NgaVoi.comNgà Voi
Linh trưởng

Các loài khỉ ở Việt Nam: phân biệt khỉ vàng, khỉ mốc, khỉ mặt đỏ, đuôi lợn, đuôi dài

Năm loài khỉ ở Việt Nam khác nhau ở chiều dài đuôi, màu mông, màu mặt. Cách phân biệt, đọc ngôn ngữ cơ thể đàn khỉ, xử lý khi khỉ vào nhà hay bị khỉ cắn.

A Vietnamese family seen from behind walks slowly along a riverside path under tall trees, keeping distance from distant movement in branches, morning light, wide eye-level shot

Việt Nam có năm loài khỉ: khỉ vàng, khỉ mốc, khỉ mặt đỏ, khỉ đuôi lợn và khỉ đuôi dài; cách phân biệt nhanh nhất là nhìn chiều dài và hình dáng đuôi, sau đó đến màu mông và màu mặt. Khỉ mặt đỏ gần như cụt đuôi, khỉ đuôi lợn có đuôi ngắn cong như đuôi lợn, khỉ đuôi dài có đuôi dài bằng hoặc hơn thân, còn khỉ vàng và khỉ mốc đuôi trung bình nhưng khác nhau ở màu lông phần thân sau.

Khỉ là nhóm linh trưởng dễ gặp nhất, kể cả ở điểm du lịch và rìa khu dân cư, nên nhiều người nghĩ khỉ "nhiều, không cần bảo vệ". Thực tế, nhiều quần thể khỉ hoang dã đang suy giảm vì săn bắt và buôn bán, và toàn bộ các loài khỉ đều có tên trong Phụ lục CITES nên không phải con vật muốn bắt, muốn nuôi là được.

Bảng phân biệt năm loài khỉ

Đứng xa nhìn một đàn khỉ, hãy tìm một con trưởng thành đang ngồi nghiêng để thấy rõ đuôi và mông, rồi so với bảng dưới đây.

LoàiĐuôiMàu và dấu hiệu khácSinh cảnh (vùng rộng)
Khỉ vàngDài trung bình, khoảng nửa thânThân trước nâu xám, nửa thân sau và mông ngả vàng cam rõRừng nhiều kiểu, cả miền Bắc và miền Trung
Khỉ mốcDài trung bình, lông dàyNâu xám đồng đều, không có mảng cam ở mông, lông vai và đầu rậmRừng núi cao, núi đá vôi miền Bắc
Khỉ mặt đỏRất ngắn, gần như cụtMặt đỏ hồng rõ, ít lông; con già mặt sẫm và có đốm; thân to, lông nâu sẫm dàiRừng thường xanh nhiều vùng
Khỉ đuôi lợnNgắn, cong lên như đuôi lợnĐỉnh đầu có chỏm lông sẫm hình rẽ ngôi, má có vệt đỏ nhạtRừng thường xanh nhiều vùng, hay gặp hơn từ miền Trung trở vào
Khỉ đuôi dàiDài bằng hoặc hơn thânLông nâu xám, mặt có râu má xám, thân thonRừng ven sông, rừng ngập mặn phía Nam

Tên khoa học lần lượt là Macaca mulatta (khỉ vàng), Macaca assamensis (khỉ mốc), Macaca arctoides (khỉ mặt đỏ), Macaca leonina (khỉ đuôi lợn) và Macaca fascicularis (khỉ đuôi dài). Ở vùng sống chồng lấn, hai loài có thể xuất hiện gần nhau, nên đừng kết luận chỉ từ một con.

Điểm chung của mọi loài khỉ

Túi má. Khỉ nhét thức ăn vào túi má để mang đi chỗ an toàn rồi mới nhai. Thấy hai má phồng to là dấu hiệu chắc chắn của khỉ, không phải voọc hay vượn.

Chai mông. Hai mảng da dày ở mông giúp khỉ ngồi lâu trên cành và đá. Ở con cái, vùng da quanh mông có thể đỏ lên theo chu kỳ sinh sản. Chai mông cũng là dấu hiệu giúp phân biệt khỉ với voọc khi chỉ thấy con vật ngồi quay lưng: ở khỉ, mảng chai lộ rõ hơn vì lông vùng mông thưa và ngắn.

Ăn tạp. Quả, hạt, chồi non, côn trùng, cua ốc, trứng chim; chính sự linh hoạt này giúp khỉ sống được ở nhiều kiểu rừng và quen nhanh với đồ ăn của người.

Thông minh và học nhanh. Khỉ nhớ người cho ăn, nhớ chỗ có túi đồ, học cách mở khoá, mở túi. Vì vậy một đàn khỉ được cho ăn vài lần là sẽ quay lại, ngày càng mạnh dạn.

Đi nhiều dưới đất. Khác voọc và vượn, khỉ dành nhiều thời gian kiếm ăn dưới đất, ven suối, ven đường mòn; dấu chân khỉ trên bùn trông như bàn tay người thu nhỏ với ngón cái tách ra.

Đàn khỉ tổ chức thế nào

Đàn khỉ thường gồm nhiều con cái có quan hệ họ hàng, con non và một số con đực trưởng thành. Con cái thường ở lại đàn mẹ suốt đời, còn con đực rời đàn khi đến tuổi trưởng thành để gia nhập đàn khác. Vì vậy, "xương sống" của một đàn khỉ là các dòng họ con cái, mỗi dòng có thứ bậc riêng.

Thứ bậc thể hiện qua việc ai được ăn trước, ai nhường chỗ ngồi, ai chải lông cho ai. Chải lông không chỉ để vệ sinh mà là cách giữ quan hệ, làm dịu căng thẳng sau xung đột. Con non được cả dòng họ che chở; tiếng kêu của một con non có thể kéo cả nhóm con cái lao đến.

Hiểu cấu trúc này giúp giải thích vì sao bắt một con khỉ khỏi đàn gây xáo trộn lớn: con mẹ bị bắt kéo theo con non chết hoặc lạc, con đực bị bắt làm đàn mất người canh gác. Nó cũng giải thích vì sao khỉ ở điểm du lịch hay giật đồ: con có thứ bậc thấp bị đẩy ra rìa đàn, nơi gần người nhất, và học cách lấy thức ăn từ người để bù lại.

Đọc ngôn ngữ cơ thể của khỉ để tránh bị tấn công

Phần lớn vụ khỉ cắn ở điểm du lịch xảy ra vì người hiểu sai tín hiệu của khỉ. Những tín hiệu cần nhớ:

  • Nhe răng: không phải nụ cười. Khỉ há miệng, nhe nanh là đang đe doạ hoặc sợ hãi.
  • Nhướng mày, kéo da đầu ra sau, nhìn chằm chằm: lời cảnh báo trực tiếp; ngay sau đó có thể là cú lao tới.
  • Đập tay xuống đất, rung cành: biểu hiện thị uy, thường của con đực.
  • Bạn nhìn thẳng vào mắt khỉ: với khỉ, đó là lời thách thức. Hãy nhìn xuống hoặc nhìn sang hướng khác. Đeo kính râm cũng không giúp gì nhiều, vì khỉ đọc cả tư thế đầu và người của bạn.
  • Khỉ mẹ có con non bám bụng: phản ứng mạnh nhất khi có người lại gần con non; giữ khoảng cách gấp đôi bình thường.
  • Đứng yên, tay không cầm gì, từ từ lùi lại: là cách xuống thang an toàn nhất khi khỉ đang thị uy.

Đừng mang túi nilon, đồ ăn, chai nước ngọt cầm tay khi đi qua khu có khỉ; khỉ đã học được rằng túi là thức ăn. Cất mọi thứ vào ba lô đóng kín. Nếu khỉ đã giật được đồ, cứ buông tay cho nó lấy; giằng lại là cách nhanh nhất để bị cắn, và không món đồ nào đáng đổi bằng một vết thương phải đi tiêm phòng.

Khỉ vào vườn, vào nhà: xử lý an toàn

Ở các làng ven rừng, khỉ đôi khi vào vườn ăn quả hoặc vào nhà tìm thức ăn. Mục tiêu là để khỉ tự rời đi, không ai bị thương, không con vật nào bị hại:

  1. Đưa trẻ em và vật nuôi vào phòng kín; không vây bắt, không ném đá, không dùng gậy chọc.
  2. Mở sẵn lối thoát: cửa sổ, cửa ra vườn, rồi lùi xa khỏi lối đó để khỉ thấy đường đi.
  3. Không đứng chắn giữa khỉ và thức ăn nó đang cầm; để nó mang đi.
  4. Sau khi khỉ rời đi, cất thức ăn, rác, quả chín rụng; đóng chặt thùng rác để khỉ không quay lại.
  5. Nếu khỉ quay lại nhiều lần, hung dữ hoặc có con bị thương, báo Uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc cơ quan kiểm lâm. Tinh thần khoản 1 Điều 9 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT là áp dụng biện pháp ngăn chặn, xua đuổi, hạn chế gây tổn thương cho động vật và thông tin ngay cho chính quyền.

Đặt bẫy, đánh bả hay bắn khỉ đều là vi phạm, gây nguy hiểm cho chính trẻ em và vật nuôi trong làng, và có thể khiến cả đàn trở nên hung dữ hơn. Cách bền vững là không để thức ăn hở và giữ khoảng cách.

Bị khỉ cắn hoặc cào: làm gì ngay

Vết cắn của khỉ không chỉ là vết thương ngoài da. Khỉ có thể mang virus dại, vi khuẩn gây nhiễm trùng, và khỉ thuộc chi Macaca có thể mang một loại virus herpes gây nguy hiểm cho người dù rất hiếm gặp. Vì vậy mọi vết cắn, vết cào làm rách da đều cần được xử lý nghiêm túc.

Việc cần làm ngay: rửa vết thương bằng xà phòng dưới vòi nước chảy liên tục khoảng 15 phút, sát khuẩn, rồi đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt. Kể rõ với nhân viên y tế rằng đó là vết cắn của khỉ, vị trí xảy ra và con khỉ có biểu hiện bất thường hay không. Bác sĩ sẽ quyết định việc tiêm phòng dại, uốn ván và các biện pháp theo dõi phù hợp. Nếu sau đó thấy sốt, tê bì hay ngứa ran quanh vết thương, phải quay lại cơ sở y tế ngay.

Không tự đắp lá, đắp thuốc dân gian lên vết thương, không nặn máu bằng miệng, không chờ xem "có sưng không rồi mới đi". Đồng thời báo ban quản lý điểm du lịch hoặc chính quyền địa phương để họ có biện pháp với đàn khỉ, vì một con đã cắn người thường sẽ cắn tiếp nếu tình trạng cho ăn không được chấm dứt.

Khỉ có phải loài được bảo vệ không

Có. Toàn bộ các loài khỉ đều có tên trong Phụ lục CITES. Khoản 10 Điều 3 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT định nghĩa "động vật rừng thông thường" là loài không thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm và không thuộc Phụ lục CITES, nghĩa là khỉ hoang dã không phải động vật rừng thông thường. Một số loài khỉ còn có tên trong danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm; nhóm cụ thể của từng loài cần tra phụ lục ban hành kèm Thông tư.

Khoản 3 Điều 9 Luật Lâm nghiệp nghiêm cấm săn, bắt, nuôi, nhốt, giết, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán động vật rừng trái quy định của pháp luật. Ở mức hình sự, Điều 234 Bộ luật Hình sự quy định tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật hoang dã, áp dụng cho động vật thuộc Nhóm IIB hoặc Phụ lục II CITES và động vật hoang dã khác, căn cứ trị giá con vật hoặc khoản thu lợi bất chính, và cả trường hợp đã bị xử phạt hành chính mà còn vi phạm.

Nói ngắn gọn: khỉ ở điểm du lịch hay ở rìa làng vẫn là khỉ hoang dã. Bắt về nuôi, mua khỉ con, bán thịt khỉ hay cao khỉ đều có thể vi phạm pháp luật. Cao khỉ cũng không có cơ sở khoa học nào về công dụng chữa bệnh.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao phân biệt khỉ vàng và khỉ mốc?

Khỉ vàng có nửa thân sau và mông ngả vàng cam rõ rệt, trong khi khỉ mốc nâu xám đồng đều, lông dày và rậm hơn ở vai và đầu. Hai loài có đuôi dài trung bình nên phải nhìn màu lông phần thân sau.

Khỉ nhe răng là đang cười phải không?

Không. Ở khỉ, nhe răng là tín hiệu đe doạ hoặc sợ hãi. Khi thấy khỉ nhe răng, nhướng mày hay nhìn chằm chằm, hãy nhìn xuống, đứng yên rồi từ từ lùi lại.

Bị khỉ cắn có cần tiêm phòng dại không?

Cần đến cơ sở y tế ngay để bác sĩ quyết định. Trước đó, rửa vết thương bằng xà phòng dưới vòi nước chảy khoảng 15 phút và sát khuẩn. Khỉ có thể mang virus dại và các mầm bệnh khác nên không được chủ quan.

Khỉ vào nhà thì có được bắt nhốt không?

Không nên và không được tự ý bắt nhốt. Hãy mở lối thoát, đưa người và vật nuôi tránh xa để khỉ tự rời đi; nếu khỉ quay lại nhiều lần hoặc bị thương, báo Uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc cơ quan kiểm lâm.

Khỉ đuôi dài sống ở đâu?

Khỉ đuôi dài ưa rừng ven sông, rừng ngập mặn và rừng ven biển ở phía Nam. Chúng bơi giỏi và hay kiếm cua, ốc ven nước, nên tên tiếng Anh của loài có nghĩa là khỉ ăn cua.

Khỉ có phải động vật hoang dã được bảo vệ không?

Có. Mọi loài khỉ đều có tên trong Phụ lục CITES nên không phải động vật rừng thông thường; săn, bắt, nuôi, buôn bán trái phép bị cấm theo Luật Lâm nghiệp và có thể bị xử lý theo Điều 234 Bộ luật Hình sự.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138