NgaVoi.comNgà Voi
Linh trưởng

Linh trưởng Việt Nam bị đe doạ vì đâu: mất rừng, săn bắt, buôn bán và nuôi nhốt

Mất và chia cắt rừng, bẫy dây, buôn bán thịt và con non, du lịch thiếu kiểm soát đang đẩy linh trưởng Việt Nam tới bờ biến mất. Từng mối đe doạ và cách pháp luật bảo vệ.

Aerial view of a narrow strip of dense green forest between farm fields and a winding dirt road at midday, a lone motorbike rider tiny in frame, muted colors

Linh trưởng Việt Nam bị đe doạ chủ yếu vì bốn nguyên nhân chồng lên nhau: rừng bị mất và chia cắt, săn bắt bằng bẫy và súng, buôn bán thịt, cao và con non làm vật nuôi, cùng sự quấy rầy từ du lịch và hạ tầng thiếu kiểm soát. Vì linh trưởng sinh sản chậm và sống phụ thuộc vào đàn, mỗi mối đe doạ dù nhỏ cũng tích tụ thành suy giảm mạnh qua vài thế hệ.

Phần lớn các loài linh trưởng ở Việt Nam hiện được xếp vào các bậc nguy cấp, một số loài đặc hữu chỉ còn ở vài mảnh rừng nhỏ. Hệ thống pháp luật đã có các quy định cấm và chế tài hình sự; điều còn thiếu là việc mỗi người không mua, không ăn, không nuôi và không làm ngơ trước những vi phạm nhìn thấy.

Mối đe doạ nào nặng với nhóm nào

Không phải mối đe doạ nào cũng tác động như nhau lên mọi nhóm. Bảng sau giúp thấy vì sao giải pháp phải khác nhau cho từng loài.

Mối đe doạVượnVoọc, chà váKhỉCu li
Mất rừng già, chia cắt tánRất nặngNặngTrung bìnhTrung bình
Khai thác đá vôiNhẹRất nặng với loài núi đáTrung bìnhNhẹ
Bẫy dây trên mặt đấtNhẹTrung bìnhRất nặngNhẹ
Săn bắnRất nặngRất nặngNặngTrung bình
Bắt con non làm vật nuôiNặngNặngNặngRất nặng
Quấy rầy do du lịch, cho ănTrung bìnhTrung bìnhNặngNhẹ

Đây là đánh giá tương đối để so sánh giữa các nhóm, không phải số liệu đo đạc. Khỉ hay xuống đất nên dính bẫy dây nhiều nhất; vượn và voọc sống trên tán nên chịu ảnh hưởng nặng nhất khi tán rừng bị cắt đứt; cu li bị buôn bán làm vật nuôi nhiều vì nhỏ, chậm và "dễ thương".

Rừng mất và bị chia cắt

Linh trưởng cần rừng có tán liền để di chuyển, kiếm ăn và tìm bạn đời. Khi rừng tự nhiên chuyển thành đồn điền, nương rẫy, rừng trồng một loài, phần sinh cảnh còn lại bị cắt thành những mảnh nhỏ. Một mảnh rừng đủ cho vài gia đình vượn hôm nay sẽ không đủ cho thế hệ con cháu của chúng.

Đường giao thông, đường dây điện và công trình xuyên rừng tạo ra những "khe hở" mà linh trưởng sống trên tán không vượt qua được, hoặc phải xuống đất để qua và gặp nguy hiểm từ xe cộ, chó thả rông. Voọc và chà vá còn có nguy cơ bị điện giật khi trèo theo đường dây điện. Ở một số nơi, người ta đã làm cầu dây nối tán cây hai bên đường và bọc cách điện đoạn dây gần rừng.

Với các loài voọc núi đá, khai thác đá vôi là mối đe doạ trực tiếp: phá núi là phá chỗ ngủ, nguồn lá trên vách và cả nguồn nước đọng trong khe đá. Luật Đa dạng sinh học tại khoản 3 Điều 7 cấm khai thác khoáng sản trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt và phân khu phục hồi sinh thái của khu bảo tồn, nhưng nhiều núi đá có voọc nằm ngoài ranh giới khu bảo tồn.

Săn bắt và bẫy dây: đe doạ âm thầm

Bẫy dây được giăng hàng loạt trong rừng để bắt thú đi trên mặt đất, nhưng không phân biệt loài: khỉ, cầy, tê tê, gà rừng đều có thể bị dính. Con vật thoát được thường mất ngón tay, bàn chân. Người đi rừng hay gặp những con khỉ cụt tay, cụt chân trong đàn, đó là dấu vết của bẫy.

Linh trưởng sống trên tán như vượn, voọc chủ yếu bị săn bằng súng. Tiếng hót buổi sáng của vượn, thói quen ngủ ở một vài chỗ cố định của voọc khiến chúng dễ bị xác định vị trí. Đây là lý do thông tin về nơi loài quý sinh sống không nên được chia sẻ công khai trên mạng.

Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, tại điểm d khoản 1 Điều 6, liệt kê nhiều loại công cụ mang tính tận diệt, hủy diệt như vũ khí, bẫy lưới, bẫy lồng, bẫy keo, bẫy điện và thiết bị phát tiếng kêu động vật, và quy định không được sử dụng chúng để khai thác loài nguy cấp, quý, hiếm, trừ trường hợp được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt cho nghiên cứu, bảo tồn. Bộ luật Hình sự cũng coi việc sử dụng công cụ hoặc phương tiện săn bắt bị cấm là tình tiết tăng nặng tại điểm d khoản 2 Điều 234.

Người dân đi rừng có thể góp phần bằng cách tháo gỡ bẫy dây khi đi cùng lực lượng kiểm lâm hoặc tuần tra, và báo vị trí những khu có nhiều bẫy cho cơ quan chức năng.

Buôn bán: từ nồi cao đến màn hình điện thoại

Linh trưởng bị buôn bán dưới nhiều dạng, mỗi dạng có một nhóm người mua khác nhau:

  • Thịt rừng ở quán ăn: một số nơi vẫn quảng cáo món "thú rừng"; thực khách không biết mình đang ăn loài gì và có nguy cơ lây bệnh từ động vật hoang dã.
  • Cao nấu từ xương: được quảng cáo sai sự thật là có công dụng bồi bổ, chữa đau xương; không có cơ sở khoa học nào chứng minh, và mua bán sản phẩm từ loài được bảo vệ là phạm luật.
  • Con non làm vật nuôi: khỉ con, voọc con, cu li được rao bán qua mạng xã hội, giao hàng tận nhà; để bắt một con non, mẹ của nó thường bị giết.
  • Mẫu vật trang trí: đầu lâu, da, sọ làm đồ trưng bày.
  • Biểu diễn, chụp ảnh: khỉ bị xích làm trò, chụp ảnh với khách ở điểm du lịch.

Khoản 4 Điều 7 Luật Đa dạng sinh học cấm cả việc quảng cáo, tiếp thị, tiêu thụ trái phép sản phẩm có nguồn gốc từ loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, tức là người đăng bài rao bán trên mạng cũng nằm trong phạm vi bị cấm.

Pháp luật đang bảo vệ linh trưởng ra sao

Các quy định dưới đây được trích từ văn bản gốc, giúp bạn biết hành vi nào bị cấm và văn bản nào điều chỉnh.

Văn bảnĐiều khoảnNội dung chính
Luật Lâm nghiệp 2017Khoản 3 Điều 9Cấm săn, bắt, nuôi, nhốt, giết, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán động vật rừng trái quy định
Luật Đa dạng sinh học 2008Khoản 4 Điều 7Cấm săn bắt, giết, tiêu thụ, mua bán trái phép loài được ưu tiên bảo vệ; cấm quảng cáo, tiếp thị sản phẩm của chúng
Luật Đa dạng sinh học 2008Điều 47Cá thể loài ưu tiên bảo vệ bị lạc, bị thương phải được đưa vào cơ sở cứu hộ; người phát hiện báo ngay Uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc cơ sở cứu hộ gần nhất
Thông tư 85/2025/TT-BNNMTĐiều 4Chia loài nguy cấp, quý, hiếm thành Nhóm I (nghiêm cấm khai thác vì mục đích thương mại) và Nhóm II (hạn chế)
Bộ luật Hình sựĐiều 234Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật hoang dã (Nhóm IIB, Phụ lục II CITES, động vật hoang dã khác)
Bộ luật Hình sựĐiều 244Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm (loài ưu tiên bảo vệ, Nhóm IB, Phụ lục I CITES)

Muốn biết một loài linh trưởng cụ thể thuộc nhóm nào, cần tra phụ lục ban hành kèm Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026. Nhóm bảo vệ quyết định điều luật nào được áp dụng và mức xử lý.

Bạn làm gì trước những mối đe doạ này

Không ai một mình ngăn được mất rừng, nhưng mỗi người cắt được một mắt xích của chuỗi buôn bán. Những việc cụ thể:

  1. Không gọi món "thú rừng" ở quán ăn, và nói rõ lý do với người đi cùng.
  2. Không mua, không nhận quà là cao, rượu ngâm, đồ trang trí làm từ linh trưởng; giải thích với người thân rằng không có công dụng chữa bệnh nào được chứng minh.
  3. Không chia sẻ, không bấm thích những bài rao bán hay clip linh trưởng nuôi nhốt; báo cáo nội dung với nền tảng và gửi thông tin người bán cho cơ quan kiểm lâm.
  4. Không chụp ảnh với khỉ bị xích, không xem biểu diễn khỉ ở điểm du lịch.
  5. Khi đi rừng, thấy bẫy dây hay dấu hiệu săn bắt, ghi lại vị trí và báo ban quản lý rừng hoặc kiểm lâm, không tự ý xử lý một mình nơi vắng người.
  6. Chọn sản phẩm nông sản, du lịch của người dân vùng đệm theo hướng giữ rừng.

Những việc này nghe nhỏ, nhưng chuỗi buôn bán sống được là nhờ người mua cuối cùng. Khi không ai mua, người săn cũng không còn lý do để vào rừng.

Dấu hiệu một khu rừng đang mất dần linh trưởng

Linh trưởng thường biến mất lặng lẽ, rừng vẫn xanh nhưng bên trong đã trống. Người sống gần rừng và người hay đi rừng có thể nhận ra qua những dấu hiệu sau:

  • Tiếng vượn hót buổi sáng thưa dần, từ nhiều bài từ nhiều hướng còn một bài, rồi im hẳn.
  • Đàn voọc nhỏ dần, ít thấy con non màu cam, hoặc đàn bỏ chỗ ngủ quen thuộc trên vách đá.
  • Khỉ trong đàn có nhiều con cụt tay, cụt chân, dấu hiệu khu vực có nhiều bẫy dây.
  • Linh trưởng sợ người bất thường, bỏ chạy từ rất xa, thường là nơi bị săn bắn nhiều.
  • Chợ, quán xung quanh có rao bán thịt rừng, cao, con non, cho thấy chuỗi buôn bán đang hoạt động gần đó.
  • Cây cho quả rụng đầy gốc mà không có dấu cắn, nghĩa là không còn loài ăn quả trên tán đến ăn.

Ghi lại những thay đổi này theo thời gian, kèm thời điểm và hướng quan sát, rồi chia sẻ với ban quản lý rừng hoặc kiểm lâm là đóng góp có giá trị thật. Những ghi chép của người địa phương thường phát hiện suy giảm sớm hơn các đợt khảo sát định kỳ.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân lớn nhất khiến linh trưởng Việt Nam suy giảm là gì?

Mất và chia cắt rừng kết hợp với săn bắt là hai nguyên nhân lớn nhất. Rừng bị thu hẹp làm đàn bị cô lập, còn săn bắt lấy đi từng cá thể trong khi linh trưởng sinh sản rất chậm nên không bù kịp.

Cao khỉ có tác dụng chữa bệnh không?

Không có cơ sở khoa học nào chứng minh cao nấu từ xương khỉ hay linh trưởng khác có công dụng chữa bệnh. Mua bán sản phẩm từ loài được bảo vệ là vi phạm pháp luật và có thể bị xử lý hình sự.

Đăng bài bán khỉ con trên mạng có bị xử lý không?

Có thể. Luật Lâm nghiệp cấm buôn bán động vật rừng trái quy định, Luật Đa dạng sinh học cấm cả quảng cáo, tiếp thị sản phẩm của loài được ưu tiên bảo vệ. Tuỳ loài và mức độ, hành vi có thể bị xử lý theo Điều 234 hoặc Điều 244 Bộ luật Hình sự.

Vì sao bẫy dây nguy hiểm với khỉ hơn với vượn?

Khỉ dành nhiều thời gian kiếm ăn dưới mặt đất nên dễ dính bẫy dây giăng cho thú đi bộ, còn vượn gần như không xuống đất. Vượn lại bị đe doạ nặng hơn bởi săn bắn và mất tán rừng liền.

Đường dây điện ảnh hưởng tới linh trưởng thế nào?

Ở nơi đường dây chạy sát rừng, voọc và chà vá có thể trèo theo dây hoặc nhảy qua và bị điện giật. Bọc cách điện đoạn dây gần rừng và làm cầu dây nối tán cây là những giải pháp đã được áp dụng ở một số nơi.

Một người bình thường làm được gì để giảm buôn bán linh trưởng?

Không mua, không ăn, không nuôi, không chụp ảnh với linh trưởng bị nuôi nhốt và báo thông tin người bán cho cơ quan kiểm lâm. Chuỗi buôn bán tồn tại nhờ người mua cuối cùng, nên mỗi lần từ chối là một mắt xích bị cắt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138