Có, cu li là một trong số rất ít loài thú có nọc độc: tuyến ở mặt trong khuỷu tay tiết ra chất dầu, khi trộn với nước bọt sẽ tạo thành hỗn hợp gây độc trong vết cắn. Ở Việt Nam có hai loài, cu li lớn và cu li nhỏ, đều là linh trưởng sống về đêm, mắt to tròn, di chuyển chậm và hầu như không có đuôi.
Những đoạn phim cu li giơ hai tay lên khi bị cù, được nhiều người xem là "đáng yêu", thực ra ghi lại tư thế phòng vệ: con vật đang sợ và chuẩn bị đưa miệng tới tuyến độc ở khuỷu tay. Cả hai loài cu li đều bị buôn bán làm vật nuôi, đang suy giảm mạnh và được pháp luật bảo vệ.
Nhận ra cu li trong đêm
Mắt phản sáng cam rực. Khi rọi đèn pin vào tán cây ban đêm, mắt cu li phản sáng màu cam đỏ, hai mắt sát nhau, nhấp nháy rất chậm vì con vật ít khi quay đầu đột ngột.
Thân tròn, lông dày như len. Cu li có dáng tròn, đầu nhỏ, tai ngắn gần như chìm trong lông, lông mịn và dày. Đuôi rất ngắn, ẩn trong lông nên nhìn như không có đuôi.
Vệt sẫm trên lưng và quanh mắt. Một vệt lông sẫm chạy dọc sống lưng lên đỉnh đầu, quanh mắt có hai vòng sẫm, giữa hai mắt là vệt trắng. Vệt này rõ ở cu li lớn và mờ hơn ở cu li nhỏ.
Chậm mà chắc. Cu li bò dọc cành bằng cả bốn chi, bàn tay và bàn chân bám rất chặt, có thể giữ nguyên một tư thế rất lâu. Chúng không nhảy như khỉ hay sóc.
Im lặng. Cu li hầu như không kêu khi di chuyển. Nếu nghe tiếng rít ngắn, rất có thể con vật đang bị đe doạ, đó là lúc nên lùi ra xa. Khi soi đèn tìm cu li, hãy dùng đèn ánh đỏ hoặc đèn mờ, chiếu lướt qua rồi tắt, vì ánh sáng trắng mạnh làm mắt con vật lóa và khiến nó đứng im vì sợ chứ không phải vì quen người.
Phân biệt cu li lớn, cu li nhỏ và những con vật đêm dễ nhầm
Ban đêm, nhiều loài thú nhỏ cũng có mắt phản sáng trên cây. Bảng sau giúp loại trừ nhanh trước khi kết luận đó là cu li.
| Con vật | Kích thước tương đối | Màu và hoa văn | Cách di chuyển |
|---|---|---|---|
| Cu li lớn | Cỡ một con mèo nhỏ | Nâu xám, vệt lưng sẫm rõ chạy lên đầu | Bò chậm, bám chắc |
| Cu li nhỏ | Cỡ bàn tay người lớn xoè rộng | Nâu đỏ hoặc nâu cam, vệt lưng mờ, mùa lạnh lông dày hơn | Bò chậm, đôi khi nhanh hơn cu li lớn |
| Sóc bay | Từ nhỏ đến lớn tuỳ loài | Có màng da giữa chân trước và chân sau, đuôi dài xù | Leo nhanh, lượn từ cây này sang cây khác |
| Cầy | Thân dài, chân ngắn | Lông có đốm hoặc vằn, đuôi dài | Chạy nhanh, mõm nhọn |
| Mèo rừng | Cỡ mèo nhà | Lông có đốm, tai dựng rõ | Bước nhẹ, nhảy được xa |
Nếu con vật có đuôi dài rõ ràng hoặc di chuyển nhanh, gần như chắc chắn không phải cu li. Cu li nhỏ từng được xếp chung một chi với cu li lớn; một số tài liệu mới đã tách riêng, nên tên khoa học có thể khác nhau tuỳ nguồn. Khi báo tin, chỉ cần mô tả kích thước so với bàn tay, màu lông và vệt lưng là đủ để người có chuyên môn xác định.
Nọc độc của cu li: vì sao có và nguy hiểm thế nào
Ở mặt trong khuỷu tay của cu li có một tuyến tiết ra chất dầu. Khi bị đe doạ, cu li giơ hai tay lên quá đầu, liếm tuyến này để trộn chất tiết với nước bọt, rồi cắn. Hỗn hợp đó làm vết cắn rất đau, sưng và lâu lành. Cu li cũng dùng chất tiết bôi lên lông con non, được cho là để xua đuổi kẻ thù.
Ở người, vết cắn của cu li có thể gây sưng đau dữ dội và ở một số người còn gây phản ứng dị ứng nặng. Răng cửa dưới của cu li xếp thành một hàng như chiếc lược, vừa dùng để chải lông vừa dùng để cạo nhựa cây, nên vết cắn thường sâu. Vì vậy, dù cu li trông chậm chạp và hiền lành, không bao giờ nên cầm cu li bằng tay trần.
Đây cũng là lý do một số người buôn bán động vật cắt bỏ răng cu li trước khi bán làm vật nuôi. Việc này gây đau đớn, nhiễm trùng, khiến con vật không ăn được thức ăn tự nhiên và gần như không thể thả lại rừng. Mỗi con cu li bị bán qua mạng là một con vật bị tổn thương vĩnh viễn, không phải một "thú cưng mini".
Đêm của cu li: ăn gì, ngủ ở đâu
Cu li hoạt động từ sau hoàng hôn đến trước bình minh. Thức ăn và nhịp sống của chúng gắn với rừng theo những cách rất cụ thể:
- Nhựa và gôm cây: cu li dùng răng cửa dạng lược cạo vỏ cây để nhựa chảy ra, rồi quay lại liếm nhiều lần trong đêm; đây là nguồn thức ăn quan trọng vào mùa khô.
- Côn trùng: kể cả những loài có mùi khó chịu mà thú khác bỏ qua; cu li chộp nhanh bằng hai tay dù bình thường di chuyển rất chậm.
- Mật hoa và quả: khi liếm mật hoa, cu li có thể mang phấn hoa từ cây này sang cây khác.
- Ngủ ban ngày: cuộn tròn trong bụi tre, chạc cây hoặc đám dây leo rậm, đầu rúc vào giữa hai chân.
- Con non: mẹ thường để con non bám trên cành trong lúc đi kiếm ăn gần đó rồi quay lại đón; vì vậy thấy một cu li non ngồi một mình trên cây không có nghĩa là nó bị bỏ rơi.
Cu li cũng chịu lạnh kém hơn nhiều loài thú khác; vào những đêm lạnh, chúng giảm hoạt động và có thể ngủ lâu hơn. Rừng tre lẫn cây gỗ, rừng thứ sinh và cả rìa nương rẫy đều có thể là nơi sống của cu li nếu còn cây tiết nhựa và côn trùng.
Sự thật sau những clip cu li "dễ thương"
Đoạn phim nổi tiếng nhất là cảnh cu li giơ hai tay lên khi bị cù. Người xem tưởng con vật thích thú, nhưng như đã nói ở trên, đó là tư thế chuẩn bị tự vệ bằng nọc độc. Đôi mắt to tròn, mở lớn cũng là phản ứng sợ hãi trước ánh sáng mạnh trong nhà, vì cu li là loài sống về đêm.
Một cảnh khác hay gặp là cu li ôm khư khư một món ăn ngọt. Thực tế khẩu phần tự nhiên của cu li gồm nhựa cây, côn trùng, mật hoa; đường và hoa quả ngọt trong nhà gây béo phì, sâu răng, tiểu đường. Cu li bị nuôi trong điều kiện sáng, ồn, nhiều người chạm vào sẽ căng thẳng kéo dài và chết sớm.
Mỗi lượt xem, lượt thích những clip như vậy tạo thêm nhu cầu mua cu li làm vật nuôi. Cách phản ứng đúng khi bắt gặp: không chia sẻ lại, nếu có thể hãy báo cáo nội dung với nền tảng mạng xã hội, và giải thích cho người đăng rằng con vật đang sợ hãi chứ không vui. Thông tin về người bán, nếu có, nên gửi cho cơ quan kiểm lâm.
Cu li được pháp luật bảo vệ thế nào
Cả hai loài cu li đều là động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và có tên trong Phụ lục CITES. Theo khoản 10 Điều 3 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, loài thuộc Phụ lục CITES không phải "động vật rừng thông thường", nên không thể lấy lý do "nuôi chơi" để hợp thức hoá. Khoản 3 Điều 9 Luật Lâm nghiệp nghiêm cấm săn, bắt, nuôi, nhốt, giết, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán động vật rừng trái quy định của pháp luật.
Nếu loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ hoặc Nhóm IB, hành vi săn bắt, nuôi, nhốt, vận chuyển, buôn bán trái phép có thể bị xử lý theo Điều 244 Bộ luật Hình sự; với loài Nhóm IIB hoặc Phụ lục II CITES và các động vật hoang dã khác, Điều 234 quy định tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật hoang dã. Nhóm cụ thể của từng loài cu li cần tra phụ lục Thông tư 85/2025/TT-BNNMT.
Người đang giữ cu li vì từng mua hoặc được cho nên chủ động liên hệ cơ quan kiểm lâm để tự nguyện chuyển giao. Khoản 2 Điều 15 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT có nhắc tới trường hợp động vật do chủ sở hữu tự nguyện chuyển giao cho nhà nước để cứu hộ. Đây là đường đúng để con vật được chăm sóc tại cơ sở có chuyên môn.
Gặp cu li thì làm gì
Cu li đôi khi lạc vào vườn nhà ven rừng, rơi xuống đất sau khi cây bị chặt, hoặc bị nhốt bán ở chợ. Cách xử lý an toàn cho cả người và con vật:
- Không cầm bằng tay trần, không cho trẻ em lại gần; giữ chó, mèo trong nhà.
- Nếu cu li ở trên cây hoặc bụi rậm và không bị thương, để yên, tắt đèn sáng chiếu vào; nó sẽ tự rời đi trong đêm.
- Nếu cu li nằm dưới đất, bị thương hoặc ở nơi nguy hiểm, đặt một thùng các tông có lỗ thở úp nhẹ lên trên bằng găng tay dày hoặc khăn gấp nhiều lớp, để nơi tối, yên tĩnh.
- Không cho ăn, không cho uống bằng cách đổ nước vào miệng.
- Báo ngay Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi phát hiện hoặc cơ quan kiểm lâm gần nhất, đúng trình tự ở điểm a khoản 3 Điều 15 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT.
- Nếu bị cu li cắn, rửa vết thương bằng xà phòng dưới vòi nước chảy và đến cơ sở y tế ngay, nhất là khi thấy sưng lan, khó thở hay chóng mặt.
Thấy cu li bị nhốt bán, đừng mua để thả. Con vật mua về thường đã bị cắt răng, không tự kiếm ăn được, và tiền mua tiếp tục nuôi đường dây buôn bán.
Câu hỏi thường gặp
Cu li có độc thật không?
Có. Tuyến ở khuỷu tay cu li tiết ra chất dầu, khi trộn với nước bọt sẽ thành hỗn hợp gây độc trong vết cắn. Vết cắn có thể gây đau, sưng dữ dội và ở một số người gây phản ứng dị ứng nặng.
Vì sao cu li giơ tay khi bị cù?
Đó là tư thế phòng vệ, không phải biểu hiện thích thú. Cu li giơ tay để đưa miệng tới tuyến độc ở khuỷu tay, chuẩn bị cắn khi cảm thấy bị đe doạ.
Cu li lớn và cu li nhỏ khác nhau thế nào?
Cu li lớn to hơn, lông nâu xám với vệt lưng sẫm rõ chạy lên đầu; cu li nhỏ nhỏ hơn hẳn, lông nâu đỏ hoặc nâu cam, vệt lưng mờ và lông dày hơn vào mùa lạnh. Cả hai đều sống về đêm và được bảo vệ.
Nuôi cu li làm cảnh có vi phạm pháp luật không?
Có. Cu li là động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và có tên trong Phụ lục CITES; nuôi, nhốt, mua bán trái phép bị cấm theo Luật Lâm nghiệp và có thể bị xử lý hình sự theo Điều 234 hoặc Điều 244 Bộ luật Hình sự tuỳ nhóm loài.
Thấy cu li non ngồi một mình trên cây có phải bị bỏ rơi không?
Thường là không. Cu li mẹ hay để con bám trên cành trong lúc đi kiếm ăn gần đó rồi quay lại đón. Chỉ khi con non nằm dưới đất, bị thương hoặc ở chỗ nguy hiểm mới cần báo cơ quan chức năng.
Cu li ăn gì ngoài tự nhiên?
Cu li ăn nhựa và gôm cây, côn trùng, mật hoa và một ít quả. Thức ăn ngọt của người như bánh kẹo, trái cây chín ngọt gây béo phì, hỏng răng và bệnh chuyển hoá cho cu li.