Khi thấy dấu hiệu săn bắt, nuôi nhốt, vận chuyển hay buôn bán động vật hoang dã trái phép, bạn nên ghi nhận thông tin từ xa (thời gian, nơi chốn, loài, mô tả người và phương tiện) rồi báo cho cơ quan kiểm lâm, công an hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã nơi xảy ra; không tự đối đầu, không giả làm người mua. Luật Lâm nghiệp coi việc thông báo hành vi vi phạm là trách nhiệm của mọi tổ chức, hộ gia đình, cá nhân.
Nhiều vụ việc lớn bắt đầu từ một tin báo nhỏ của người dân: một chiếc lồng lạ sau quán ăn, một bài rao bán trên mạng, tiếng kêu khác thường trong một nhà kho. Phần dưới giúp bạn nhận ra những dấu hiệu đáng báo, biết ghi lại những gì để tin báo có giá trị, chọn đúng nơi tiếp nhận và tự bảo vệ mình trong suốt quá trình.
Những dấu hiệu đáng báo
Bạn không cần chắc chắn trăm phần trăm rằng đó là vi phạm. Việc xác minh thuộc về cơ quan chức năng; việc của bạn là để ý và báo khi thấy những dấu hiệu sau.
- Quán ăn quảng cáo “đặc sản rừng”, “thịt thú rừng”, có lồng nhốt con vật sống ở sân sau, hoặc nhân viên mời món không có trong thực đơn.
- Bài đăng rao bán trên mạng xã hội có ảnh con vật sống, bộ phận cơ thể như ngà, sừng, vảy, móng, nanh, da, hoặc rượu ngâm động vật.
- Nhà dân, cơ sở kinh doanh nuôi nhốt khỉ, gấu, cu li, tê tê, chim săn mồi, chim quý mà không rõ giấy tờ.
- Phương tiện vận chuyển đáng ngờ: thùng xốp có lỗ thở, bao tải cử động, mùi hôi đặc trưng của thú, xe chạy đêm qua đường rừng.
- Bẫy, lưới, thòng lọng trong rừng hoặc ven ruộng, bãi bồi, nơi chim và thú qua lại.
- Cửa hàng lưu niệm, cửa hàng đồ mỹ nghệ bày bán sản phẩm nghi làm từ ngà voi, đồi mồi, nanh vuốt thú.
- Lời mời chào trực tiếp mua mật, cao, vảy, sừng kèm những lời quảng cáo về sức khoẻ, vốn không có cơ sở khoa học.
Nếu bạn gặp bẫy trong rừng, đừng tự tháo bẫy cỡ lớn và đừng chờ để xem ai đến thu. Ghi lại vị trí gần đúng rồi rời đi; người có chuyên môn sẽ xử lý an toàn và có thể theo dõi đường dây đặt bẫy.
Thông tin nên ghi lại để tin báo có giá trị
Một tin báo kiểu “chỗ kia hình như bán thịt rừng” rất khó xác minh. Một tin báo có đủ các mục dưới đây giúp cơ quan chức năng hành động nhanh hơn nhiều. Ghi càng sớm càng tốt khi còn nhớ rõ.
| Mục | Ghi gì | Lưu ý |
|---|---|---|
| Thời gian | Ngày, giờ bạn thấy; nếu lặp lại thì ghi các lần | Nhiều hoạt động diễn ra theo giờ cố định, thông tin lặp lại rất hữu ích |
| Nơi chốn | Địa chỉ, tên quán, mô tả mốc dễ nhận; với rừng thì mô tả lối đi | Dùng tên xã, phường và tỉnh theo đơn vị hành chính hiện hành |
| Con vật hoặc sản phẩm | Mô tả hình dáng, màu, kích thước tương đối, số lồng, loại sản phẩm | Không cần biết tên loài chính xác |
| Người liên quan | Mô tả trang phục, vóc dáng, vai trò quan sát được | Không theo dõi, không chụp cận mặt |
| Phương tiện | Loại xe, màu, biển số nếu đọc được từ xa | Không bám theo xe |
| Hình ảnh | Ảnh hoặc video chụp từ xa, chụp màn hình bài rao bán kèm đường dẫn và tên tài khoản | Giữ nguyên tệp gốc, không chỉnh sửa |
Lưu các ghi chép ở một chỗ riêng tư trong máy, không gửi vào nhóm trò chuyện đông người. Nếu là bài đăng trên mạng, chụp màn hình trước khi báo cáo nền tảng, vì bài có thể bị xoá ngay sau đó.
Báo cho ai và qua kênh nào
Không có một địa chỉ duy nhất cho mọi trường hợp. Bảng sau gợi ý nơi tiếp nhận phù hợp theo tình huống; báo đến một nơi chưa đúng thẩm quyền thì tin vẫn thường được chuyển đi tiếp.
| Tình huống | Nơi tiếp nhận phù hợp |
|---|---|
| Bẫy, săn bắt, khai thác trong rừng; nuôi nhốt, vận chuyển, buôn bán động vật rừng | Hạt kiểm lâm hoặc cơ quan kiểm lâm sở tại; chủ rừng, ban quản lý rừng nếu ở trong khu rừng có chủ |
| Nhà hàng, quán ăn, chợ bán động vật hoang dã | Cơ quan kiểm lâm sở tại, công an xã hoặc phường, Ủy ban nhân dân cấp xã |
| Vận chuyển qua cửa khẩu, sân bay, cảng | Lực lượng hải quan, công an hoặc biên phòng tại nơi đó |
| Động vật bị lạc, bị thương, bị bệnh | Ủy ban nhân dân cấp xã nơi phát hiện, cơ sở cứu hộ gần nhất |
| Bài rao bán trên mạng | Dùng chức năng báo cáo của nền tảng, đồng thời gửi ảnh chụp màn hình cho cơ quan kiểm lâm hoặc công an |
| Không biết báo đâu | Ủy ban nhân dân cấp xã nơi xảy ra, hoặc Sở Nông nghiệp và Môi trường của tỉnh, thành phố |
Số điện thoại và địa chỉ tiếp nhận của từng đơn vị thường được niêm yết tại trụ sở và công bố trên cổng thông tin của địa phương. Bạn nên lưu sẵn đầu mối của nơi mình sống, để khi cần không phải mất thời gian tìm.
Luật quy định gì về trách nhiệm báo tin
Khoản 2 Điều 43 Luật Lâm nghiệp ghi rõ: tổ chức, hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng dân cư “có trách nhiệm thông báo kịp thời cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc chủ rừng về cháy rừng, sinh vật gây hại rừng và hành vi vi phạm quy định về quản lý, bảo vệ rừng”. Những hành vi vi phạm đó gồm cả việc “săn, bắt, nuôi, nhốt, giết, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán động vật rừng” trái quy định, được liệt kê tại khoản 3 Điều 9 cùng luật.
Về phía cơ quan tiếp nhận, Điều 104 Luật Lâm nghiệp giao cho Kiểm lâm nhiệm vụ tổ chức đấu tranh phòng ngừa, kiểm tra, kiểm soát, xử lý vi phạm pháp luật trong bảo vệ rừng, vận chuyển, kinh doanh, cất giữ, chế biến lâm sản. Luật Đa dạng sinh học cũng nghiêm cấm tại khoản 4 Điều 7 việc săn bắt, giết, tiêu thụ, vận chuyển, mua, bán trái phép loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, và cả việc quảng cáo, tiếp thị, tiêu thụ trái phép sản phẩm có nguồn gốc từ các loài này.
Ở mức nặng nhất, Bộ luật Hình sự có hai tội riêng: Điều 234 về vi phạm quy định bảo vệ động vật hoang dã và Điều 244 về vi phạm quy định bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm. Điều 244 có khung phạt tù lên tới 15 năm. Tin báo của bạn có thể là điểm khởi đầu cho cả một quá trình xử lý như vậy.
Giữ an toàn cho bản thân khi báo tin
Không đối đầu. Đừng chất vấn chủ quán, người bán hay người vận chuyển. Những đường dây buôn bán động vật hoang dã thường gắn với các hoạt động phi pháp khác và có thể phản ứng mạnh.
Không giả làm người mua. Nhắn tin hỏi giá, hẹn gặp, đặt cọc để “lấy bằng chứng” có thể khiến bạn bị coi là một phần của giao dịch và đặt bạn vào tình thế nguy hiểm. Việc trinh sát là của lực lượng chức năng.
Không phát trực tiếp, không đăng bóc phốt. Đăng công khai có thể làm đối tượng tẩu tán tang vật, xoá dấu vết, đồng thời làm lộ danh tính bạn. Hãy gửi thông tin cho cơ quan có thẩm quyền trước.
Bảo vệ thông tin cá nhân. Khi báo tin, bạn có thể đề nghị giữ bí mật danh tính. Ghi lại ngày giờ báo, người tiếp nhận, nội dung đã cung cấp để tiện theo dõi.
Không mua con vật để giải cứu. Trả tiền cho người bán, dù với ý tốt, là cấp vốn cho lần săn bắt tiếp theo. Hãy báo để con vật được thu giữ và chuyển tới cơ sở cứu hộ theo đúng quy trình.
Sau khi báo: chờ đợi và theo dõi thế nào
Xác minh một tin báo cần thời gian. Cơ quan chức năng phải kiểm tra, có khi phải theo dõi nhiều ngày để bắt quả tang hoặc lần ra cả đường dây, nên việc bạn chưa thấy động tĩnh gì không có nghĩa là tin báo bị bỏ qua. Nếu sau một thời gian hợp lý, hiện tượng vẫn tiếp diễn công khai, bạn có thể báo lại, kèm thông tin mới và nhắc lần báo trước.
Nếu bạn báo về một bài đăng trên mạng, hãy kiểm tra xem nền tảng đã gỡ bài chưa. Một tài khoản bị báo cáo nhiều lần thường bị xử lý nhanh hơn. Đừng nhắn tin trực tiếp cho người đăng để cảnh cáo, vì như vậy chỉ giúp họ biết đường đổi tài khoản.
Cuối cùng, hãy nói chuyện với người thân về những gì bạn đã thấy, theo cách không nêu tên ai. Rất nhiều người vẫn nghĩ ăn thịt rừng hay nuôi khỉ là chuyện bình thường. Một câu chuyện có thật từ người quen thường thay đổi suy nghĩ của họ nhanh hơn bất kỳ lời khuyên chung chung nào.
Hiểu lầm khiến nhiều người ngại báo tin
“Báo cũng chẳng ai xử lý.” Nhiều vụ thu giữ động vật hoang dã bắt đầu từ tin báo của người dân, chỉ là kết quả ít khi được kể lại cho người báo. Một tin báo có đủ thời gian, nơi chốn, mô tả và hình ảnh luôn có khả năng được xử lý cao hơn nhiều so với một lời phàn nàn chung chung.
“Phải có bằng chứng chắc chắn mới được báo.” Bạn không phải là người điều tra. Pháp luật yêu cầu thông báo kịp thời hành vi vi phạm, còn việc thu thập chứng cứ là của cơ quan có thẩm quyền. Chỉ cần bạn trung thực, nói rõ đâu là điều thấy tận mắt, đâu là điều nghi ngờ.
“Chuyện nhỏ, một con chim, một con dúi thôi.” Những vụ nhỏ lặp đi lặp lại thường là mắt xích cuối của một đường dây lớn hơn. Người bán lẻ ở chợ quê có thể lấy hàng từ cùng một mối với nhà hàng ở thành phố.
“Báo xong sẽ bị trả thù.” Nỗi lo này có cơ sở, nên bạn cần báo đúng cách: báo trực tiếp cho cơ quan chức năng, đề nghị giữ bí mật danh tính, không đăng công khai, không đối đầu. Làm như vậy, người bị báo gần như không có cách biết ai đã báo.
Câu hỏi thường gặp
Thấy quán ăn bán thịt thú rừng thì báo cho ai?
Bạn có thể báo cho cơ quan kiểm lâm sở tại, công an xã hoặc phường, hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã nơi quán hoạt động. Mô tả tên quán, địa chỉ, thời điểm, món được mời chào và gửi ảnh chụp từ xa nếu có.
Không chắc chắn có vi phạm thì có nên báo không?
Có. Việc xác minh thuộc về cơ quan chức năng. Bạn chỉ cần báo trung thực những gì đã thấy, nói rõ đâu là điều bạn chắc chắn và đâu là điều bạn nghi ngờ. Tin báo trung thực không phải là vu khống.
Có nên nhắn tin hỏi mua để lấy bằng chứng không?
Không nên. Giả làm người mua có thể đặt bạn vào nguy hiểm và làm rối việc điều tra. Chụp màn hình bài rao bán, ghi lại tên tài khoản và gửi cho cơ quan chức năng là đủ để họ bắt đầu.
Người báo tin có được giữ bí mật danh tính không?
Bạn có quyền đề nghị cơ quan tiếp nhận giữ bí mật thông tin cá nhân của mình. Nên nói rõ đề nghị này ngay khi báo, và tránh đăng công khai những gì bạn đã báo để không tự làm lộ mình.
Luật nào quy định người dân phải báo hành vi vi phạm về động vật rừng?
Khoản 2 Điều 43 Luật Lâm nghiệp quy định tổ chức, hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng dân cư có trách nhiệm thông báo kịp thời cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc chủ rừng về hành vi vi phạm quy định về quản lý, bảo vệ rừng.
Thấy bẫy thú trong rừng thì có nên tự tháo không?
Không nên tự tháo bẫy cỡ lớn vì có thể bị thương. Ghi lại vị trí gần đúng, chụp ảnh nếu an toàn rồi rời đi và báo cho kiểm lâm hoặc chủ rừng. Người có chuyên môn sẽ gỡ bỏ và có thể truy ra người đặt.