngập nước vào mùa mưa và khô dần vào mùa khô. Vì vậy một bãi cỏ năng bị đắp đê giữ nước quanh năm hoặc bị tháo cạn sớm đều không còn nuôi được sếu, dù nhìn từ xa vẫn xanh.
Vì sao sếu đầu đỏ suy giảm mạnh
Mất đồng cỏ năng. Phần lớn đồng cỏ ngập nước theo mùa ở vùng thấp đã được khai hoang làm ruộng, ao nuôi thủy sản, vườn cây. Sếu không ăn được trên ruộng lúa thâm canh như cò, nên mỗi mảnh đồng cỏ bị san lấp là một phần bãi ăn biến mất hẳn.
Nước bị điều tiết sai mùa. Đê bao giữ nước kéo dài làm cỏ năng chết úng; tháo cạn quá sớm làm đất phèn nứt, củ năng teo. Cả hai cách đều để lại đồng cỏ trông xanh nhưng không có thức ăn.
Cháy đồng mùa khô. Lửa lan trên lớp cỏ khô thiêu cả lớp mặt đất nơi củ năng nằm, cũng là lúc sếu đang cần ăn nhiều nhất trước chuyến bay về nơi sinh sản.
Thuốc bảo vệ thực vật và lưới. Sếu ăn ốc, ếch nhái trên đồng ruộng ven bãi có thể nhiễm hoá chất. Lưới giăng bắt chim nước, dây điện trung thế băng ngang đồng trống cũng gây thương vong cho chim lớn bay thấp.
Nhiễu động từ người. Người đi bộ đến gần, xuồng máy, máy bay không người lái quay chụp khiến sếu bay lên. Mỗi lần bay lên rồi tìm chỗ khác là năng lượng mất đi, bãi ăn tốt bị bỏ trống.
Đàn nhỏ, sinh sản chậm. Mỗi cặp chỉ nuôi một hoặc hai con mỗi năm, chim non nhiều năm sau mới ghép cặp. Khi số chim đã rất ít, mất một con trưởng thành là mất luôn một cặp sinh sản.
Sếu đầu đỏ được pháp luật bảo vệ thế nào
Sếu đầu đỏ nằm trong nhóm loài nguy cấp, quý, hiếm được Nhà nước ưu tiên bảo vệ. Luật Đa dạng sinh học, Điều 7 khoản 4, nghiêm cấm săn bắt, giết, tiêu thụ, vận chuyển, mua, bán trái phép loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, kể cả quảng cáo, tiếp thị sản phẩm có nguồn gốc từ các loài này.
Bộ luật Hình sự, Điều 244, quy định tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm. Theo khoản 1 điểm a, người săn bắt, giết, nuôi, nhốt, vận chuyển, buôn bán trái phép động vật thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ có thể bị phạt tiền từ 1 tỷ đồng đến 4 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm. Khoản 2 nâng khung lên phạt tù từ 05 năm đến 10 năm trong một số trường hợp, trong đó có săn bắt trong khu vực bị cấm hoặc vào thời gian bị cấm (điểm h) và buôn bán, vận chuyển qua biên giới (điểm i).
Với nơi sống, Luật Đa dạng sinh học, Điều 35, coi đất ngập nước tự nhiên là vùng đầm lầy, than bùn hoặc vùng nước thường xuyên hoặc tạm thời, và giao Ủy ban nhân dân cấp tỉnh điều tra, kiểm kê, xác lập chế độ phát triển bền vững cho hệ sinh thái ở đó. Điều 41 yêu cầu khu vực có loài ưu tiên bảo vệ sinh sống tự nhiên, kể cả theo mùa, phải được điều tra, đánh giá để lập dự án thành lập khu bảo tồn. Nói cách khác, giữ sếu là giữ cả đồng cỏ năng chứ không chỉ cấm bắt chim.
Hiểu lầm hay gặp về sếu đầu đỏ
"Sếu và hạc là một con." Hình chim cao cẳng đứng trên lưng rùa trong tranh, tượng là hình tượng văn hoá, không mô tả đúng loài nào. Sếu đầu đỏ là loài có thật với dấu hiệu rõ ràng: da trần đỏ ở đầu và tiếng kêu như kèn.
"Sếu về ít là vì chúng đổi chỗ, không đáng lo." Sếu có thể dời bãi ăn khi nước năm đó bất thường, nhưng xu hướng chung qua nhiều năm là suy giảm mạnh ở cả nơi sinh sản lẫn nơi kiếm ăn. Đổi chỗ không bù được cho đồng cỏ đã mất.
"Rải thóc cho sếu ăn là giúp chúng." Sếu sống nhờ củ năng và động vật nhỏ trên đồng cỏ. Thức ăn do người rải làm chim tụ dày một chỗ, dễ lây bệnh, quen người và dễ bị bắt. Giữ đồng cỏ đúng chế độ nước có ích hơn nhiều.
"Lại gần chụp ảnh một chút thì không sao." Mỗi lần sếu bay lên vì người đến gần là một lần mất năng lượng và mất giờ ăn. Ảnh đẹp chụp được bằng ống kính dài từ chỗ đứng cố định, không phải bằng cách bước tới.
"Thấy sếu nuôi ở vườn thú nghĩa là loài này vẫn ổn." Cá thể nuôi giữ để bảo tồn hay giáo dục không thay thế được quần thể ngoài tự nhiên, nơi chúng di chuyển theo mùa và tự nuôi con.
Mỗi người làm được gì cho sếu đầu đỏ
Phần lớn việc dưới đây không cần bạn sống gần đồng cỏ. Chỉ cần làm đúng khi có dịp gặp sếu hoặc khi đứng trước lựa chọn mua bán.
- Khi ngắm sếu, đứng yên ở khoảng cách mà chim không ngẩng đầu nhìn về phía bạn; thấy chim bắt đầu đi xa dần là đã quá gần, lùi lại.
- Không dùng máy bay không người lái, không gọi to, không ném đồ để chim bay lên cho đẹp ảnh.
- Khi đăng ảnh, tắt chức năng gắn toạ độ của điện thoại và không ghi nơi chụp cụ thể; chỉ nói chung là vùng đồng bằng.
- Nếu sống ở vùng đất phèn ven đồng cỏ, không đốt đồng vào mùa khô, nhắc người quen làm theo.
- Thấy sếu bị thương, mắc lưới hoặc đi lạc vào khu dân cư: không tự bắt, giữ người và chó tránh xa, báo ngay Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc cơ sở cứu hộ gần nhất như Luật Đa dạng sinh học, Điều 47 khoản 2 quy định.
- Không mua, không ăn chim trời, không nhận nuôi chim hoang dã dưới bất cứ danh nghĩa nào.
Một việc nhỏ khác: khi kể với trẻ về sếu, hãy cho trẻ nghe tiếng kêu và xem cách cặp sếu nhảy múa, thay vì chỉ đọc tên trong danh sách loài nguy cấp. Trẻ nhớ con vật qua hành vi lâu hơn qua con số.
Câu hỏi thường gặp
Sếu đầu đỏ ăn gì?
Ở đồng bằng phía Nam, thức ăn chính của sếu đầu đỏ là củ cỏ năng kim mọc trên đất phèn ngập nông. Sếu còn ăn thêm côn trùng, ốc, ếch nhái nhỏ và hạt cỏ khi có.
Sếu đầu đỏ về Việt Nam vào mùa nào?
Sếu thường ghé đồng cỏ ngập nước phía Nam trong mùa khô, từ lúc nước bắt đầu rút đến đầu mùa mưa năm sau. Mốc cụ thể xê dịch theo lượng mưa và mực nước từng năm.
Làm sao phân biệt sếu với diệc khi chim đang bay?
Nhìn cổ trước tiên. Sếu bay duỗi thẳng cổ ra trước, chân duỗi về sau; diệc luôn co cổ thành hình chữ S. Sếu cũng to hơn, vỗ cánh chậm và sâu hơn.
Sếu đầu đỏ có làm tổ ở Việt Nam không?
Sếu ở khu vực này chủ yếu làm tổ trong mùa mưa ở các đầm lầy nội địa của lưu vực sông Mê Kông bên ngoài Việt Nam, rồi bay về đồng bằng phía Nam kiếm ăn vào mùa khô.
Bắt hoặc nuôi sếu đầu đỏ bị xử lý thế nào?
Sếu thuộc nhóm loài được ưu tiên bảo vệ. Bộ luật Hình sự, Điều 244 khoản 1, quy định phạt tiền từ 1 tỷ đến 4 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm với hành vi săn bắt, nuôi, nhốt, buôn bán trái phép.
Thấy sếu bị thương thì phải làm gì?
Không tự bắt hay mang về nhà. Giữ khoảng cách, ngăn người và vật nuôi lại gần, rồi báo ngay Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc cơ sở cứu hộ gần nhất để được tiếp nhận và cứu chữa đúng cách.