Việt Nam từng có tê giác một sừng sống trong rừng, nhưng loài này nay không còn trong tự nhiên ở nước ta; nguyên nhân chính là săn bắt lấy sừng cộng với rừng bị thu hẹp, khiến một quần thể vốn đã nhỏ không thể phục hồi. Sừng tê giác chỉ là chất sừng, cùng loại với móng tay, tóc người; không có cơ sở khoa học nào cho thấy nó chữa được bệnh.
Mua bán sừng tê giác là tội phạm theo Điều 244 Bộ luật Hình sự, tính từ 50 gam. Câu chuyện tê giác ở Việt Nam là bài học đắt giá về việc một loài biến mất có thể diễn ra lặng lẽ thế nào. Phần dưới giới thiệu năm loài tê giác, vì sao chúng mất dần, những lời đồn về sừng và điều pháp luật quy định.
Năm loài tê giác còn lại trên thế giới
Hiện thế giới còn năm loài tê giác, hai ở châu Phi và ba ở châu Á. Cả năm đều bị đe doạ, trong đó ba loài châu Á ở tình trạng đặc biệt nguy cấp:
| Loài | Số sừng | Nơi sống (vùng rộng) | Nhận biết |
|---|---|---|---|
| Tê giác trắng | Hai | Đồng cỏ châu Phi | To nhất trong các loài tê giác, môi vuông rộng để gặm cỏ |
| Tê giác đen | Hai | Vùng cây bụi châu Phi | Môi trên nhọn, móc để bứt lá cây bụi |
| Tê giác Ấn Độ | Một | Đồng cỏ ven sông Nam Á | Da có nhiều mụn sần, nếp gấp như áo giáp |
| Tê giác Java | Một (con cái có khi gần như không có sừng) | Rừng nhiệt đới Đông Nam Á | Nhỏ hơn tê giác Ấn Độ, nếp da rõ, sừng ngắn |
| Tê giác Sumatra | Hai | Rừng mưa Đông Nam Á | Nhỏ nhất, có lông thưa màu nâu đỏ |
Tê giác từng sống ở Việt Nam là tê giác Java, tên khoa học Rhinoceros sondaicus, một loài tê giác một sừng sống trong rừng rậm. Ngày nay, loài này chỉ còn một nhóm rất nhỏ ở một vùng thuộc Đông Nam Á hải đảo, và là một trong những loài thú lớn hiếm nhất hành tinh.
Tê giác một sừng từng sống thế nào trong rừng Việt Nam
Tê giác Java sống đơn độc trong rừng rậm nhiệt đới đất thấp, gần sông suối và vũng lầy. Chúng ăn lá, cành non, chồi cây bụi và quả rụng, dùng môi trên có mấu nhọn để bứt lá. Tê giác thích đầm mình trong bùn để giữ mát, giữ ẩm cho da và tránh côn trùng.
Đây là loài cực kỳ kín đáo. Người dân sống gần rừng có thể cả đời không gặp tê giác, chỉ thấy dấu chân ba ngón tròn to, những vũng bùn đầm nhẵn, lối mòn xuyên qua bụi rậm và đống phân tê giác thường thải ở cùng một chỗ. Chính sự kín đáo này khiến giới khoa học từng không biết chắc tê giác còn tồn tại ở Việt Nam hay không trong một thời gian dài.
Tê giác sinh sản rất chậm: con cái mang thai hơn một năm, mỗi lứa một con, và con non ở với mẹ vài năm. Một quần thể nhỏ, sống rải rác trong rừng, khó tìm được bạn tình, càng sinh sản chậm hơn nữa.
Khi rừng đất thấp bị chia cắt bởi nương rẫy, đường sá, khu dân cư, nhóm tê giác cuối cùng bị dồn vào một vùng rừng nhỏ, cách biệt với mọi quần thể khác. Đến khi các cuộc khảo sát xác nhận được sự hiện diện của chúng, thì số còn lại đã quá ít để tự phục hồi.
Vì sao tê giác biến mất khỏi Việt Nam
Săn lấy sừng. Sừng tê giác có giá rất cao trên thị trường chợ đen vì những lời đồn về sức khoẻ và địa vị. Chỉ cần một vài vụ săn trộm cũng đủ xoá sổ một quần thể nhỏ.
Rừng đất thấp bị thu hẹp. Tê giác Java cần rừng rậm đất thấp gần nước, đúng loại rừng dễ bị khai phá để làm nông nghiệp. Mất rừng đẩy tê giác vào các mảng rừng nhỏ, cô lập.
Quần thể quá nhỏ. Khi chỉ còn vài cá thể, mỗi con chết đi vì bất kỳ lý do nào, bệnh tật, tuổi già hay bị săn, đều là mất mát không bù lại được. Không có cá thể mới từ nơi khác đến bổ sung.
Sinh sản chậm. Mỗi lứa một con, cách nhau nhiều năm. Tốc độ sinh không bao giờ đuổi kịp tốc độ mất đi khi có săn bắt.
Bảo vệ đến muộn. Khi các nỗ lực bảo vệ được triển khai mạnh, quần thể đã ở dưới ngưỡng có thể tự duy trì. Bài học rút ra: bảo vệ phải bắt đầu khi loài còn đủ đông, không phải khi chỉ còn lại vài con.
Vì sao rất khó biết một loài đã thật sự biến mất
Với một loài kín đáo như tê giác Java, việc khẳng định nó còn hay mất không hề đơn giản. Người khảo sát hiếm khi nhìn thấy con vật. Họ dựa vào dấu chân, phân, vết bứt lá, vũng đầm và ảnh từ bẫy ảnh đặt dọc lối mòn. Nhiều tháng không thấy dấu vết chưa chắc đã có nghĩa là loài đã mất, vì con vật có thể đi sang khu rừng khác.
Một cách được dùng là thu phân rồi phân tích di truyền. Từ những mẫu phân nhặt được trong rừng, phòng thí nghiệm có thể biết đó là của bao nhiêu cá thể khác nhau, đực hay cái. Khi mọi mẫu phân đều thuộc về cùng một cá thể, các nhà khoa học hiểu rằng khu rừng chỉ còn lại một con duy nhất, và một con thì không thể sinh sản.
Bài học ở đây là: đến lúc khoa học xác nhận được tình trạng của một quần thể nhỏ, thường đã quá muộn để cứu nó. Đó là lý do các nhà bảo tồn khuyên hành động sớm, ngay khi có dấu hiệu suy giảm, không chờ có số liệu đầy đủ.
Câu chuyện này cũng nhắc rằng những thông tin tưởng như vụn vặt từ người dân ven rừng, như thấy dấu chân lạ, nghe tiếng động lạ, thấy bẫy, có thể là mảnh ghép quan trọng. Báo những thông tin ấy cho kiểm lâm là cách bạn góp mắt cho rừng.
Sừng tê giác: lời đồn và sự thật
Sừng tê giác không phải xương, không phải ngà, mà là một khối chất sừng nén chặt. Đối chiếu những lời đồn phổ biến với hiểu biết khoa học:
| Lời đồn | Sự thật |
|---|---|
| Sừng tê giác chữa được bệnh nặng | Không có cơ sở khoa học. Thành phần chính là chất sừng, giống móng tay, tóc người |
| Sừng tê giác giải độc, giải rượu | Không có bằng chứng. Nhai móng tay cũng cho tác dụng tương tự, tức là không có tác dụng gì |
| Sừng là xương nên không mọc lại | Sừng tê giác không có lõi xương, nếu chỉ cắt phần ngoài thì có thể mọc lại; nhưng kẻ săn trộm lấy sát gốc và thường giết con vật |
| Mua sừng là chuyện riêng của người mua | Mỗi giao dịch duy trì thị trường, là lý do trực tiếp khiến tê giác bị săn |
| Sừng bán trên thị trường đều là thật | Rất nhiều là hàng giả làm từ sừng trâu, nhựa; người mua vừa phạm luật vừa bị lừa |
Điểm cần nhấn mạnh: không có loại sừng tê giác nào an toàn để mua. Mua hàng thật là tiếp tay cho săn trộm và phạm luật; mua hàng giả là mất tiền và vẫn giữ cho nhu cầu tồn tại.
Pháp luật xử lý sừng tê giác thế nào
Điều 244 Bộ luật Hình sự (tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm) nêu riêng sừng tê giác. Tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép sừng tê giác từ 50 gam đến dưới 1 kilôgam bị phạt tiền từ 1 tỷ đến 4 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 1 năm đến 5 năm (khoản 1 điểm c).
Từ 1 kilôgam đến dưới 9 kilôgam, mức phạt tù là từ 5 năm đến 10 năm (khoản 2 điểm d); từ 9 kilôgam trở lên là từ 10 năm đến 15 năm (khoản 3 điểm d). Săn bắt, giết, vận chuyển, buôn bán từ một đến hai cá thể tê giác hoặc bộ phận cơ thể không thể tách rời sự sống của chúng thuộc khoản 2 điểm c; từ ba cá thể trở lên thuộc khoản 3 điểm c.
Buôn bán, vận chuyển qua biên giới là tình tiết tăng nặng (khoản 2 điểm i). Người phạm tội còn có thể bị phạt bổ sung từ 100 triệu đến 400 triệu đồng; pháp nhân thương mại bị phạt tiền rất nặng hoặc đình chỉ hoạt động theo khoản 5.
Luật Đa dạng sinh học, Điều 7 khoản 4 cũng cấm quảng cáo, tiếp thị, tiêu thụ trái phép sản phẩm có nguồn gốc từ loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ. Như vậy, cả người rao bán, người môi giới và người tiêu thụ đều nằm trong phạm vi bị cấm.
Bài học từ tê giác cho các loài còn lại
Tê giác đã mất, nhưng câu chuyện của chúng giúp bảo vệ những loài đang đi trên con đường tương tự như voi, bò tót, sao la. Những việc cụ thể:
- Từ chối mọi sản phẩm được quảng cáo là sừng tê giác, kể cả dạng bột, dạng chén mài, dạng mẩu nhỏ làm quà.
- Khi người thân ốm nặng và có ai đó gợi ý dùng sừng tê giác, hãy nhẹ nhàng giải thích rằng nó không có tác dụng chữa bệnh, và đưa người bệnh đến cơ sở y tế.
- Báo cơ quan chức năng khi thấy rao bán sừng tê giác trên mạng hoặc ở cửa hàng; giữ lại ảnh chụp màn hình, tên tài khoản.
- Quan tâm đến những loài còn sống nhưng đang ít dần. Thông tin về voi, bò tót trong khu vực bạn sống quý hơn mọi tiếc nuối về tê giác.
- Kể câu chuyện tê giác cho trẻ như một bài học về trách nhiệm, không cần chi tiết đau lòng, chỉ cần để các em hiểu rằng một loài có thể biến mất nếu con người không để ý.
Sự biến mất của tê giác ở Việt Nam không đến trong một ngày. Nó là kết quả của nhiều năm im lặng. Lắng nghe những tín hiệu nhỏ như dấu chân thưa dần, lời kể ít dần, chính là cách để không lặp lại bài học này.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam còn tê giác trong tự nhiên không?
Không. Tê giác Java từng sống trong rừng Việt Nam nay không còn trong tự nhiên ở nước ta. Những con tê giác bạn có thể thấy ở vườn thú là các loài nhập từ nơi khác.
Sừng tê giác làm bằng gì?
Sừng tê giác là khối chất sừng nén chặt, cùng loại protein với móng tay và tóc người. Sừng không có lõi xương bên trong, khác với sừng trâu bò.
Sừng tê giác có chữa được ung thư hay giải độc không?
Không. Không có nghiên cứu khoa học đáng tin cậy nào cho thấy sừng tê giác chữa được ung thư, giải độc hay chữa bất kỳ bệnh nào. Mua bán sừng tê giác trái phép là phạm luật.
Mua một mẩu sừng tê giác nhỏ có bị xử lý hình sự không?
Theo Điều 244 Bộ luật Hình sự, tàng trữ, buôn bán trái phép sừng tê giác từ 50 gam là đủ để bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Dưới mức đó vẫn bị cấm và có thể bị xử phạt.
Tê giác nào là loài hiếm nhất?
Tê giác Java và tê giác Sumatra đều thuộc nhóm thú lớn hiếm nhất thế giới, chỉ còn rất ít cá thể ở một vài vùng nhỏ thuộc Đông Nam Á. Cả hai được bảo vệ nghiêm ngặt.