Nếu bạn đang nuôi hay giữ một con động vật hoang dã mà không có giấy tờ chứng minh nguồn gốc hợp pháp, việc nên làm là liên hệ Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc cơ quan kiểm lâm sở tại để tự nguyện chuyển giao con vật cho Nhà nước, thay vì tự thả ra rừng, bán lại hay cho người khác. Thông tư 85/2025/TT-BNNMT có nhắc rõ trường hợp động vật còn sống “do chủ sở hữu tự nguyện chuyển giao quyền sở hữu cho nhà nước” để đưa vào cứu hộ.
Rất nhiều người nuôi động vật hoang dã không phải vì ý đồ xấu: nhặt được con non, được người quen tặng, mua ở chợ vì thương. Sau một thời gian, họ nhận ra con vật lớn lên khó nuôi, hay cắn, hoặc biết rằng việc nuôi có thể phạm luật. Phần dưới giúp bạn xác định mình đang ở trường hợp nào, hiểu quy định, các bước chuyển giao, chăm con vật trong lúc chờ và vì sao không nên tự thả.
Bạn đang ở trường hợp nào
Mỗi tình huống có điểm cần lưu ý riêng. Bảng dưới giúp bạn hình dung trước những gì sẽ được hỏi khi liên hệ cơ quan chức năng.
| Trường hợp | Điểm cần lưu ý | Nên làm |
|---|---|---|
| Nhặt được con non, mang về chăm vài ngày | Con vật có thể còn cơ hội trở lại tự nhiên nếu được chuyển sớm | Liên hệ ngay, càng sớm càng tốt; ghi lại nơi và ngày nhặt được |
| Được người quen tặng hoặc gửi nuôi | Thường không có giấy tờ nguồn gốc | Không trả lại cho người tặng; liên hệ chuyển giao và kể rõ con vật từ đâu |
| Mua ở chợ, mua qua mạng vì thương con vật | Giao dịch đó có thể đã là vi phạm; không mua thêm | Liên hệ chuyển giao, giữ lại tin nhắn, thông tin người bán để cung cấp nếu được hỏi |
| Nuôi lâu năm, con vật đã quen người | Con vật thường không còn khả năng sống ngoài tự nhiên | Vẫn liên hệ chuyển giao; cơ sở cứu hộ, cơ sở bảo tồn có thể chăm sóc lâu dài |
| Mua từ cơ sở gây nuôi, có giấy tờ | Có thể là nuôi hợp pháp nếu đúng quy định | Kiểm tra lại giấy tờ, sổ theo dõi, việc thông báo cho kiểm lâm sở tại |
Dù ở trường hợp nào, nguyên tắc là trung thực. Cơ quan tiếp nhận cần biết con vật từ đâu, đã ở với bạn bao lâu, ăn gì, có bệnh gì không để chăm sóc đúng và quyết định hướng xử lý.
Quy định cần biết khi nuôi động vật hoang dã
Khoản 3 Điều 9 Luật Lâm nghiệp nghiêm cấm việc săn, bắt, nuôi, nhốt, giết, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán động vật rừng trái quy định của pháp luật. Ngay cả với động vật rừng thông thường, tức các loài sống trong rừng nhưng không thuộc danh mục nguy cấp, quý, hiếm hay Phụ lục CITES, Điều 24 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT yêu cầu việc nuôi phải có nguồn gốc hợp pháp, bảo đảm an toàn cho con người, tuân thủ quy định về thú y và môi trường. Người nuôi phải ghi sổ theo dõi và trong thời hạn tối đa ba ngày làm việc kể từ ngày đưa con vật về phải gửi thông báo kèm hồ sơ nguồn gốc cho cơ quan Kiểm lâm sở tại.
Với loài nguy cấp, quý, hiếm, mức độ nghiêm trọng cao hơn nhiều. Điều 234 Bộ luật Hình sự xử lý hành vi nuôi, nhốt trái phép động vật hoang dã, và Điều 244 xử lý hành vi nuôi, nhốt trái phép động vật nguy cấp, quý, hiếm, với mức phạt tiền thấp nhất từ 1 tỷ đồng hoặc phạt tù.
Về chuyển giao, khoản 2 Điều 15 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT nêu trường hợp cứu hộ động vật còn sống “do chủ sở hữu tự nguyện chuyển giao quyền sở hữu cho nhà nước”, với trình tự, thủ tục theo quy định riêng của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường về quản lý lâm sản. Việc đánh giá trường hợp của bạn có vi phạm hay không và xử lý ra sao thuộc thẩm quyền của cơ quan chức năng; chủ động liên hệ sớm luôn tốt hơn là chờ đến khi sự việc bị phát hiện.
Các bước liên hệ chuyển giao
Quy trình cụ thể có thể khác nhau giữa các địa phương, nhưng thường đi theo trình tự sau. Bạn nên chuẩn bị thông tin trước để buổi làm việc diễn ra nhanh.
- Ghi lại thông tin về con vật: loài nếu biết, tuổi ước chừng, giới tính nếu biết, đã nuôi bao lâu, đang ăn gì, có dấu hiệu bệnh hay thương tích không.
- Ghi lại nguồn gốc: nhặt ở đâu, ai tặng, mua của ai, khi nào; giữ lại tin nhắn, hoá đơn nếu có.
- Liên hệ Ủy ban nhân dân cấp xã nơi bạn ở hoặc cơ quan kiểm lâm sở tại, nói rõ bạn muốn tự nguyện chuyển giao con vật.
- Chụp vài tấm ảnh con vật và nơi nuôi để gửi kèm khi được yêu cầu.
- Thống nhất thời gian, địa điểm giao nhận. Thường cán bộ sẽ đến tận nơi với dụng cụ vận chuyển phù hợp; không tự mang con vật đi đường xa.
- Khi giao nhận, đọc kỹ biên bản, kiểm tra thông tin về con vật và tình trạng sức khoẻ được ghi đúng; ký và xin một bản lưu nếu được.
- Hỏi con vật sẽ được chuyển đến đâu để yên tâm, nhưng hiểu rằng vị trí cơ sở cứu hộ có thể không được công khai.
Đừng chần chừ chờ “con vật lớn thêm một chút” hay “khoẻ hơn một chút”. Với con non mới nhặt được, mỗi ngày ở với người làm giảm cơ hội trở lại tự nhiên.
Chăm con vật trong lúc chờ bàn giao
Từ lúc liên hệ đến lúc giao nhận có thể mất vài giờ hoặc vài ngày. Trong thời gian đó, mục tiêu là giữ con vật ổn định và giảm phụ thuộc vào người.
- Giảm tiếp xúc: không bế, không vuốt ve, không cho trẻ chơi đùa với con vật.
- Đặt nơi yên tĩnh, ít người qua lại, tránh xa chó mèo, tránh nắng gắt và gió lùa.
- Cho ăn đúng như con vật đang ăn, không tự đổi sang thức ăn lạ; hỏi cơ quan tiếp nhận nếu không chắc.
- Giữ sạch chỗ ở, thay nước uống hằng ngày; đeo găng khi dọn và rửa tay kỹ sau đó.
- Không cho con vật ra khỏi chuồng để “đi dạo”; con vật hoảng sợ có thể chạy mất và bị thương.
- Ghi lại những thay đổi bất thường như bỏ ăn, nôn, tiêu chảy, thở gấp để báo cho người tiếp nhận.
- Không chụp ảnh, quay clip đăng lên mạng trong lúc chờ.
Nếu con vật có dấu hiệu bệnh nặng hoặc bị thương trong lúc chờ, hãy báo ngay để được ưu tiên tiếp nhận sớm hơn.
Vì sao không nên tự thả con vật ra rừng
Con vật thường không còn sống nổi. Con vật nuôi lâu ngày mất khả năng tìm thức ăn, nhận biết kẻ săn mồi, tìm chỗ trú. Thông tư 85/2025/TT-BNNMT yêu cầu cá thể được thả phải “đảm bảo điều kiện sức khỏe, không bị dịch bệnh và còn các tập tính tự nhiên”; con vật nuôi trong nhà thường không đáp ứng được.
Thả sai nơi là đẩy con vật vào chỗ chết. Mỗi loài cần đúng kiểu sinh cảnh. Thả con vật xuống rừng không phù hợp, hoặc thả loài không phân bố tự nhiên ở đó, có thể khiến nó chết đói hoặc bị các con cùng loài tấn công.
Nguy cơ mang bệnh vào quần thể hoang dã. Con vật sống gần người, gần vật nuôi có thể nhiễm mầm bệnh rồi lây sang quần thể ngoài tự nhiên, gây hại lớn hơn nhiều so với một cá thể.
Con vật quen người dễ bị bắt lại. Một con khỉ hay con cầy không sợ người sẽ tìm về khu dân cư, xin ăn, rồi bị bắt hoặc gây xung đột.
Mất dấu vết pháp lý. Thả đi không có biên bản nghĩa là không ai biết con vật đã được đưa về tự nhiên ra sao, còn bạn cũng không có gì chứng minh mình đã chủ động xử lý đúng.
Chuẩn bị tâm lý cho gia đình và trẻ nhỏ
Chia tay một con vật đã nuôi vài tháng hay vài năm không dễ, nhất là với trẻ nhỏ coi con vật như bạn. Hãy nói với trẻ trước, đừng để trẻ đi học về thì con vật đã không còn. Giải thích rằng con vật cần sống với đồng loại, được ăn đúng thức ăn, được chăm bởi những người hiểu nó, và việc gửi đi là vì thương nó.
Trẻ có thể vẽ một bức tranh về con vật, viết vài dòng tạm biệt, hoặc cùng người lớn chuẩn bị thông tin về thói quen ăn ngủ của con vật để gửi kèm cho người tiếp nhận. Những việc nhỏ như vậy giúp trẻ thấy mình đang góp phần chứ không bị mất mát.
Sau khi chuyển giao, đây là dịp tốt để cả nhà thống nhất: không nhận nuôi, không mua động vật hoang dã nữa, và nếu muốn có vật nuôi thì chọn chó, mèo hay những loài vật nuôi phổ biến. Nhiều gia đình sau trải nghiệm này trở thành người khuyên bạn bè, hàng xóm đừng mắc phải sai lầm tương tự.
Hiểu lầm hay gặp của người đang nuôi
“Nuôi từ nhỏ nên nó thương mình, không thể sống thiếu mình.” Sự gắn bó là có thật, nhưng con vật hoang dã cần nhiều hơn tình cảm của một người: đồng loại, không gian, thức ăn tự nhiên, cơ hội học tập tính. Cơ sở cứu hộ có thể cho con vật một đời sống gần với tự nhiên hơn.
“Nộp ra sẽ bị phạt nặng nên cứ giữ.” Việc xử lý thế nào do cơ quan có thẩm quyền xem xét theo từng trường hợp. Giữ lại không làm vấn đề biến mất; con vật càng lớn càng khó nuôi, khó giấu, và rủi ro bị phát hiện chỉ tăng thêm.
“Con vật nuôi ở nhà sướng hơn ngoài rừng.” Nhiều loài nuôi nhốt bị thiếu chất, còi xương, rụng lông, tự cắn mình vì buồn chán. Những vấn đề này thường chỉ lộ ra khi đã nặng.
“Loài thường, ai cũng nuôi, chắc không sao.” Ngay cả động vật rừng thông thường cũng phải có nguồn gốc hợp pháp và được thông báo cho kiểm lâm sở tại theo Điều 24 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT. Bạn khó tự xác định loài mình nuôi thuộc nhóm nào.
“Đem cho người quen có vườn rộng, có trang trại là được.” Chuyển con vật sang một nơi nuôi khác không có giấy phép không giải quyết được gì, chỉ chuyển vấn đề sang người khác. Chỉ cơ sở cứu hộ, cơ sở nuôi được cấp phép mới là nơi tiếp nhận đúng.
Câu hỏi thường gặp
Đang nuôi khỉ trong nhà có bị phạt không?
Có thể. Khoản 3 Điều 9 Luật Lâm nghiệp nghiêm cấm nuôi, nhốt động vật rừng trái quy định; nhiều loài khỉ còn thuộc nhóm được bảo vệ. Cách tốt nhất là chủ động liên hệ Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc kiểm lâm sở tại để tự nguyện chuyển giao.
Tự nguyện chuyển giao động vật hoang dã thì liên hệ ở đâu?
Bạn liên hệ Ủy ban nhân dân cấp xã nơi mình ở hoặc cơ quan kiểm lâm sở tại. Hãy chuẩn bị thông tin về loài, thời gian nuôi, nguồn gốc con vật và ảnh chụp để việc tiếp nhận diễn ra nhanh.
Có nên tự thả con vật đã nuôi về rừng không?
Không nên. Con vật nuôi lâu thường mất tập tính tự nhiên, có thể mang mầm bệnh, và thả sai nơi khiến nó khó sống sót. Thông tư 85/2025/TT-BNNMT đặt điều kiện chặt chẽ cho việc thả động vật về tự nhiên.
Nuôi động vật rừng thông thường cần điều kiện gì?
Theo Điều 24 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, con vật phải có nguồn gốc hợp pháp, việc nuôi bảo đảm an toàn cho con người, tuân thủ quy định về thú y, môi trường; người nuôi phải ghi sổ theo dõi và thông báo cho Kiểm lâm sở tại trong thời hạn quy định.
Có nên bán hoặc cho lại con vật cho người khác nuôi không?
Không nên. Bán hoặc cho lại chỉ chuyển con vật sang một nơi nuôi nhốt khác, có thể là hành vi buôn bán trái phép và khiến con vật mất cơ hội được cứu hộ đúng cách.
Nhặt được thú rừng con thì nên giữ bao lâu trước khi báo?
Không nên giữ. Hãy báo ngay cho Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc cơ quan kiểm lâm. Con non càng ở với người lâu càng quen người và càng khó trở lại tự nhiên.