Vượn là linh trưởng không có đuôi, tay dài gần gấp đôi chân, di chuyển bằng cách đu cành và sống theo gia đình nhỏ; ở Việt Nam, con đực trưởng thành thường lông đen còn con cái lông vàng nhạt hoặc vàng nâu. Cách dễ nhất để biết vượn còn trong một khu rừng là nghe: mỗi sáng sớm, cặp vượn hót đối đáp thành một bài dài, vang xa qua nhiều sườn núi.
Tất cả các loài vượn ở Việt Nam đều rất hiếm và được xếp vào nhóm nguy cấp. Vượn sống hoàn toàn trên tán cây, cần rừng già có tán liền và sinh sản rất chậm, nên mất rừng và săn bắt có thể xoá sổ chúng khỏi cả một vùng chỉ trong thời gian ngắn.
Nhận biết vượn chỉ bằng một cái nhìn
Không có đuôi. Đây là dấu hiệu quyết định. Bất kỳ con vật nào có đuôi dài, dù màu đen hay vàng, đều không phải vượn.
Tay rất dài. Khi treo người trên cành, tay vượn dài đến mức gần chạm cổ chân khi đứng thẳng. Bàn tay cong như cái móc, ngón cái ngắn, giúp móc cành nhanh mà không cần nắm chặt.
Đu cành thay vì chạy. Vượn chuyền từ cành này sang cành khác bằng hai tay, mỗi lần đu có thể vượt khoảng cách khá xa. Trên cành to, chúng còn đi bằng hai chân, hai tay giơ lên giữ thăng bằng.
Màu lông khác nhau giữa đực và cái. Ở các loài vượn Việt Nam, con đực trưởng thành có lông đen, tuỳ loài có mảng má trắng hoặc vàng; con cái lông vàng nhạt, vàng cam hoặc vàng nâu, thường có mảng đen trên đỉnh đầu.
Hiếm khi xuống đất. Vượn ăn, ngủ, chơi và sinh con trên cây. Vì vậy rất khó tìm thấy dấu chân vượn; dấu vết thường dùng là tiếng hót, vỏ quả rơi và phân dưới cây quả chín.
Bài hót buổi sáng: nghe thế nào cho đúng
Vượn hót chủ yếu trong khoảng thời gian quanh lúc mặt trời mọc, những ngày trời quang, ít gió. Bài hót thường bắt đầu bằng những tiếng ngắn của con đực, sau đó con cái chen vào bằng một chuỗi âm lên cao dần, nhanh dần rồi rung lên ở đỉnh, các nhà nghiên cứu gọi là "tiếng hót lớn" của con cái. Con đực đáp lại bằng những tiếng ngắn hoặc tiếng rung. Cả bài lặp đi lặp lại nhiều lần, kéo dài nhiều phút.
Bài hót có hai chức năng chính: báo cho các gia đình vượn khác biết khu rừng này đã có chủ, và gắn kết đôi vượn. Con non cũng tập hót theo bố mẹ, nên trong một bài hót đôi khi nghe thấy những tiếng non nớt, lạc nhịp.
Người làm khảo sát đếm số nhóm vượn bằng cách đứng ở các điểm nghe trên đỉnh đồi trước bình minh, ghi hướng và khoảng cách ước lượng của từng bài hót. Nếu bạn đi rừng và nghe thấy vượn hót, hãy làm điều tương tự: đứng yên, ghi giờ, hướng, thời lượng, rồi chuyển thông tin cho ban quản lý rừng. Đừng cố đi về phía tiếng hót, vì vượn sẽ im bặt và di chuyển đi nơi khác.
Màu lông vượn thay đổi theo tuổi
Một điểm thú vị ít người biết: màu lông vượn ở Việt Nam thay đổi qua các giai đoạn sống, nên không thể nhìn màu là đoán ngay giới tính nếu không biết tuổi.
| Giai đoạn | Con đực | Con cái |
|---|---|---|
| Mới sinh | Lông vàng nhạt, hoà vào bụng mẹ | Lông vàng nhạt, hoà vào bụng mẹ |
| Còn nhỏ đến chưa trưởng thành | Chuyển sang đen | Cũng chuyển sang đen |
| Trưởng thành | Giữ màu đen, tuỳ loài có mảng má trắng hoặc vàng | Đổi trở lại màu vàng nhạt, vàng cam hoặc vàng nâu, thường còn mảng đen ở đỉnh đầu |
Vì vậy, một con vượn đen trong gia đình có thể là bố, cũng có thể là con non đang lớn. Khi quan sát, hãy so kích thước: con trưởng thành lớn hơn hẳn và di chuyển dứt khoát hơn.
Hiện tượng đổi màu này cũng giúp người làm cứu hộ ước lượng tuổi của một con vượn bị tịch thu: con cái lông còn đen nghĩa là vẫn chưa trưởng thành, cần được chăm sóc và tập luyện lâu hơn trước khi có thể ghép cặp.
Các loài vượn ở Việt Nam
Phân loại vượn ở Việt Nam đã được điều chỉnh nhiều lần khi có thêm dữ liệu di truyền và ghi âm tiếng hót. Bảng dưới đây dùng những tên gọi phổ biến; tài liệu khác có thể tách hoặc gộp loài khác đi.
| Tên phổ biến | Con đực trưởng thành | Vùng sống (rộng) |
|---|---|---|
| Vượn đen tuyền | Toàn thân đen, có chỏm lông trên đầu | Vùng núi cao phía Tây Bắc |
| Vượn cao vít | Đen, con cái vàng nâu với mảng đen trên đầu | Vùng núi đá vôi phía Bắc |
| Vượn đen má trắng | Đen, hai má có mảng lông trắng | Rừng Bắc Trung Bộ và Trường Sơn |
| Vượn má vàng | Đen, hai má có mảng lông vàng hoặc vàng hung | Rừng Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và phía Nam |
Mỗi loài có bài hót với cấu trúc hơi khác nhau, và chính tiếng hót đã giúp giới nghiên cứu nhận ra một số loài mới tách ra. Với người không chuyên, chỉ cần nhận ra "đây là vượn" đã là thông tin có giá trị.
Gia đình vượn và lãnh thổ
Vượn sống theo đơn vị gia đình gồm một cặp trưởng thành và một vài con non ở các độ tuổi khác nhau. Ở một số loài, gia đình có thể có thêm một con cái trưởng thành thứ hai. Mỗi gia đình giữ một vùng lãnh thổ riêng trên tán rừng và bảo vệ nó bằng tiếng hót nhiều hơn là đánh nhau.
Con cái thường sinh một con sau mỗi vài năm. Con non bám bụng mẹ suốt thời gian đầu, sau đó tập đu cành gần mẹ, và ở lại với gia đình nhiều năm trước khi rời đi tìm bạn đời và lãnh thổ mới. Nhịp sinh sản chậm như vậy khiến mỗi con vượn bị săn bắt là một khoảng trống mà quần thể cần rất lâu mới bù lại.
Vì lãnh thổ nằm trên tán cây, vượn cần những cây lớn liền tán để di chuyển. Một con đường mở xuyên rừng, một khoảnh rừng bị chặt trắng có thể chia đôi lãnh thổ, khiến gia đình vượn không tới được cây quả ở phía bên kia. Ở một số nơi, người ta làm cầu tán cây bằng dây để nối hai bên đường cho linh trưởng qua lại.
Vì sao vượn rất hiếm
Mối đe doạ với vượn chồng lên nhau và khó đảo ngược:
- Mất rừng già: vượn không sống được ở rừng thưa, đồn điền hay rừng trồng một loài.
- Săn bắt: tiếng hót giúp vượn giữ lãnh thổ nhưng cũng làm lộ vị trí với kẻ săn trộm.
- Bắt con non làm vật nuôi: để bắt được con non, gia đình vượn thường bị phá vỡ hoàn toàn.
- Quần thể nhỏ, cô lập: nhiều gia đình vượn bị kẹt trong mảnh rừng nhỏ, không có bạn đời mới, quần thể không thể tăng.
- Sinh sản chậm: mỗi lứa một con, cách nhau vài năm.
Vượn được Luật Lâm nghiệp (khoản 3 Điều 9) và Luật Đa dạng sinh học (khoản 4 Điều 7) bảo vệ; hành vi săn bắt, nuôi, nhốt, buôn bán trái phép loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ có thể bị truy cứu theo Điều 244 Bộ luật Hình sự. Nếu thấy vượn bị nuôi nhốt hoặc rao bán, hãy báo cơ quan kiểm lâm, đừng mua lại.
Hiểu lầm hay gặp về vượn
Vì ít người được nhìn thấy vượn ngoài tự nhiên, nhiều quan niệm sai được truyền miệng. Bảng dưới đây đặt hiểu lầm cạnh sự thật:
| Hiểu lầm | Sự thật |
|---|---|
| Vượn là khỉ to, có đuôi ngắn | Vượn không có đuôi và thuộc một họ riêng, khác khỉ |
| Con vượn đen là con đực, con vàng là con cái | Đúng với con trưởng thành; con non cả hai giới đều có giai đoạn lông đen |
| Nghe tiếng vượn ở đâu thì vượn còn nhiều ở đó | Một bài hót có thể là của gia đình cuối cùng trong cả vùng rừng |
| Vượn nuôi từ nhỏ sẽ thân thiện cả đời | Khi trưởng thành vượn trở nên khó kiểm soát, cắn mạnh và rất khó thả lại rừng |
| Rừng trồng xanh tốt cũng nuôi được vượn | Vượn cần rừng tự nhiên tán liền, nhiều loài cây cho quả quanh năm |
Hiểu lầm nguy hiểm nhất là nghĩ vượn con nuôi nhốt là "được cứu". Mỗi vượn con trong lồng thường đồng nghĩa với một gia đình vượn đã bị phá vỡ, và con vật sẽ cần nhiều năm tập luyện ở cơ sở cứu hộ mới có hy vọng trở lại rừng.
Ở cơ sở cứu hộ, vượn được ghép cặp, tập đu cành trên tán cây thật và tập tìm thức ăn tự nhiên trước khi được xem xét thả. Không phải cá thể nào cũng đi hết được quá trình đó, nên cách bảo vệ hiệu quả nhất vẫn là giữ cho vượn không bị bắt ngay từ đầu.
Bạn làm được gì cho vượn
Phần lớn người đọc sẽ không bao giờ đứng dưới tán rừng có vượn, nhưng vẫn góp phần được:
- Không mua, không nuôi, không chụp ảnh cùng vượn bị nuôi nhốt ở điểm du lịch hay quán xá; mỗi lượt chụp ảnh là một khoản tiền nuôi sống việc buôn bán.
- Thấy rao bán vượn con trên mạng hoặc ngoài chợ, lưu lại thông tin và báo cơ quan kiểm lâm hoặc công an; không tự mua để giải cứu.
- Khi đi rừng, đi đúng lối mòn có người dẫn đường, không phát nhạc to, không đốt lửa, để vượn còn yên tâm hót.
- Giải thích cho người thân rằng vượn có nguy cơ biến mất hẳn khỏi nhiều vùng rừng, và việc giữ rừng già gần nhà là giữ tiếng hót buổi sáng cho thế hệ sau.
- Ủng hộ sản phẩm của người dân vùng đệm làm theo hướng giữ rừng, thay vì sản phẩm từ việc phá rừng.
Trẻ em thường rất thích nghe bản ghi tiếng vượn hót. Cho trẻ nghe, rồi kể về gia đình vượn sống cùng nhau trên ngọn cây, là một cách nhẹ nhàng để trẻ hiểu vì sao cần giữ rừng.
Câu hỏi thường gặp
Vượn có đuôi không?
Không. Vượn hoàn toàn không có đuôi, đây là dấu hiệu nhanh nhất để phân biệt vượn với khỉ và voọc. Con vật nào có đuôi dài, dù màu đen hay vàng, đều không phải vượn.
Vì sao vượn đực màu đen còn vượn cái màu vàng?
Ở các loài vượn Việt Nam, con non sinh ra màu vàng nhạt, chuyển sang đen khi lớn; con đực giữ màu đen, còn con cái đổi lại màu vàng khi trưởng thành. Hiện tượng này giúp nhận ra giới tính và tuổi khi quan sát.
Vượn hót vào lúc nào?
Vượn hót chủ yếu quanh lúc mặt trời mọc, nhất là ngày trời quang, ít gió. Bài hót là cặp đôi đối đáp, kéo dài nhiều phút, nghe được từ rất xa trên sườn núi.
Vượn và khỉ khác nhau ra sao?
Vượn không có đuôi, tay dài, đu cành và sống theo gia đình nhỏ một cặp; khỉ có đuôi, chạy bốn chân, hay xuống đất và sống thành đàn đông. Vượn có họ hàng gần với nhóm vượn lớn hơn là với khỉ.
Nuôi vượn làm cảnh có được không?
Không. Vượn là loài nguy cấp được pháp luật bảo vệ; nuôi, nhốt, mua bán trái phép có thể bị xử lý hình sự theo Điều 244 Bộ luật Hình sự. Vượn nuôi nhốt cũng mất khả năng hót đúng và sống theo gia đình.
Nghe tiếng vượn trong rừng thì nên làm gì?
Đứng yên, ghi lại giờ, hướng và thời lượng bài hót, rồi chuyển cho ban quản lý rừng hoặc cơ quan kiểm lâm. Không đi về phía tiếng hót và không đăng vị trí cụ thể lên mạng.