Khi voi rừng vào vườn, việc đầu tiên là giữ an toàn cho người: tránh xa, không vây bắt, không ném đá, không đốt pháo sát voi; dùng ánh sáng, tiếng động từ khoảng cách an toàn để xua voi về rừng, đồng thời báo ngay Uỷ ban nhân dân cấp xã. Thông tư 85/2025/TT-BNNMT yêu cầu xua đuổi theo cách hạn chế gây tổn thương cho voi.
Voi rời rừng vì rừng không còn đủ thức ăn, nước và lối đi; vườn mía, chuối, lúa chín là bữa ăn dễ dàng. Phần dưới giải thích nguyên nhân, dấu hiệu voi đến gần, việc nên và không nên làm, quy định pháp luật và các cách phòng ngừa lâu dài mà cả làng có thể làm cùng nhau.
Vì sao voi rừng ra khỏi rừng
Voi không cố tình phá hoại. Mỗi lần voi xuống vườn đều có lý do, và hiểu lý do là bước đầu để giảm xung đột:
- Rừng bị thu hẹp và chia cắt: các lối mòn voi dùng qua nhiều thế hệ bị cắt ngang bởi nương rẫy, đường sá, hồ chứa; voi vẫn đi theo trí nhớ và đi thẳng vào vườn.
- Mùa khô thiếu nước, thiếu cỏ: khi suối cạn, cỏ khô, voi tìm đến nơi có nước tưới và cây xanh, thường là đất canh tác.
- Cây trồng hấp dẫn: mía, chuối, lúa, ngô, mít, xoài, dứa giàu đường và nước, ăn một lần được nhiều, hấp dẫn hơn nhiều so với lá rừng.
- Voi đực trẻ đi lẻ: voi đực mới rời đàn thường liều lĩnh, hay mạo hiểm vào khu dân cư.
- Muối và thức ăn gia súc: muối, cám, thóc để trong kho, chuồng có thể thu hút voi đến gần nhà.
- Bị xua đuổi ở nơi khác: khi một làng xua voi bằng cách gây hoảng loạn, voi dễ dạt sang làng bên, căng thẳng hơn và nguy hiểm hơn.
Hiểu điều này giúp thấy rằng xung đột người và voi không giải quyết được bằng cách đuổi voi đi thật xa một lần. Cần kết hợp an toàn trước mắt và giải pháp lâu dài cho cả rừng lẫn vườn.
Dấu hiệu voi đang ở gần
Phát hiện sớm giúp cả làng có thời gian chuẩn bị. Những dấu hiệu người sống ven rừng thường dựa vào:
| Dấu hiệu | Ý nghĩa | Nên làm |
|---|---|---|
| Tiếng cành gãy liên tục từ phía rừng lúc chiều tối | Voi đang ăn hoặc di chuyển gần bìa rừng | Báo người trong làng, chuẩn bị đèn, không đi về phía đó |
| Chó sủa dữ, gia súc bồn chồn | Thú lớn đang đến gần | Đưa trẻ và người già vào nhà, giữ chó trong nhà |
| Dấu chân tròn to mới, phân voi còn ẩm gần nương | Voi vừa đi qua, có thể quay lại đêm nay | Báo xã, tổ canh gác, tránh đi nương một mình lúc tối |
| Tiếng rống, tiếng ruột réo trầm vang | Voi ở rất gần, có thể đang bị kích động | Ở trong nhà kiên cố, không ra xem |
| Cây chuối, mía đổ rạp ở mép vườn | Voi đã tìm được nguồn ăn, khả năng quay lại cao | Thu hoạch sớm nếu có thể, bàn với làng phương án canh |
Voi thường vào vườn từ chiều tối đến gần sáng. Những đêm không trăng, mùa thu hoạch và mùa khô là thời điểm cần cảnh giác nhất.
Những việc tuyệt đối không làm
Không đến gần để xem, quay phim. Nhiều tai nạn xảy ra vì người tò mò đến gần chụp ảnh. Voi có thể lao tới rất nhanh, nhanh hơn người chạy, nhất là trên địa hình gồ ghề.
Không ném đá, bắn súng, ném pháo sát voi. Gây đau và hoảng loạn khiến voi càng hung dữ, có thể quay lại tấn công. Voi bị thương nhớ lâu và trở nên nguy hiểm hơn ở những lần sau.
Không vây bắt, dồn voi vào góc. Voi bị dồn không có lối thoát sẽ phá vỡ vòng vây bằng mọi giá. Luôn để voi một đường rút về rừng.
Không chăng dây điện, không đặt bẫy, không bỏ thuốc độc. Những cách này giết hoặc làm voi tàn tật, gây nguy hiểm cho chính người và gia súc, và là hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm.
Không đi một mình ra nương vào ban đêm khi có tin voi. Gặp voi bất ngờ trong bóng tối là tình huống nguy hiểm nhất. Đi theo nhóm, có đèn, có người biết đường thoát.
Không để trẻ em ra xem. Trẻ không đánh giá được khoảng cách an toàn và không chạy kịp. Giữ trẻ trong nhà kiên cố cho đến khi voi rời đi hẳn.
Các bước xử lý khi voi vào vườn
Khi voi đã vào vườn hoặc đến gần khu dân cư, cả làng có thể phối hợp theo thứ tự sau:
- Báo ngay cho trưởng thôn và Uỷ ban nhân dân cấp xã; nếu ở gần rừng đặc dụng, báo cả ban quản lý rừng hoặc kiểm lâm.
- Đưa trẻ em, người già, người đi lại khó khăn vào nhà kiên cố, tránh xa phía voi.
- Tổ canh gác đứng thành nhóm ở khoảng cách an toàn, có đường rút lui sau lưng, dùng đèn pin chiếu sáng vùng trước mặt voi, gõ thùng, kẻng tạo tiếng động đều để báo hiệu có người.
- Luôn chừa một hướng thông thoáng về phía rừng để voi có lối rút. Không ai được đứng chắn giữa voi và rừng.
- Khi voi đã rời đi, không đuổi theo vào rừng. Kiểm tra thiệt hại vào ban ngày, chụp ảnh vườn, chuồng trại bị hư hại.
- Báo lại cho xã về thiệt hại, thời điểm, hướng voi đến và đi để chính quyền có thông tin xử lý, hỗ trợ (nếu có chính sách) và dự báo cho các thôn lân cận.
Mục tiêu của xua đuổi là để voi tự rời đi trong trạng thái bình tĩnh, không phải đuổi voi chạy hoảng loạn. Voi rời đi bình tĩnh ít khi quay lại gây nguy hiểm ngay; voi bị kích động có thể tấn công bất cứ ai trên đường.
Pháp luật quy định thế nào khi voi đe doạ người và tài sản
Thông tư 85/2025/TT-BNNMT có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, Điều 9 quy định riêng trường hợp động vật nguy cấp, quý, hiếm xâm hại hoặc đe doạ tính mạng, tài sản của con người. Theo khoản 1, trong mọi trường hợp, tổ chức, hộ gia đình, cá nhân phải áp dụng các biện pháp ngăn chặn, xua đuổi, hạn chế gây tổn thương đến động vật, đồng thời thông tin ngay đến Sở Nông nghiệp và Môi trường hoặc Uỷ ban nhân dân cấp xã gần nhất.
Theo khoản 2 cùng điều, nếu động vật trực tiếp tấn công con người ở ngoài rừng đặc dụng, khu bảo tồn và đã xua đuổi không hiệu quả, Uỷ ban nhân dân cấp xã quyết định và trực tiếp chỉ đạo việc bắt giữ con vật. Chỉ khi động vật tấn công gây nguy hiểm đến tính mạng mà không thể ngăn chặn, xua đuổi, bắt giữ, mới áp dụng biện pháp phòng vệ và phải báo cáo kịp thời cơ quan quản lý chuyên ngành.
Nói cách khác, người dân không tự ý bắt hay giết voi. Bộ luật Hình sự, Điều 244 xử lý hành vi săn bắt, giết, nuôi, nhốt voi trái phép với khung phạt tù từ 5 năm đến 10 năm khi liên quan đến một hoặc hai cá thể voi. Chăng điện, đặt bẫy, đầu độc khiến voi chết có thể bị truy cứu theo quy định này.
Về thiệt hại hoa màu, tài sản, hãy ghi nhận đầy đủ và báo Uỷ ban nhân dân cấp xã để được hướng dẫn về chính sách hỗ trợ của địa phương, nếu có. Việc báo cáo đầy đủ cũng giúp cơ quan quản lý thấy được mức độ xung đột để có biện pháp lâu dài.
Hiểu lầm hay gặp về voi phá vườn
Voi phá vườn vì hung dữ. Voi vào vườn chủ yếu vì đói, khát và vì lối đi cũ bị chặn. Phần lớn voi chỉ muốn ăn rồi rời đi; chúng trở nên nguy hiểm khi bị dồn ép hoặc bị làm đau.
Đuổi thật mạnh một lần là voi không dám quay lại. Xua đuổi gây hoảng loạn thường chỉ đẩy voi sang vườn bên, và làm voi căng thẳng, dễ tấn công người hơn ở những lần sau.
Đốt lửa to là an toàn tuyệt đối. Lửa giúp báo hiệu có người, nhưng voi quen dần với lửa cố định. Lửa gần nhà, kho thóc còn gây nguy cơ cháy, nhất là mùa khô.
Voi chỉ đi một mình. Có khi là voi đực lẻ, có khi là cả đàn có voi con. Thấy một con chưa có nghĩa là chỉ có một con; những con khác có thể đang đứng khuất trong bóng tối.
Voi về làng là do rừng còn nhiều voi. Ngược lại, voi xuống làng thường là dấu hiệu rừng không còn đủ chỗ sống cho số voi ít ỏi còn lại.
Phòng ngừa lâu dài: cả làng làm được gì
Không có cách nào hiệu quả tuyệt đối. Các vùng có voi thường kết hợp nhiều biện pháp, so sánh để lựa chọn:
| Biện pháp | Cách làm chung | Ưu điểm | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Tổ canh gác và báo tin sớm | Luân phiên canh vào mùa voi hay xuống, báo tin qua điện thoại cho cả thôn | Rẻ, chủ động, giảm bất ngờ | Cần tổ chức đều đặn, không để người canh một mình |
| Đèn chiếu sáng ở ranh giới vườn | Đặt đèn ở lối voi hay vào, có thể dùng đèn năng lượng mặt trời | Voi thường e ngại ánh sáng mạnh, đột ngột | Voi có thể quen dần nếu đèn luôn bật; nên thay đổi vị trí |
| Thay đổi cây trồng ở vành đai ven rừng | Trồng cây voi ít ăn ở sát rừng, đưa mía, chuối vào sâu bên trong | Giảm sức hút của vành đai | Cần tư vấn nông nghiệp, tính thu nhập |
| Thu hoạch sớm, cất giữ an toàn | Thu hoạch khi đủ chín, cất lúa, muối, cám trong kho kiên cố, xa rìa rừng | Giảm thức ăn dễ lấy | Cần kho chắc chắn |
| Hàng rào cảnh báo | Hàng rào treo vật phát tiếng động khi bị chạm, hàng rào tổ ong ở một số nơi đã thử | Báo hiệu sớm, không gây tổn thương | Cần bảo trì; hiệu quả khác nhau theo nơi |
| Giữ và phục hồi rừng, hành lang cho voi | Không lấn rừng, trồng lại rừng ven suối | Giải quyết gốc rễ | Cần thời gian và sự phối hợp của chính quyền |
Những làng sống chung với voi lâu năm thường rút ra cùng một kinh nghiệm: biện pháp nào cũng giảm hiệu quả nếu dùng mãi một kiểu, và đoàn kết cả làng quan trọng hơn bất kỳ thiết bị nào.
Câu hỏi thường gặp
Voi rừng vào vườn có được tự ý xua đuổi không?
Được, và nên làm theo cách hạn chế gây tổn thương: ánh sáng, tiếng động từ khoảng cách an toàn, chừa lối về rừng. Đồng thời phải báo ngay Uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc Sở Nông nghiệp và Môi trường.
Voi phá hoa màu thì có được bồi thường không?
Tuỳ chính sách của từng địa phương. Hãy chụp ảnh thiệt hại, ghi thời gian, báo Uỷ ban nhân dân cấp xã để được hướng dẫn về hỗ trợ nếu có. Báo cáo đầy đủ cũng giúp cơ quan quản lý có số liệu để xử lý lâu dài.
Chăng dây điện quanh vườn để chống voi có được không?
Không. Dây điện có thể giết voi, gây nguy hiểm cho người và gia súc. Làm chết voi, một loài nguy cấp, quý, hiếm, có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 244 Bộ luật Hình sự.
Gặp voi trên đường đi rẫy thì làm sao?
Dừng lại, giữ yên lặng, lùi chậm về hướng đã đi tới, không quay lưng bỏ chạy hốt hoảng. Tìm chỗ có cây to, địa hình cao để tránh. Chờ voi đi khỏi hẳn mới tiếp tục và báo cho người trong thôn.
Voi nào nguy hiểm nhất khi vào làng?
Voi mẹ đang có con nhỏ và voi đực trong giai đoạn động dục, có dịch chảy ở thái dương, là nguy hiểm nhất. Voi đã từng bị thương do người cũng dễ tấn công hơn.
Có nên cho voi ăn để voi không phá vườn không?
Không nên. Cho voi ăn khiến voi quen tìm đến người, quay lại thường xuyên hơn và mất cảnh giác, dẫn tới nhiều xung đột hơn. Giữ voi hoang dã ở trạng thái tự kiếm ăn trong rừng là điều tốt cho cả người lẫn voi.