Hổ và báo giữ cho số lượng và hành vi của thú ăn cỏ như lợn rừng, nai, hoẵng ở mức rừng chịu được, còn gấu phát tán hạt cây, đào xới đất và mở hốc cây cho nhiều loài khác; khi các loài này biến mất, cây non bị ăn trụi hoặc tái sinh kém, chuỗi thức ăn lệch đi và rừng yếu dần dù nhìn bên ngoài vẫn xanh.
Nhiều người nghĩ bảo vệ hổ, báo, gấu là bảo vệ vài loài đẹp và hiếm. Thật ra, đó là bảo vệ những bánh răng quan trọng nhất của cỗ máy rừng. Bài này giải thích các bánh răng ấy hoạt động ra sao, điều gì xảy ra khi chúng bị rút ra, và vì sao giữ được thú săn mồi lớn cũng là giữ được nguồn nước, đất và nhiều loài nhỏ hơn mà con người phụ thuộc vào.
Đứng ở đâu trong chuỗi thức ăn
Trong rừng nhiệt đới, năng lượng đi từ cây xanh sang các loài ăn lá, ăn quả, ăn hạt, rồi sang các loài ăn thịt. Hổ ở đỉnh chuỗi: không có loài nào trong rừng săn được hổ trưởng thành. Báo hoa mai đứng ngay dưới, cùng với các loài săn mồi cỡ vừa như chó sói lửa. Báo gấm săn trên tán cây, nhắm vào khỉ, sóc, chim.
Gấu ở vị trí khác hẳn. Gấu ngựa và gấu chó là loài ăn tạp, phần lớn khẩu phần là quả, hạt, măng, côn trùng, mật ong. Chúng ít khi săn thú lớn, nhưng tác động lên rừng theo một kiểu riêng: như những người làm vườn to xác, gấu gieo hạt, xới đất, phá gỗ mục và mở đường cho nhiều loài khác.
Vì đứng ở các vị trí khác nhau, mất hổ, báo và mất gấu gây ra những hậu quả khác nhau. Một khu rừng mất cả hai nhóm cùng lúc là một khu rừng bị rút đi nhiều chức năng một lúc, và rất khó tự phục hồi.
Điều đáng nói là các loài này không thay thế được cho nhau. Chó sói lửa, cầy, mèo rừng có thể bắt một phần con mồi của báo, nhưng không loài nào đủ sức kiểm soát lợn rừng trưởng thành như hổ. Cầy, khỉ, chim mỏ sừng cũng ăn quả, nhưng chỉ gấu mới nuốt và mang đi được những hạt to, cứng của nhiều loài cây gỗ lớn.
Hổ và báo điều tiết rừng qua con mồi như thế nào
Giữ số lượng thú ăn cỏ trong giới hạn. Lợn rừng, nai, hoẵng sinh sản nhanh. Không có thú săn mồi, chúng có thể tăng nhanh tới mức ăn trụi cây non, chồi măng ở tầng dưới tán, làm rừng khó tái sinh.
Làm thay đổi hành vi con mồi. Khi có hổ, báo, thú ăn cỏ không dám đứng lâu một chỗ, nhất là ở bãi trống, ven suối. Cây non ở những nơi đó nhờ vậy có cơ hội lớn lên. Các nhà sinh thái gọi hiện tượng này là "cảnh quan của nỗi sợ".
Chọn lọc con yếu. Thú săn mồi dễ bắt con già, ốm, non yếu hơn con khoẻ. Về lâu dài, điều này giữ cho đàn con mồi khoẻ mạnh và hạn chế dịch bệnh lan rộng trong đàn.
Để lại thức ăn cho loài khác. Phần thừa từ con mồi của hổ, báo nuôi các loài ăn xác như kền kền, cầy, chim săn mồi, côn trùng; dinh dưỡng trả lại cho đất.
Giảm thiệt hại cho nương rẫy. Ở nhiều nơi trên thế giới, khi thú săn mồi lớn biến mất, lợn rừng và nai tăng lên và phá hoa màu nhiều hơn. Thú săn mồi lớn vì thế cũng gián tiếp bảo vệ mùa màng của người dân bìa rừng.
Khi thú săn mồi lớn và gấu biến mất: chuỗi hậu quả
Những thay đổi không xảy ra trong một mùa mà kéo dài nhiều năm, nên thường không ai để ý cho tới khi rừng đã khác hẳn.
| Mất đi | Thay đổi đầu tiên | Hậu quả lâu dài |
|---|---|---|
| Hổ, báo | Lợn rừng, nai, hoẵng không còn bị kiểm soát, ít cảnh giác | Cây non bị ăn trụi, tầng dưới tán thưa, tái sinh rừng kém |
| Hổ, báo | Thú săn mồi cỡ vừa như cầy, chó rừng tăng lên | Áp lực lên chim làm tổ dưới đất, thú nhỏ, bò sát |
| Gấu | Hạt to của nhiều cây gỗ không được mang đi xa | Cây con mọc dồn dưới gốc mẹ, cạnh tranh nhau, chết nhiều |
| Gấu | Ít hốc cây được khoét rộng, ít gỗ mục bị phá | Ít chỗ làm tổ cho chim, sóc bay; phân huỷ gỗ chậm hơn |
| Cả ba nhóm | Chuỗi thức ăn ngắn lại, đơn giản hơn | Rừng kém chống chịu với dịch bệnh, cháy, biến đổi khí hậu |
Cần thận trọng khi áp những kết luận này cho từng khu rừng cụ thể ở Việt Nam, vì nghiên cứu dài hạn còn ít. Nhưng nguyên lý chung đã được quan sát ở nhiều hệ sinh thái trên thế giới: bỏ đi loài đứng đầu chuỗi thì toàn bộ chuỗi bên dưới thay đổi.
Một ví dụ dễ hình dung: thung lũng mất thú săn mồi
Hãy hình dung một thung lũng rừng có suối chảy qua, nơi trước đây vẫn có báo và thỉnh thoảng có hổ đi ngang. Lợn rừng sống thành đàn, nhưng luôn cảnh giác, ít khi ủi đất lâu một chỗ ven suối. Gấu ăn quả trên các cây cổ thụ và mang hạt đi khắp thung lũng.
Qua nhiều mùa, bẫy dây làm báo và hổ biến mất, gấu cũng không còn. Mấy năm đầu không ai thấy khác gì, thậm chí người đi rừng gặp lợn rừng, hoẵng nhiều hơn. Rồi dần dần, ven suối bị ủi xới trơ đất, cây non của nhiều loài gỗ quý không lớn lên được, nương ngô ở cửa rừng bị phá thường xuyên hơn. Những cây quả hạt to vẫn ra quả, nhưng quả rụng thối dưới gốc vì không còn loài nào mang hạt đi xa.
Đây là một ví dụ giả định để dễ hình dung, không mô tả một nơi cụ thể nào. Nhưng từng mắt xích trong đó đều đã được ghi nhận ở các khu rừng nhiệt đới khác nhau. Điều đáng sợ nhất là chuỗi thay đổi này diễn ra chậm, đủ chậm để mỗi thế hệ người chỉ thấy một phần nhỏ và coi đó là bình thường.
Rừng rỗng: còn cây mà mất thú
Các nhà bảo tồn dùng cụm từ "rừng rỗng" để chỉ những khu rừng nhìn từ trên cao vẫn xanh tốt, tán cây liền mạch, nhưng bên trong đã mất gần hết thú lớn và vừa. Nguyên nhân chính là bẫy dây và săn bắt kéo dài, chứ không phải chặt cây. Ở Đông Nam Á, đây là một trong những mối đe doạ lớn nhất với đa dạng sinh học.
Rừng rỗng nguy hiểm vì nó đánh lừa. Bản đồ độ che phủ rừng có thể cho thấy diện tích rừng không giảm, trong khi hổ, báo, gấu, sao la, mang lớn đã lặng lẽ biến mất. Khi người ta nhận ra thì thường đã quá muộn để phục hồi bằng quần thể tại chỗ.
Hậu quả của rừng rỗng diễn ra chậm: những cây cần thú lớn phát tán hạt dần ít cây con, thành phần loài cây thay đổi qua nhiều thập kỷ. Một khu rừng như vậy có thể mất khả năng giữ nước, giữ đất tốt như trước, ảnh hưởng tới chính những người sống dưới hạ lưu.
Vì thế, đo sức khoẻ của rừng không thể chỉ đếm cây. Các chương trình bảo tồn ngày nay dùng bẫy ảnh và khảo sát dấu vết để biết khu rừng còn những loài thú nào, và coi sự có mặt của thú săn mồi lớn như một chỉ dấu rằng rừng còn đầy đủ.
Loài ô dù và loài chủ chốt: hai khái niệm cần phân biệt
Loài ô dù. Là loài cần một vùng sống rộng và nhiều điều kiện, đến mức bảo vệ được nó thì cũng bảo vệ được hàng loạt loài khác sống trong vùng đó. Hổ là ví dụ điển hình: giữ được rừng đủ rộng, đủ nước, đủ con mồi cho hổ là giữ được cả hệ sinh thái.
Loài chủ chốt. Là loài có tác động lên hệ sinh thái lớn hơn nhiều so với số lượng của nó, và khi mất đi thì hệ sinh thái thay đổi mạnh. Hổ, báo qua việc điều tiết con mồi; gấu qua việc phát tán hạt và mở hốc cây đều được xem là có vai trò chủ chốt.
Loài chỉ thị. Là loài mà sự có mặt hay vắng mặt cho biết tình trạng môi trường. Một khu rừng còn báo gấm, gấu chó thường là rừng già còn tốt, ít bị bẫy.
Vì sao các khái niệm này quan trọng với bạn. Khi bạn ủng hộ việc bảo vệ hổ, báo, gấu, bạn không chỉ ủng hộ vài loài. Bạn đang ủng hộ việc giữ rừng đầu nguồn, giữ nguồn nước và giữ nơi sống của hàng nghìn loài khác.
Giữ lại vai trò của thú săn mồi lớn: cần những gì
Phục hồi thú săn mồi lớn khó và chậm hơn nhiều so với để mất chúng. Những điều kiện cần có, theo đúng tinh thần Điều 6 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT về bảo tồn tại chỗ và chuyển chỗ:
- Rừng đủ rộng và liền mạch: giữ và nối lại các dải rừng bằng hành lang để thú đi lại giữa các vùng, tránh quần thể bị cô lập.
- Gỡ bẫy và giảm săn bắt: rừng không còn bẫy dây thì con mồi mới phục hồi, và thú săn mồi mới có thức ăn.
- Cắt cầu sản phẩm động vật hoang dã: không mua thịt rừng, không mua sản phẩm từ hổ, báo, gấu để giảm động lực săn bắt.
- Giảm xung đột với người dân bìa rừng: chuồng trại an toàn, hỗ trợ khi có thiệt hại, để người dân không phải trả đũa thú hoang.
- Theo dõi dài hạn: bẫy ảnh, khảo sát dấu vết định kỳ để biết loài nào còn, loài nào đã mất và biện pháp nào có tác dụng.
Luật Đa dạng sinh học, Điều 41 khoản 1, quy định khu vực có loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ sinh sống tự nhiên thường xuyên hoặc theo mùa phải được điều tra, đánh giá để lập dự án thành lập khu bảo tồn. Nói cách khác, sự có mặt của một loài như vậy là căn cứ pháp lý để bảo vệ cả vùng đất nơi nó sống.
Câu hỏi thường gặp
Nếu không còn hổ thì báo có thay thế được vai trò của hổ không?
Chỉ một phần. Báo săn con mồi nhỏ hơn hổ nên không kiểm soát được thú lớn như lợn rừng trưởng thành, nai lớn. Hơn nữa, ở nhiều nơi báo cũng đã rất hiếm, nên khoảng trống mà hổ để lại thường không được lấp đầy.
Rừng rỗng là gì?
Rừng rỗng là khu rừng vẫn còn tán cây xanh tốt nhưng đã mất gần hết thú lớn và vừa do săn bắt, bẫy dây kéo dài. Nhìn từ trên cao không thấy khác biệt, nhưng chức năng của rừng như tái sinh, phát tán hạt đã suy yếu.
Gấu có phải là thú săn mồi không?
Gấu ngựa và gấu chó là loài ăn tạp, phần lớn ăn quả, hạt, măng, côn trùng và mật ong. Chúng hiếm khi săn thú lớn. Vai trò sinh thái chính của gấu là phát tán hạt, đào xới đất và mở hốc cây.
Mất thú săn mồi lớn có ảnh hưởng gì đến người dân không?
Có thể có. Khi không còn hổ, báo, lợn rừng và một số loài ăn cỏ dễ tăng lên, gây hại hoa màu nhiều hơn. Rừng tái sinh kém về lâu dài cũng ảnh hưởng tới khả năng giữ nước, giữ đất cho vùng hạ lưu.
Loài ô dù khác loài chủ chốt thế nào?
Loài ô dù là loài cần vùng sống rộng, bảo vệ nó thì bảo vệ được nhiều loài khác cùng vùng. Loài chủ chốt là loài có tác động lớn lên hệ sinh thái so với số lượng của nó. Hổ vừa là loài ô dù vừa có vai trò chủ chốt.
Một người bình thường làm gì để giữ vai trò của thú săn mồi lớn?
Không ăn thịt rừng, không mua sản phẩm từ hổ, báo, gấu, báo cho kiểm lâm khi thấy bẫy hoặc buôn bán động vật hoang dã, và ủng hộ việc giữ rừng tự nhiên ở nơi mình sống. Mỗi việc nhỏ đều giảm áp lực lên con mồi và thú săn mồi.