Ngắm linh trưởng có trách nhiệm nghĩa là quan sát từ xa, im lặng, không cho ăn, không dùng đèn chớp, không tiến lại gần dù con vật có vẻ quen người, và không đăng vị trí cụ thể nơi đàn sinh sống. Chọn chuyến đi có người dẫn đường địa phương, nhóm nhỏ và quy định rõ về khoảng cách là cách chắc chắn nhất để chuyến đi giúp bảo tồn thay vì làm hại.
Du lịch ngắm voọc, vượn, chà vá có thể tạo thu nhập cho người dân vùng đệm và là lý do để giữ rừng. Nhưng nếu làm sai, chính du khách trở thành nguồn quấy rầy, lây bệnh và đẩy đàn rời khỏi nơi sống. Phần dưới đây là những quy tắc cụ thể, áp dụng được ngay trong chuyến đi tới.
Chọn chuyến đi: dấu hiệu tốt và dấu hiệu đáng ngờ
Trước khi đặt chuyến, hãy hỏi người tổ chức những câu hỏi dưới đây. Cách họ trả lời cho biết chuyến đi có đặt lợi ích của con vật lên trước hay không.
| Tiêu chí | Dấu hiệu tốt | Dấu hiệu đáng ngờ |
|---|---|---|
| Người dẫn đường | Người địa phương, hiểu tập tính đàn, có quy định khoảng cách | Không có người dẫn, hoặc hứa "đảm bảo thấy tận mặt" |
| Quy mô nhóm | Nhóm nhỏ, chia lượt | Đoàn đông, ồn ào, loa phát nhạc |
| Cho ăn | Cấm tuyệt đối | Bán chuối, bánh cho khách cho khỉ ăn |
| Chụp ảnh | Chụp từ xa, không đèn chớp | Cho bế, cho chụp ảnh cùng linh trưởng |
| Thời gian quan sát | Có giới hạn, rời đi khi đàn tỏ ra căng thẳng | Đuổi theo đàn đến khi có ảnh đẹp |
| Đóng góp cho bảo tồn | Một phần phí dùng cho tuần tra, giữ rừng, thuê người địa phương | Không rõ tiền đi đâu |
Mọi chuyến đi có tiết mục bế khỉ, cho khỉ ăn, xem khỉ biểu diễn hay chụp ảnh với linh trưởng bị xích đều không phải du lịch sinh thái, dù được quảng cáo bằng tên gọi nào.
Chuẩn bị trước khi đi
Chuẩn bị đúng giúp bạn thấy nhiều hơn mà con vật ít bị quấy rầy hơn:
- Quần áo màu trầm: xanh rêu, nâu, xám; tránh màu sặc sỡ, áo phản quang.
- Ống nhòm: là dụng cụ quan trọng nhất, vì quan sát tốt đồng nghĩa với không cần lại gần.
- Giày bám đường: đường lên khu vực ngắm voọc núi đá hay vượn thường dốc, trơn vào sáng sớm.
- Không nước hoa, xịt thơm: mùi lạ làm động vật cảnh giác; dùng kem chống côn trùng không mùi nếu có thể.
- Không mang đồ ăn có mùi trong túi mở: cất trong hộp kín, ăn ở nơi người dẫn đường chỉ định.
- Sức khoẻ: nếu đang ho, sốt, cảm cúm, hãy hoãn chuyến; linh trưởng rất dễ nhiễm bệnh đường hô hấp từ người.
- Dậy sớm: vượn hót quanh lúc mặt trời mọc, voọc rời chỗ ngủ vào sáng sớm; đến muộn là lỡ thời điểm đẹp nhất.
Nên hỏi trước người dẫn đường về độ khó của đường đi và thời gian dự kiến, để chuẩn bị đủ nước, áo mưa mỏng và đèn pin cho đoạn đi trong bóng tối trước bình minh.
Tại chỗ quan sát: tám quy tắc
Khi đã tới khu vực có đàn, những quy tắc dưới đây giúp cuộc gặp diễn ra trọn vẹn và an toàn cho cả hai bên:
- Giữ khoảng cách theo hướng dẫn của người dẫn đường; nếu con vật thay đổi hành vi vì bạn, nghĩa là bạn đã ở quá gần.
- Nói thì thầm hoặc dùng cử chỉ; tắt chuông điện thoại.
- Không gọi, không huýt sáo, không bắt chước tiếng kêu để con vật quay lại nhìn.
- Không cho ăn, không để rơi thức ăn, mang toàn bộ rác về.
- Không chặn đường di chuyển của đàn, nhất là lối từ chỗ ngủ ra chỗ kiếm ăn.
- Không chỉ tay, không giơ gậy, không nhìn thẳng vào mắt khỉ ở cự ly gần.
- Giới hạn thời gian ở mỗi điểm quan sát; khi đàn kêu cảnh báo, rút lui ngay.
- Đi đúng lối mòn, không đốt lửa, không bẻ cành, không leo lên vách đá có dấu vết chỗ ngủ.
Nhiều người dẫn đường địa phương có cách báo hiệu riêng khi đàn bắt đầu căng thẳng, ví dụ giơ tay hoặc lùi lại trước. Hãy làm theo ngay, đừng xin thêm vài phút để chụp ảnh.
Chụp ảnh và chia sẻ có trách nhiệm
Không đèn chớp. Ánh chớp làm linh trưởng giật mình, đặc biệt là cu li và các loài hoạt động lúc chạng vạng. Tăng độ nhạy sáng của máy hoặc chấp nhận ảnh hơi tối.
Ống kính dài thay cho bước chân. Ống kính tiêu cự dài, hoặc đơn giản là chụp qua ống nhòm bằng điện thoại, cho ảnh đủ đẹp mà không cần tiến lại gần.
Không thiết bị bay sát đàn. Tiếng động và bóng của thiết bị bay khiến đàn hoảng loạn, có thể bỏ chỗ ngủ; nhiều khu bảo tồn cũng không cho phép sử dụng.
Không đăng vị trí cụ thể. Tắt chức năng gắn vị trí, không ghi tên khu rừng, tên núi trong bài đăng về loài quý hiếm. Người săn trộm cũng đọc mạng xã hội.
Không đăng ảnh gây hiểu lầm. Ảnh người đứng sát linh trưởng, cho ăn hay chạm vào con vật khiến người xem nghĩ đó là chuyện bình thường. Hãy chọn ảnh thể hiện con vật trong tự nhiên, ở khoảng cách tôn trọng.
Pháp luật nói gì về du lịch trong nơi sống của loài quý
Điểm c khoản 1 Điều 6 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT quy định các hoạt động điều tra, nghiên cứu, khai thác, tham quan, du lịch có nguy cơ ảnh hưởng tiêu cực đến nơi sinh sống, đường di chuyển, nơi kiếm ăn của loài nguy cấp, quý, hiếm phải có các biện pháp giảm thiểu, bảo đảm không gây ảnh hưởng đến sự tồn tại và phát triển của loài đó trong tự nhiên. Nói cách khác, du lịch chỉ được chấp nhận khi không làm hại loài.
Luật Đa dạng sinh học tại khoản 1 Điều 7 nghiêm cấm săn bắt, khai thác loài hoang dã trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt của khu bảo tồn, và cấm phá hoại cảnh quan, hủy hoại hệ sinh thái tự nhiên. Điều 31 của Luật yêu cầu tổ chức, cá nhân có hoạt động hợp pháp trong khu bảo tồn phải thực hiện quy chế quản lý khu bảo tồn. Với du khách, điều đó nghĩa là tuân thủ quy định của ban quản lý về lối đi, giờ tham quan, khu vực được vào.
Luật Lâm nghiệp tại khoản 2 Điều 9 cấm đưa chất thải, chất cháy, công cụ, phương tiện vào rừng trái quy định. Mang rác về, không đốt lửa, không mang theo dụng cụ săn bắt là những việc nhỏ nhưng nằm trong khuôn khổ pháp luật đó.
Đi cùng trẻ em
Một chuyến ngắm linh trưởng có thể là kỷ niệm đẹp với trẻ, nếu được chuẩn bị đúng. Trước chuyến đi, hãy cho trẻ xem ảnh, nghe tiếng vượn hót, nói rõ rằng sẽ phải đi bộ sớm, giữ im lặng và có thể không thấy con vật nào. Chuẩn bị tinh thần cho việc "không thấy gì" là bài học quan trọng: động vật hoang dã không xuất hiện theo yêu cầu.
Trong chuyến đi, giao cho trẻ một việc cụ thể như cầm ống nhòm, ghi lại giờ nghe tiếng hót, đếm số con non trong đàn. Trẻ có việc để làm sẽ ít nói to và tập trung hơn. Nhắc trẻ không chỉ tay, không gọi, không ném gì về phía con vật, và giải thích lý do bằng ngôn ngữ đơn giản: "chúng đang ăn sáng, mình không nên làm phiền".
Sau chuyến đi, để trẻ tự kể lại hoặc vẽ lại những gì đã thấy. Không cần so sánh trẻ nào thấy nhiều hơn hay nhớ nhiều tên loài hơn; điều đáng giữ là cảm giác tôn trọng con vật và mong muốn quay lại thăm khu rừng khi lớn hơn.
Tình huống bất ngờ và cách xử lý
Đi rừng luôn có những lúc ngoài kế hoạch. Bảng dưới đây gom các tình huống hay gặp khi ngắm linh trưởng và phản ứng phù hợp:
| Tình huống | Nên làm | Không nên |
|---|---|---|
| Đàn khỉ tiến lại gần, có con giật túi | Buông túi, đứng yên, từ từ lùi; đi qua khu đó với ba lô đóng kín | Giằng lại, chạy, đánh đuổi |
| Con vật kêu cảnh báo, rung cành | Lùi lại, hạ thấp người, rời điểm quan sát | Đứng lại chụp thêm vài kiểu |
| Thấy con non một mình trên cành | Quan sát từ xa, mẹ thường ở gần | Lại gần, bế hoặc mang đi |
| Thấy linh trưởng bị thương, mắc bẫy | Ghi vị trí, báo người dẫn đường và ban quản lý | Tự gỡ bẫy, tự bắt con vật |
| Gặp người mang súng, bẫy, lồng trong rừng | Giữ an toàn cho nhóm, rời đi, báo ban quản lý hoặc kiểm lâm sau | Đối đầu, chụp ảnh công khai |
| Không thấy con vật nào | Chấp nhận, ghi lại tiếng kêu nếu nghe, hẹn lần sau | Đòi người dẫn đường đuổi theo đàn |
Điều quan trọng nhất trong mọi tình huống là an toàn của người trước, sau đó là sự yên tĩnh của con vật. Một chuyến đi không có ảnh đẹp vẫn là chuyến đi thành công nếu đàn linh trưởng không bị quấy rầy.
Sau chuyến đi: biến trải nghiệm thành đóng góp
Chuyến đi kết thúc nhưng những gì bạn quan sát được vẫn có thể giúp ích cho bảo tồn:
- Gửi ghi chép cho ban quản lý: giờ, hướng, số con quan sát được, có con non hay không, dấu hiệu bất thường như con vật bị thương hay có bẫy.
- Chia sẻ trải nghiệm đúng cách: kể về quy tắc giữ khoảng cách, không cho ăn, thay vì chỉ khoe ảnh cận cảnh.
- Đánh giá chuyến đi trung thực: khen những người tổ chức làm đúng, góp ý thẳng thắn khi thấy cho ăn hay đuổi theo đàn.
- Quay lại vào mùa khác: mỗi mùa đàn linh trưởng có tập tính khác, người dẫn đường địa phương có thêm thu nhập ổn định từ việc giữ rừng.
- Ủng hộ sản phẩm của cộng đồng vùng đệm: mật ong, nông sản, đồ thủ công làm theo hướng không phá rừng.
Du lịch linh trưởng chỉ bền khi người dân sống gần rừng thấy rằng một đàn voọc còn sống trên núi mang lại nhiều lợi ích hơn mọi thứ khác. Mỗi du khách làm đúng góp thêm một lý do để điều đó thành sự thật.
Câu hỏi thường gặp
Nên đứng cách voọc, vượn bao xa khi quan sát?
Không có con số chung cho mọi nơi; hãy làm theo hướng dẫn của người dẫn đường và ban quản lý. Nguyên tắc đơn giản là nếu con vật ngừng ăn, nhìn về phía bạn, kêu cảnh báo hoặc bỏ đi, bạn đã ở quá gần và cần lùi lại.
Cho khỉ ăn ở điểm du lịch có sao không?
Có hại. Thức ăn của người gây bệnh cho khỉ, làm khỉ quen giật đồ và cắn người, khiến đàn tụ lại gần đường, dễ bị xe cán và bị bắt. Nhiều khu bảo tồn cấm cho ăn.
Có nên dùng thiết bị bay để chụp ảnh đàn voọc không?
Không nên bay gần đàn. Tiếng động và bóng của thiết bị bay khiến đàn hoảng loạn, có thể bỏ chỗ ngủ trên vách đá. Nhiều khu bảo tồn cũng không cho phép sử dụng thiết bị bay khi chưa được phép.
Đang bị cảm có nên đi ngắm linh trưởng không?
Nên hoãn chuyến. Linh trưởng rất dễ nhiễm bệnh đường hô hấp từ người, và một đàn nhỏ có thể bị ảnh hưởng nặng chỉ vì một du khách đang ốm. Nếu bắt buộc phải đi, hãy đeo khẩu trang và giữ khoảng cách xa hơn bình thường.
Làm sao biết một tour ngắm linh trưởng có trách nhiệm?
Tour tốt có người dẫn đường địa phương, nhóm nhỏ, cấm cho ăn và chạm vào con vật, giới hạn thời gian quan sát và dành một phần phí cho giữ rừng. Tour có tiết mục bế khỉ, chụp ảnh với linh trưởng bị xích thì nên tránh.
Có nên đăng ảnh linh trưởng kèm vị trí lên mạng không?
Không nên gắn vị trí hay ghi tên khu rừng cụ thể khi đăng ảnh loài quý hiếm, vì thông tin này có thể giúp người săn trộm tìm đến. Nếu muốn đóng góp dữ liệu, hãy gửi riêng cho ban quản lý khu bảo tồn.