Voi châu Á và voi châu Phi khác nhau rõ nhất ở tai, đỉnh đầu, đường lưng và chóp vòi: voi châu Phi tai to hình quạt, đầu tròn một khối, lưng võng, chóp vòi có hai núm; voi châu Á tai nhỏ, đầu hai u, lưng gù, chóp vòi một núm. Voi châu Phi nhìn chung to hơn, và cả voi đực lẫn voi cái thường đều có ngà.
Ngày nay giới khoa học thường tách voi châu Phi thành hai loài: voi xavan sống ở đồng cỏ và voi rừng châu Phi sống trong rừng mưa. Như vậy trên Trái Đất có ba loài voi, cả ba đều bị đe doạ. Phần dưới có bảng so sánh, mẹo nhận nhanh khi xem ảnh và những hiểu lầm hay gặp.
Ba loài voi còn lại trên Trái Đất
Họ voi từng rất đông đúc với nhiều loài, trong đó có voi ma mút đã tuyệt chủng. Hiện chỉ còn ba loài. Voi châu Á mang tên khoa học Elephas maximus, sống rải rác từ Nam Á tới Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. Hai loài voi châu Phi cùng thuộc chi Loxodonta: voi xavan (Loxodonta africana) và voi rừng châu Phi (Loxodonta cyclotis).
Voi xavan là hình ảnh quen thuộc trong các phim tài liệu: thân khổng lồ, tai xoè rộng, đi thành đàn lớn trên đồng cỏ khô. Đây là loài động vật trên cạn lớn nhất hiện nay. Voi rừng châu Phi nhỏ hơn, tai tròn hơn, ngà thẳng và hướng xuống, sống kín đáo trong rừng mưa nhiệt đới, ít khi xuất hiện trên phim.
Voi châu Á và voi châu Phi tách thành hai nhánh từ rất lâu, vì vậy chúng không lai với nhau trong tự nhiên. Về họ hàng, voi châu Á thậm chí gần voi ma mút hơn là gần voi châu Phi. Hiểu điều này giúp bạn thấy mỗi loài voi là một nhánh tiến hoá riêng, không thể lấy loài này thay cho loài kia khi bàn chuyện bảo tồn.
Ở Việt Nam, voi trong rừng và voi nhà đều là voi châu Á. Những con voi châu Phi bạn thấy trong vườn thú hay trên mạng đều không phải voi bản địa của nước ta.
Bảng phân biệt hình dáng
Đặt hai loài cạnh nhau, khác biệt hiện ra ở gần như mọi bộ phận. Bảng này so voi châu Á với voi xavan, loài voi châu Phi mà phần lớn mọi người hình dung:
| Đặc điểm | Voi châu Á | Voi châu Phi (xavan) |
|---|---|---|
| Tai | Nhỏ, gần tròn, mép trên thấp hơn đỉnh đầu | Rất to, hình quạt, phủ kín cả vai, mép trên cao hơn đỉnh đầu |
| Đỉnh đầu | Hai u nhô lên, ngăn bởi rãnh lõm | Một khối tròn, không có hai u |
| Điểm cao nhất | Đỉnh đầu hoặc giữa lưng | Vai |
| Đường lưng | Cong lên như vòm | Võng xuống ở giữa |
| Chóp vòi | Một núm ở phía trên | Hai núm, trên và dưới |
| Ngà | Chỉ một phần voi đực có ngà dài; voi cái thường không ngà | Cả đực và cái thường đều có ngà |
| Da | Ít nhăn hơn, nhiều cá thể có mảng loang hồng | Nhăn sâu, đều màu xám |
| Vòi | Tương đối nhẵn | Có nhiều vòng nếp nhăn rõ |
Nếu chỉ được nhớ một điều, hãy nhớ đôi tai. Nhiều người còn dùng mẹo vui: tai voi châu Phi to và có hình dáng gợi nhớ lục địa châu Phi, còn tai voi châu Á nhỏ, gọn hơn. Mẹo này đủ để nhận ra loài trong hầu hết ảnh chụp ngang.
Nhìn tai, đầu và lưng: ba điểm nhận ra trong một giây
Tai là dấu hiệu dễ nhất. Voi châu Phi sống ở vùng nóng, trống trải, đôi tai to là chiếc quạt toả nhiệt khổng lồ với mạng mạch máu dày. Khi giận dữ hoặc cảnh giác, voi châu Phi xoè tai ra trông như cánh buồm, làm thân hình như to gấp rưỡi.
Đỉnh đầu khác nhau từ xa. Nhìn bóng voi ngược sáng, voi châu Á có đỉnh đầu như hai ụ đất nhỏ, còn voi châu Phi tròn trịa một khối. Đây là chi tiết rất có ích khi xem ảnh chụp lúc hoàng hôn, khi màu da và nếp nhăn không còn thấy rõ.
Đường lưng kể câu chuyện. Lưng voi châu Á cong lên, điểm cao nhất là đầu hoặc giữa lưng. Lưng voi châu Phi võng xuống, vai và hông cao hơn khúc giữa. Chỉ cần nhìn đường viền trên của con vật là phân biệt được.
Kích thước chỉ dùng để tham khảo. Voi châu Phi xavan thường to hơn rõ rệt, nhưng một con voi châu Á đực trưởng thành vẫn lớn hơn voi châu Phi non. Đừng dựa vào độ to nhỏ khi không có vật so sánh trong khung hình.
Voi rừng châu Phi là trường hợp dễ nhầm. Loài này có tai tròn hơn voi xavan, thân nhỏ hơn, nên đôi khi bị tưởng là voi châu Á. Hãy nhìn đầu và lưng: voi rừng châu Phi vẫn có đầu một khối, lưng không gù, chóp vòi hai núm.
Vòi và ngà: khác nhau từ cách cầm nắm đến cách mọc
Chóp vòi là một chi tiết nhỏ nhưng phản ánh cách sống. Voi châu Phi có hai núm ở chóp vòi, kẹp vật như hai ngón tay. Voi châu Á chỉ có một núm ở phía trên, thường cuộn vòi quanh bó cỏ rồi giật lên, hoặc kẹp vật giữa núm và mép dưới. Khi quan sát voi ăn, bạn sẽ thấy voi châu Á hay quấn, voi châu Phi hay nhón.
Ngà của cả hai loài đều là răng cửa hàm trên mọc dài suốt đời. Ở voi châu Phi, cả đực và cái thường có ngà, ngà voi đực xavan có thể rất dài và cong. Voi rừng châu Phi có ngà thẳng hơn, hướng xuống đất, cứng và đặc, giúp chúng lách qua rừng rậm. Ở voi châu Á, chỉ một phần voi đực có ngà dài, voi cái thường không có ngà hoặc ngà rất ngắn.
Khác biệt này dẫn tới hệ quả bảo tồn quan trọng. Ở châu Phi, săn ngà đe doạ cả voi đực lẫn voi cái. Ở châu Á, săn ngà nhắm chủ yếu vào voi đực có ngà, làm lệch tỉ lệ đực cái trong quần thể và khiến voi đực có ngà ngày càng hiếm. Ở một số quần thể voi châu Phi bị săn ráo riết, các nhà nghiên cứu còn ghi nhận tỉ lệ voi cái không ngà tăng lên, như một vết sẹo do con người để lại trên chính bộ gen của loài.
Với người tiêu dùng, điều đáng nhớ là ngà của loài nào cũng có cùng một cái giá: một con voi bị giết, vì phần chân ngà cắm sâu trong hộp sọ. Không có loại ngà nào là ngà vô hại.
Nơi sống và tập tính khác nhau ra sao
Môi trường sống định hình gần như mọi thói quen của voi. So sánh ba loài:
| Voi châu Á | Voi xavan | Voi rừng châu Phi | |
|---|---|---|---|
| Môi trường | Rừng nhiệt đới, rừng khộp, trảng cỏ xen rừng | Đồng cỏ, xavan, rừng thưa khô | Rừng mưa rậm rạp |
| Kích thước đàn | Đàn nhỏ, vài con đến vài chục con | Có thể tụ thành đàn rất lớn quanh nguồn nước | Nhóm nhỏ, kín đáo |
| Thức ăn chính | Cỏ, tre nứa, lá, vỏ cây | Cỏ, cành cây bụi, vỏ cây | Lá, quả rừng; phát tán hạt rất mạnh |
| Quan hệ với người | Lâu đời được thuần dưỡng làm voi nhà | Không có truyền thống thuần dưỡng phổ biến | Gần như không thuần dưỡng |
| Nguy cơ chính | Mất rừng, xung đột với người, săn ngà | Săn ngà, mất đồng cỏ, xung đột | Săn ngà, khai thác gỗ, mất rừng mưa |
Do sống trong rừng rậm, voi châu Á và voi rừng châu Phi khó đếm và khó theo dõi hơn voi xavan. Người nghiên cứu thường phải dựa vào dấu chân, phân và bẫy ảnh thay vì quan sát trực tiếp. Đây cũng là lý do thông tin về các đàn voi rừng thường ít và chậm hơn.
Mức độ bị đe doạ và cách cả ba loài được bảo vệ
Cả ba loài voi đều nằm trong danh sách các loài bị đe doạ trên thế giới, voi rừng châu Phi bị xếp ở mức nguy cấp nghiêm trọng hơn cả. Voi châu Á, dù tổng số ít hơn voi châu Phi nhiều, lại ít được nhắc đến trên truyền thông, nên nhiều người không biết loài voi ngay trong khu vực mình đang ở tình trạng đáng lo như thế nào.
Việc buôn bán quốc tế các loài voi chịu sự điều chỉnh của Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp, gọi tắt là CITES. Theo giải thích tại Điều 3 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, Việt Nam là thành viên CITES từ ngày 20/4/1994; Phụ lục I CITES gồm những loài bị đe doạ tuyệt chủng, bị cấm xuất khẩu, nhập khẩu, tái xuất khẩu mẫu vật khai thác từ tự nhiên vì mục đích thương mại.
Ở trong nước, Điều 244 Bộ luật Hình sự xử lý hành vi săn bắt, giết, vận chuyển, buôn bán trái phép động vật thuộc Phụ lục I CITES và nêu riêng voi, ngà voi. Tình tiết buôn bán, vận chuyển qua biên giới là tình tiết tăng nặng tại khoản 2 điểm i. Điều đó có nghĩa: mang một món đồ ngà voi châu Phi mua ở nước ngoài về Việt Nam không phải là chuyện nhỏ, dù voi đó không sống ở nước ta.
Pháp luật không phân biệt voi châu Á hay châu Phi khi xử lý ngà. Ngà voi, dù từ loài nào, nếu tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép từ 2 kilôgam trở lên là đã thuộc khoản 1 Điều 244, với hình phạt tiền từ 1 tỷ đến 4 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 1 năm đến 5 năm.
Mẹo nhận nhanh khi xem ảnh hoặc phim tài liệu
Khi gặp một tấm ảnh voi trên mạng, bạn có thể đoán loài theo trình tự sau, mỗi bước loại trừ thêm một khả năng:
- Nhìn bối cảnh: đồng cỏ khô, cây keo dù, ngựa vằn hay hươu cao cổ phía sau gần như chắc chắn là voi xavan châu Phi.
- Nhìn tai: tai to phủ kín vai là voi châu Phi; tai nhỏ, gọn là voi châu Á hoặc voi rừng châu Phi.
- Nhìn đỉnh đầu ở góc nghiêng: hai u là voi châu Á, một khối tròn là voi châu Phi.
- Nhìn đường lưng: gù lên là voi châu Á, võng xuống là voi châu Phi.
- Nếu ảnh chụp gần, nhìn chóp vòi: một núm là voi châu Á, hai núm là voi châu Phi.
- Nếu thấy voi đang chở người, kéo gỗ hay biểu diễn ở châu Á, gần như chắc chắn đó là voi châu Á, loài có lịch sử thuần dưỡng lâu đời.
Làm vài lần với ảnh trong sách hay phim tài liệu, bạn sẽ nhận ra loài chỉ trong một cái liếc mắt. Đây cũng là bài tập quan sát hay để làm cùng trẻ: cho trẻ tự tìm ba điểm khác nhau, không chấm điểm, chỉ cùng nhau kiểm tra lại.
Câu hỏi thường gặp
Voi châu Á và voi châu Phi có lai được với nhau không?
Trong tự nhiên thì không, vì hai loài sống ở hai lục địa và đã tách nhánh từ rất lâu. Hai loài thuộc hai chi khác nhau, khác biệt về di truyền rất lớn, nên không thể coi chúng là cùng một loài voi.
Loài voi nào to nhất?
Voi xavan châu Phi là loài voi to nhất và cũng là động vật trên cạn lớn nhất hiện nay. Voi châu Á nhỏ hơn, voi rừng châu Phi là loài nhỏ nhất trong ba loài voi còn sống.
Việt Nam có voi châu Phi không?
Voi sống tự nhiên trong rừng Việt Nam và voi nhà ở Việt Nam đều là voi châu Á. Voi châu Phi chỉ có thể thấy ở một số cơ sở nuôi nhốt được cấp phép, không phải loài bản địa.
Vì sao voi châu Phi có tai to hơn voi châu Á?
Voi châu Phi xavan sống ở vùng nóng, trống trải, ít bóng râm. Đôi tai to với nhiều mạch máu giúp toả nhiệt khi quạt. Voi châu Á sống trong rừng nhiều bóng mát hơn nên tai nhỏ là đủ.
Ngà voi châu Phi mua ở nước ngoài mang về Việt Nam có bị phạt không?
Có. Vận chuyển, buôn bán qua biên giới là tình tiết tăng nặng theo Điều 244 Bộ luật Hình sự. Ngà voi của bất kỳ loài nào cũng bị xử lý như nhau, không có ngoại lệ cho đồ mua làm quà lưu niệm.
Voi ma mút gần với voi châu Á hay voi châu Phi hơn?
Theo các nghiên cứu di truyền, voi ma mút có họ hàng gần với voi châu Á hơn là với voi châu Phi. Dù vậy, voi ma mút đã tuyệt chủng và không phải tổ tiên trực tiếp của voi châu Á.