NgaVoi.comNgà Voi
Linh trưởng

Nuôi khỉ làm cảnh: vì sao không nên, pháp luật nói gì và đang nuôi thì làm sao

Khỉ con dễ thương lúc nhỏ nhưng trưởng thành sẽ cắn, mang mầm bệnh và vi phạm pháp luật nếu nuôi. Vòng đời thật của khỉ cảnh và cách xử lý đúng nếu nhà đang nuôi.

An empty small metal cage sits on a tiled courtyard floor beside a closed wooden door, afternoon shadows, a Vietnamese man seen only from the knees down walking away

Không nên nuôi khỉ làm cảnh: khỉ là động vật hoang dã có tên trong Phụ lục CITES, nuôi không có nguồn gốc hợp pháp là vi phạm pháp luật, và khi trưởng thành khỉ trở nên mạnh, khó kiểm soát, có thể cắn người và lây bệnh. Mỗi con khỉ con được rao bán thường là kết quả của việc khỉ mẹ bị bắt hoặc bị giết; mua về là tiếp thêm tiền cho chính chuỗi săn bắt đó.

Nếu gia đình đang nuôi khỉ, cách đúng là liên hệ cơ quan kiểm lâm để tự nguyện chuyển giao cho cơ sở cứu hộ, không tự mang thả vào rừng. Phần dưới đây giải thích vì sao, kèm các quy định trích từ văn bản pháp luật hiện hành.

Vòng đời thật của một con khỉ cảnh

Người mua thường chỉ thấy giai đoạn đầu. Bảng sau kể lại những gì hay xảy ra tiếp theo, dựa trên các trường hợp khỉ được tiếp nhận ở cơ sở cứu hộ.

Giai đoạnĐiều thường xảy ra
Bắt từ rừngKhỉ mẹ bị bắt hoặc bị giết để lấy con non; nhiều con non chết trên đường vận chuyển
Vài tháng đầu ở nhàKhỉ con bám người, ngoan, được cho ăn sữa, bánh, trái cây ngọt; dễ mắc bệnh tiêu hoá, thiếu chất
Bắt đầu lớnHiếu động, phá đồ, cắn khi bị ngăn cản; gia đình bắt đầu xích hoặc nhốt lồng
Trưởng thànhTìm vị trí thứ bậc, cắn cả người nuôi, đặc biệt trẻ em; bị nhốt lồng nhỏ suốt ngày
Kết cụcBị bán lại, bỏ rơi, thả bừa ra rừng, hoặc may mắn được chuyển giao cho cơ sở cứu hộ

Khỉ có thể sống rất lâu, lâu hơn nhiều so với chó, mèo nhà. Phần lớn đời sống của một con khỉ cảnh vì vậy là thời gian bị xích hoặc nhốt, không có đàn, không có rừng. Ngay cả khi được chuyển tới cơ sở cứu hộ, con vật đã quen người thường cần thời gian rất dài mới hoà nhập được với một nhóm khỉ khác.

Rủi ro sức khoẻ khi sống chung với khỉ

Khỉ và người có họ hàng gần nên nhiều mầm bệnh truyền được qua lại hai chiều. Những rủi ro đã được ghi nhận gồm:

  • Vết cắn, vết cào: răng nanh khỉ trưởng thành dài và sắc, vết cắn sâu, dễ nhiễm trùng; trẻ em hay bị cắn vào mặt, tay.
  • Bệnh dại: khỉ có thể mắc và truyền bệnh dại; mọi vết cắn cần được xử lý y tế.
  • Virus herpes B: khỉ chi Macaca có thể mang virus này mà không biểu hiện bệnh; ở người, dù rất hiếm, nhiễm virus có thể gây biến chứng nặng.
  • Lao, ký sinh trùng đường ruột, nấm da: lây qua tiếp xúc gần, đồ dùng chung, phân.
  • Lây ngược từ người sang khỉ: cảm cúm, lao, bệnh đường ruột của người có thể làm khỉ ốm nặng; khỉ nuôi nhốt nếu bị thả ra rừng có thể mang mầm bệnh vào quần thể hoang dã.

Vì vậy, các cơ sở cứu hộ luôn cách ly và kiểm tra sức khoẻ khỉ mới tiếp nhận. Điểm b khoản 1 Điều 19 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT yêu cầu cơ sở cứu hộ động vật hoang dã phải có khu vực cách ly động vật mới tiếp nhận và trước khi thả lại tự nhiên.

Khỉ trưởng thành thay đổi thế nào

Khỉ con bám người vì bản năng bám mẹ, chứ không phải vì đã "thuần". Khi đến tuổi trưởng thành, đặc biệt là khỉ đực, bản năng tìm chỗ đứng trong đàn trỗi dậy. Trong một gia đình, con khỉ coi các thành viên như đàn của nó và tìm cách vượt lên những người nó cho là thấp hơn, thường là trẻ em, người già hoặc khách lạ.

Biểu hiện thường thấy là nhe răng, nhướng mày, lao tới, giật đồ và cắn. Người nuôi phản ứng bằng cách đánh, xích ngắn hơn hoặc nhốt lồng nhỏ, khiến con vật căng thẳng hơn, tự cắn lông, đi vòng tròn lặp đi lặp lại, hoặc ngồi bất động. Đó là những dấu hiệu tổn thương tâm lý mà người làm cứu hộ gặp rất thường xuyên.

Không có cách huấn luyện nào biến một con khỉ trưởng thành thành vật nuôi an toàn. Một số người tìm cách cắt nanh để khỉ "hết cắn", nhưng việc đó gây đau, nhiễm trùng và không thay đổi hành vi. Câu trả lời duy nhất đúng là khỉ thuộc về đàn của nó trong rừng, hoặc nếu không thể, thuộc về một cơ sở cứu hộ có chuyên môn.

Pháp luật quy định thế nào về nuôi khỉ

Toàn bộ các loài khỉ đều có tên trong Phụ lục CITES. Theo khoản 10 Điều 3 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, loài thuộc Phụ lục CITES không được coi là động vật rừng thông thường; vì vậy không thể áp dụng cách nuôi động vật rừng thông thường theo Điều 24 của Thông tư cho khỉ. Điều 49 Luật Lâm nghiệp yêu cầu việc gây nuôi động vật rừng thuộc Phụ lục CITES phải bảo đảm nguồn giống hợp pháp, an toàn với người, vệ sinh môi trường, phòng ngừa dịch bệnh, những điều mà một gia đình nuôi khỉ con mua trôi nổi không thể đáp ứng.

Khoản 3 Điều 9 Luật Lâm nghiệp nghiêm cấm săn, bắt, nuôi, nhốt, giết, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán động vật rừng trái quy định của pháp luật. Ở mức hình sự, Điều 234 Bộ luật Hình sự xử lý hành vi nuôi, nhốt, buôn bán trái phép động vật hoang dã theo trị giá con vật hoặc khoản thu lợi; điểm c khoản 1 Điều này còn áp dụng cho trường hợp trị giá thấp hơn mức quy định nhưng người vi phạm đã bị xử phạt hành chính về hành vi này mà còn vi phạm. Với loài thuộc nhóm được ưu tiên bảo vệ, Nhóm IB hoặc Phụ lục I CITES, Điều 244 được áp dụng với mức phạt nặng hơn.

Lời rao "khỉ có giấy tờ", "khỉ trại" cần được hiểu đúng: nguồn gốc hợp pháp phải chứng minh được theo hồ sơ quản lý lâm sản, không phải một tờ giấy viết tay của người bán. Khi nghi ngờ, cách an toàn duy nhất là không mua.

Những lý do hay được đưa ra và sự thật

"Mua để cứu nó khỏi người bán". Tiền mua là động lực để người bán tiếp tục bắt con khác. Muốn cứu, hãy ghi lại thông tin và báo cơ quan kiểm lâm để con vật được tịch thu và chuyển tới cơ sở cứu hộ.

"Nhà gần rừng, nuôi tạm rồi thả". Khỉ nuôi từ nhỏ không biết kiếm ăn, không biết tránh thú dữ và người săn, không được đàn hoang chấp nhận. Thả bừa thường đồng nghĩa với con vật chết hoặc quay về quấy phá khu dân cư.

"Nuôi một cặp cho chúng có bạn". Hai con khỉ trong lồng nhỏ không thay thế được một đàn; chúng có thể đánh nhau, sinh con, và số khỉ nuôi nhốt trái phép tăng lên.

"Khỉ nhà quen người, không cắn". Hầu hết khỉ nuôi cắn người khi trưởng thành; vết cắn khỉ cần xử lý y tế và có rủi ro bệnh dại.

"Khỉ nhiều lắm, đâu có quý". Mọi loài khỉ đều thuộc Phụ lục CITES và nhiều quần thể hoang dã đang suy giảm vì chính việc bắt khỉ con bán làm cảnh. Thấy khỉ nhiều ở một điểm du lịch không phản ánh tình trạng của khỉ trong những khu rừng xa hơn, nơi đàn khỉ đã thưa dần.

Gia đình đang nuôi khỉ: làm gì cho đúng

Nếu nhà bạn hoặc người quen đang nuôi khỉ, dù mua hay được cho, đây là các bước nên làm:

  1. Giữ an toàn trước mắt: không để trẻ em lại gần, không tự tháo xích hay mở lồng khi con vật đang kích động.
  2. Liên hệ hạt kiểm lâm hoặc Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi cư trú, nói rõ loài, thời gian nuôi và tình trạng sức khoẻ của con vật.
  3. Đề nghị tự nguyện chuyển giao: khoản 2 Điều 15 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT có quy định trình tự cứu hộ đối với động vật do chủ sở hữu tự nguyện chuyển giao quyền sở hữu cho nhà nước.
  4. Không tự thả vào rừng: điểm a khoản 2 Điều 11 Thông tư 85/2025/TT-BNNMT yêu cầu động vật được thả về tự nhiên phải đủ điều kiện sức khoẻ, không mang dịch bệnh và còn tập tính tự nhiên, điều mà khỉ nuôi tại nhà gần như không đáp ứng.
  5. Nếu đã từng bị khỉ cắn hoặc cào, thông báo với cơ sở y tế để được tư vấn theo dõi.
  6. Sau khi chuyển giao, vệ sinh kỹ lồng, đồ dùng, khu vực khỉ từng ở.

Việc chủ động chuyển giao thể hiện thiện chí và giúp con vật có cơ hội được chăm sóc đúng cách. Đừng ngại liên hệ vì lo bị phạt; trì hoãn chỉ làm tăng rủi ro cho gia đình và cho con vật.

Muốn gần gũi linh trưởng, có cách tốt hơn

Tình yêu với động vật là điều đáng quý, chỉ cần đặt đúng chỗ. Những cách gần gũi linh trưởng mà không gây hại:

  • Tham quan cơ sở cứu hộ có chương trình đón khách, nơi bạn thấy khỉ, voọc, vượn đang được phục hồi để trở về rừng.
  • Tham gia chuyến ngắm linh trưởng ngoài tự nhiên có người dẫn đường, giữ khoảng cách và im lặng.
  • Tìm hiểu qua sách, phim tài liệu và tập ghi chép tập tính như người làm nghiên cứu.
  • Tình nguyện cho các hoạt động giáo dục bảo tồn ở trường học, khu dân cư.
  • Lên tiếng khi thấy rao bán khỉ con trên mạng, giải thích cho người xung quanh vì sao không nên mua.
  • Ủng hộ du lịch cộng đồng ở vùng đệm, nơi người dân có thu nhập nhờ giữ rừng và giữ đàn linh trưởng, thay vì nhờ bán con non.

Với trẻ nhỏ đang mong có một chú khỉ con, hãy kể cho trẻ nghe về đàn khỉ, về khỉ mẹ bế con trên cây. Trẻ sẽ hiểu rằng chú khỉ con hạnh phúc nhất khi ở cạnh mẹ trong rừng, chứ không phải trong một chiếc lồng ở nhà mình.

Câu hỏi thường gặp

Nuôi khỉ làm cảnh có phạm pháp không?

Nuôi khỉ không có nguồn gốc hợp pháp là vi phạm, vì khỉ thuộc Phụ lục CITES và Luật Lâm nghiệp cấm nuôi, nhốt động vật rừng trái quy định. Tuỳ loài, trị giá và việc đã từng bị xử phạt, hành vi có thể bị xử lý theo Điều 234 hoặc Điều 244 Bộ luật Hình sự.

Mua khỉ con trên mạng về nuôi có sao không?

Có. Khỉ con bán trên mạng gần như luôn có nguồn gốc từ rừng, mẹ của nó thường bị bắt hoặc giết. Người mua vừa có nguy cơ vi phạm pháp luật, vừa trực tiếp nuôi sống chuỗi săn bắt và buôn bán.

Đang nuôi khỉ thì giao cho ai?

Liên hệ hạt kiểm lâm hoặc Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi cư trú để được hướng dẫn tự nguyện chuyển giao. Con vật sẽ được chuyển tới cơ sở cứu hộ có chuyên môn để chăm sóc và đánh giá khả năng trở về tự nhiên.

Có thể tự thả khỉ nuôi về rừng không?

Không nên. Khỉ nuôi từ nhỏ không biết kiếm ăn, không được đàn hoang chấp nhận và có thể mang mầm bệnh từ người vào quần thể hoang dã. Việc thả phải được đánh giá sức khoẻ, tập tính theo quy định và do cơ quan có thẩm quyền thực hiện.

Khỉ nuôi từ nhỏ có cắn chủ không?

Rất thường xuyên khi khỉ trưởng thành. Khỉ tìm vị trí thứ bậc trong "đàn" là gia đình người nuôi và có thể cắn trẻ em, người lớn tuổi hoặc chính người chăm sóc. Vết cắn khỉ cần được xử lý y tế ngay.

Có loài khỉ nào được phép nuôi làm cảnh ở nhà không?

Không có loài khỉ nào là động vật rừng thông thường để nuôi tự do, vì toàn bộ các loài khỉ đều thuộc Phụ lục CITES. Việc gây nuôi phải đáp ứng điều kiện của Luật Lâm nghiệp và Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, không phải nuôi làm cảnh trong gia đình.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138