Nuôi nhốt gấu lấy mật là việc giữ gấu ngựa, gấu chó trong chuồng chật nhiều năm liền để khai thác mật; việc khai thác này bị cấm, gây tổn hại lâu dài cho sức khoẻ và hành vi của gấu, và đang được chấm dứt bằng cách chuyển các con gấu còn lại vào cơ sở cứu hộ, nơi phần lớn sẽ sống trọn đời vì không thể thả về rừng.
Câu hỏi người ta hay đặt ra là: đã giải cứu thì sao không thả gấu về rừng cho tự do? Câu trả lời nằm ở chỗ những con gấu này đã mất gần như mọi kỹ năng sống hoang dã, nhiều con mang tổn thương không hồi phục được. Bài này giải thích vì sao việc nuôi gấu lấy mật phải chấm dứt, quá trình giải cứu đi qua những bước nào theo quy định hiện hành, và vì sao việc bạn không mua mật gấu là mắt xích quan trọng nhất.
Vì sao việc nuôi gấu lấy mật phải chấm dứt
Trong một thời gian dài ở nhiều nước châu Á, gấu bị bắt từ rừng, phần nhiều là gấu con, rồi đưa về nuôi trong lồng sắt để khai thác mật. Nhu cầu này dựa trên những lời đồn về công dụng chữa bệnh của mật gấu, vốn không có cơ sở để tin. Hệ quả là áp lực săn bắt gấu ngoài tự nhiên tăng mạnh, gấu mẹ bị giết để bắt con, và quần thể gấu hoang dã suy giảm nghiêm trọng.
Có ba lý do khiến hình thức này không thể tiếp tục. Thứ nhất, nó đi ngược pháp luật: gấu ngựa và gấu chó thuộc Phụ lục I CITES, việc nuôi nhốt, vận chuyển, buôn bán trái phép bị xử lý theo Điều 244 Bộ luật Hình sự. Thứ hai, nó che chắn cho săn bắt: khi thị trường mật gấu còn tồn tại, không ai phân biệt được mật từ gấu nuôi hay gấu mới bắt từ rừng. Thứ ba, nó gây đau đớn kéo dài cho con vật trong suốt nhiều năm.
Cần nói rõ: việc đóng cửa các cơ sở nuôi gấu không có nghĩa là bỏ mặc những con gấu còn lại. Chúng là những cá thể sống, cần được chăm sóc đến cuối đời. Vì vậy hướng đi được chọn là chuyển giao gấu vào cơ sở cứu hộ, cơ sở bảo tồn đủ điều kiện, nơi con vật được chữa trị, phục hồi và sống trong môi trường gần với tự nhiên nhất có thể.
Gấu nuôi nhốt lâu năm bị tổn hại thế nào
Hành vi rập khuôn. Gấu trong chuồng chật thường đi qua đi lại một đường cố định, lắc đầu liên tục, đứng lên ngồi xuống hay gặm song sắt. Đây là dấu hiệu căng thẳng mãn tính, có thể kéo dài nhiều năm sau khi gấu đã ra khỏi chuồng.
Cơ bắp và xương yếu. Không leo trèo, không đi lại, gấu teo cơ, móng mọc dài cong vào thịt, khớp cứng. Nhiều con khi mới đến cơ sở cứu hộ còn chưa đi vững trên mặt cỏ.
Răng hư hỏng. Gặm song sắt lâu ngày làm răng nanh mòn, gãy, nhiễm trùng chân răng. Chăm sóc răng là một trong những việc đầu tiên khi gấu được tiếp nhận.
Bệnh lý nội tạng. Việc khai thác mật lặp lại và chế độ ăn nghèo nàn để lại tổn thương lâu dài cho sức khoẻ của gấu, đòi hỏi bác sĩ thú y theo dõi suốt đời.
Thương tật từ bẫy. Nhiều con bị bắt từ rừng bằng bẫy dây nên mất bàn chân hoặc ngón. Với gấu, mất bàn chân trước là mất khả năng leo cây, đào bới, phá tổ ong.
Mất kỹ năng hoang dã. Gấu bị bắt từ nhỏ không được mẹ dạy tìm thức ăn theo mùa, chọn cây, tránh nguy hiểm. Chúng quen người và gắn thức ăn với con người.
Một con gấu được giải cứu đi qua những bước nào
Trình tự cụ thể khác nhau tuỳ trường hợp, nhưng theo Luật Đa dạng sinh học và Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, việc tiếp nhận và chăm sóc gấu thường đi qua các bước sau:
- Chuyển giao: chủ nuôi tự nguyện chuyển giao, hoặc gấu là tang vật vụ vi phạm. Theo Điều 15 khoản 2 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, cứu hộ động vật là tang vật hoặc do chủ sở hữu tự nguyện chuyển giao cho nhà nước thực hiện theo quy định về quản lý lâm sản.
- Vận chuyển an toàn: gấu được gây mê và kiểm tra sơ bộ bởi bác sĩ thú y trước khi chuyển đi, bảo đảm an toàn cho cả người lẫn con vật.
- Cách ly và khám toàn diện: kiểm tra răng, móng, nội tạng, bệnh truyền nhiễm; điều trị các tổn thương cấp tính.
- Phục hồi dần: gấu được chuyển từ chuồng nhỏ sang khu lớn hơn từng bước, làm quen với đất, cỏ, cây leo, hồ nước.
- Ghép nhóm: gấu là loài sống đơn độc trong tự nhiên, nhưng ở cơ sở cứu hộ nhiều con học cách sống cùng nhóm nhỏ; việc ghép phải từ từ, có theo dõi.
- Đánh giá khả năng thả: chỉ những cá thể đủ điều kiện mới được xem xét thả, và theo Điều 41 khoản 3 Luật Đa dạng sinh học, việc thả loài được ưu tiên bảo vệ từ cơ sở cứu hộ về tự nhiên phải được cơ quan nhà nước có thẩm quyền chấp thuận bằng văn bản.
- Chăm sóc trọn đời: cá thể không đủ điều kiện thả được nuôi dưỡng tại cơ sở bảo tồn, đúng như nguyên tắc ở Điều 6 khoản 1 điểm đ của Thông tư.
Vì sao phần lớn gấu được cứu không thể thả về rừng
Để một con gấu sống sót ngoài tự nhiên, nó cần một loạt điều kiện. Gấu bị nuôi nhốt lâu năm hầu như không đáp ứng được.
| Điều kiện để sống ngoài tự nhiên | Gấu hoang dã | Gấu nuôi nhốt lâu năm |
|---|---|---|
| Tìm thức ăn theo mùa | Học từ mẹ: biết cây nào ra quả lúc nào, tổ ong ở đâu | Chỉ quen ăn thức ăn người cho |
| Leo cây, đào bới | Móng, cơ, khớp khoẻ | Teo cơ, có thể mất bàn chân, móng hỏng |
| Sợ người | Tránh xa làng bản | Quen người, dễ tìm về nhà dân, gây xung đột |
| Sức khoẻ | Răng và nội tạng bình thường | Nhiều tổn thương cần theo dõi thú y suốt đời |
| Có nơi để về | Có lãnh thổ, rừng đủ thức ăn | Không rõ nguồn gốc, rừng phù hợp có thể đã không còn |
| Không mang mầm bệnh | Sống tách biệt | Có thể mang bệnh lây sang quần thể hoang dã |
Thả một con gấu không đủ điều kiện về rừng gần như chắc chắn dẫn tới cái chết của nó hoặc những vụ xung đột với người. Vì thế "giải cứu" ở đây đúng nghĩa là cho con vật một cuộc sống tốt nhất có thể trong phần đời còn lại, không phải mở cửa chuồng.
Cuộc sống mới của gấu ở cơ sở cứu hộ
Cơ sở cứu hộ tốt không phải là một vườn thú trưng bày. Người chăm sóc dùng các kỹ thuật "làm giàu môi trường" để gấu được làm những việc mà bản năng của chúng đòi hỏi:
- Giấu thức ăn trong khúc gỗ khoét lỗ, ống tre, túi lá để gấu phải tìm, đào, liếm như khi kiếm ăn trong rừng.
- Dựng giàn gỗ, võng, sàn cao cho gấu leo trèo và nghỉ ngơi trên cao; với gấu chó, đây là nhu cầu đặc biệt quan trọng.
- Xây hồ nước nông để gấu tắm mát, nghịch nước trong mùa nóng.
- Thay đổi thực đơn theo mùa với rau, củ, quả, mật ong, côn trùng, giữ khẩu phần gần với tự nhiên.
- Giữ khoảng cách với khách tham quan, hạn chế tiếp xúc trực tiếp, để gấu dần bớt phụ thuộc vào người.
- Bố trí khu nghỉ riêng có hang, ổ rơm, góc khuất để gấu có thể rút lui khi muốn ở một mình, đúng với bản tính sống đơn độc của loài.
- Ghi chép hành vi hằng ngày, theo dõi sự giảm dần của các hành vi rập khuôn như một thước đo phục hồi.
Nhiều con gấu sau thời gian dài ở cơ sở cứu hộ lần đầu tiên trèo cây, đào đất, ngủ trên võng. Đó là những thay đổi nhỏ nhưng cho thấy con vật đang lấy lại phần nào bản năng đã mất.
Chi phí chăm sóc một con gấu suốt đời không nhỏ: thức ăn, thuốc, bác sĩ thú y, nhân công, chuồng trại. Đó là lý do việc ngăn không cho thêm con gấu nào bị bắt khỏi rừng luôn rẻ hơn và tốt hơn nhiều so với việc cứu hộ sau này.
Hiểu lầm hay gặp và việc bạn làm được
"Mua gấu từ chủ nuôi để giải cứu là làm việc tốt." Bỏ tiền mua gấu, dù với ý tốt, là tạo thêm cầu và khiến người khác tiếp tục bắt gấu bán. Cách đúng là báo cơ quan kiểm lâm để gấu được chuyển giao theo thủ tục.
"Mật gấu nuôi thì hợp pháp." Việc khai thác mật gấu bị cấm; mật gấu bày bán không làm việc mua bán thành hợp pháp. Lời đồn về công dụng của mật gấu cũng không có cơ sở để tin.
"Gấu ở cơ sở cứu hộ là gấu bị nhốt tiếp." Cơ sở cứu hộ đúng nghĩa có khu bán hoang dã rộng, cây cối, hồ nước và chế độ chăm sóc thú y. Đó là phương án tốt nhất cho những con gấu không thể sống ngoài tự nhiên.
"Gấu đã quen chuồng rồi, chuyển đi chỉ làm nó sợ." Việc di chuyển có gây căng thẳng ngắn hạn, nên được làm có gây mê và bác sĩ thú y theo dõi. So với nhiều năm còn lại trong chuồng chật, vài ngày làm quen nơi mới là cái giá rất nhỏ; phần lớn gấu bắt đầu khám phá khu ở mới chỉ sau một thời gian ngắn.
Việc làm được ngay. Không mua, không nhận làm quà, không giới thiệu cho người khác bất cứ sản phẩm nào từ mật gấu; thấy nơi còn nuôi gấu thì báo kiểm lâm hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã; khi tham quan cơ sở cứu hộ, tuân thủ quy định giữ yên lặng và không cho gấu ăn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không thả gấu được giải cứu về rừng ngay?
Phần lớn gấu bị nuôi nhốt lâu năm đã mất kỹ năng tìm thức ăn, quen người, nhiều con bị thương tật hoặc bệnh mãn tính. Thả về rừng khi chưa đủ điều kiện gần như chắc chắn khiến gấu chết hoặc gây xung đột. Việc thả phải được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận bằng văn bản.
Gấu ở cơ sở cứu hộ sống bao lâu?
Gấu được chăm sóc tốt có thể sống thêm nhiều năm, thường là trọn phần đời còn lại tại cơ sở. Tuổi thọ phụ thuộc vào tình trạng sức khoẻ lúc được tiếp nhận và những tổn thương đã mang từ trước.
Biết nhà ai còn nuôi gấu thì nên làm gì?
Ghi lại thông tin cơ bản, chụp ảnh từ xa nếu an toàn rồi báo cơ quan kiểm lâm hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã. Không tự ý mở chuồng, không mua gấu và không đối đầu với chủ nuôi.
Gấu nuôi lấy mật thường là loài gì?
Phần lớn là gấu ngựa, tức gấu đen châu Á, ngoài ra có cả gấu chó. Cả hai loài đều thuộc Phụ lục I CITES và được pháp luật Việt Nam bảo vệ nghiêm ngặt.
Mua mật gấu có bị xử lý không?
Tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép sản phẩm của gấu có thể bị xử lý theo Điều 244 Bộ luật Hình sự. Ngoài rủi ro pháp lý, mỗi lần mua là thêm một lý do để người khác tiếp tục săn bắt gấu.
Đến thăm cơ sở cứu hộ gấu cần lưu ý gì?
Đi theo lối dành cho khách, giữ yên lặng, không gọi, không ném hay cho gấu ăn, không dùng đèn chớp. Nên chọn nơi không cho khách tiếp xúc trực tiếp hay chụp ảnh ôm gấu, vì cơ sở cứu hộ đúng nghĩa không làm việc đó.