Linh trưởng sống theo những kiểu tổ chức rất khác nhau: vượn sống theo gia đình một cặp, voọc và chà vá theo nhóm một con đực với nhiều con cái, khỉ theo đàn đông nhiều đực nhiều cái, còn cu li gần như sống đơn độc nhưng vẫn giữ liên lạc với cá thể xung quanh. Điểm chung là quan hệ giữa các thành viên được duy trì hằng ngày bằng chải lông, tiếng kêu, nét mặt và sự chăm sóc con non kéo dài.
Hiểu đời sống xã hội của linh trưởng giúp thấy rõ vì sao săn bắt hay bắt con non gây hại lớn hơn nhiều so với việc mất một cá thể: mỗi lần như vậy là một mạng lưới quan hệ bị phá vỡ, và nhiều khi cả nhóm không hồi phục được.
Bốn kiểu tổ chức xã hội ở linh trưởng Việt Nam
Bảng dưới đây so sánh bốn nhóm theo những câu hỏi người quan sát hay đặt ra. Đây là xu hướng chung, mỗi loài và mỗi quần thể có thể có ngoại lệ.
| Nhóm | Kiểu nhóm | Ai rời nhóm khi trưởng thành | Cách giữ lãnh thổ |
|---|---|---|---|
| Vượn | Gia đình: một cặp trưởng thành và con non | Con non cả đực lẫn cái | Hót đối đáp mỗi sáng |
| Voọc, chà vá | Nhóm một con đực với vài con cái, đôi khi nhiều nhóm tụ lại | Chủ yếu con đực non | Con đực canh gác, tiếng kêu trầm, nhảy rung cành |
| Khỉ | Đàn đông, nhiều đực nhiều cái, chia dòng họ theo con cái | Con đực | Không giữ lãnh thổ chặt, vùng sống chồng lấn, tránh nhau bằng tiếng kêu |
| Cu li | Sống riêng lẻ, phạm vi các cá thể chồng lấn | Con non khi đủ lớn | Đánh dấu bằng mùi nước tiểu, ít tiếng kêu |
Điều đáng chú ý: ở khỉ, con cái ở lại đàn mẹ suốt đời nên đàn khỉ là một "dòng họ bên ngoại"; ở vượn, cả con đực và con cái đều phải ra đi lập gia đình mới. Vì vậy, khi một mảnh rừng bị cô lập, vượn non không có chỗ để đi và không tìm được bạn đời, quần thể đứng yên rồi suy giảm.
Chải lông: "keo dán" của đời sống linh trưởng
Chải lông là hoạt động xã hội phổ biến nhất ở khỉ, voọc và chà vá. Một con ngồi yên, con kia dùng ngón tay rẽ lông, nhặt bụi, vảy da và ký sinh. Nhìn bề ngoài là vệ sinh, nhưng thời gian dành cho chải lông nhiều hơn hẳn mức cần để giữ sạch, vì chức năng chính của nó là giữ quan hệ.
Ai chải lông cho ai phản ánh thứ bậc và tình thân: con có thứ bậc thấp thường chải cho con có thứ bậc cao, con cái cùng dòng họ chải cho nhau nhiều nhất. Sau một trận xung đột, hai bên thường chải lông cho nhau để làm hoà. Con được chải lông thả lỏng cơ thể, nhắm mắt, nhịp tim chậm lại.
Vượn cũng chải lông nhưng ít hơn khỉ, chủ yếu giữa đôi trưởng thành và giữa mẹ với con. Cu li dùng hàng răng cửa dạng lược để tự chải và chải cho con non. Khi quan sát một đàn linh trưởng nghỉ trưa, ghi lại cặp nào chải lông cho nhau là cách đơn giản để bắt đầu hiểu cấu trúc của đàn.
Bốn kênh giao tiếp của linh trưởng
Âm thanh. Từ bài hót dài của vượn, tiếng cảnh báo trầm của voọc đực, đến hàng chục kiểu tiếng kêu ngắn của khỉ báo hiệu thức ăn, kẻ thù trên không hay kẻ thù dưới đất. Một số loài khỉ có tiếng báo động khác nhau cho từng loại nguy hiểm.
Nét mặt. Khỉ nhe răng là sợ hoặc đe doạ, há miệng tròn kèm nhìn chằm chằm là cảnh báo, chép môi là tín hiệu thân thiện. Voọc ít biểu cảm mặt hơn, dùng tư thế cơ thể nhiều hơn.
Tư thế và cử chỉ. Quay lưng mời chải lông, đuôi dựng cao, nhảy rung cành, đập tay xuống đất, chìa tay xin thức ăn. Con non dùng cử chỉ để gọi mẹ, con có thứ bậc thấp cúi mình để tránh va chạm.
Mùi. Cu li đánh dấu đường đi bằng nước tiểu, vì vậy chúng biết cá thể nào đã đi qua cành nào. Ở khỉ và voọc, mùi ít quan trọng hơn nhưng vẫn giúp nhận ra cá thể và trạng thái sinh sản.
Nuôi con: ai chăm và chăm thế nào
Ở linh trưởng, con non phụ thuộc lâu vào người lớn, và người chăm không phải lúc nào cũng chỉ là mẹ.
| Nhóm | Con non bám ở đâu | Ai tham gia chăm | Điều đặc biệt |
|---|---|---|---|
| Vượn | Bám bụng mẹ thời gian đầu | Mẹ là chính; bố chơi đùa, bảo vệ | Con non ở lại gia đình nhiều năm, tập hót theo bố mẹ |
| Voọc, chà vá | Bám bụng mẹ | Mẹ và các con cái khác bế giúp trong thời gian ngắn | Con non nhiều loài có màu lông sặc sỡ khác hẳn con lớn |
| Khỉ | Bám bụng, lớn hơn thì cưỡi lưng mẹ | Mẹ và dòng họ bên mẹ | Con non thừa hưởng thứ bậc của mẹ trong đàn |
| Cu li | Bám mẹ hoặc được mẹ để lại trên cành | Mẹ | Mẹ quay lại đón con sau mỗi đợt đi kiếm ăn |
Từ bảng có thể thấy, con non linh trưởng học gần như mọi kỹ năng sống qua việc theo sát người lớn. Một con non bị bắt khỏi đàn không chỉ mất mẹ mà mất cả "trường học", đó là lý do các cơ sở cứu hộ phải dành rất nhiều thời gian cho con vật tập lại từ đầu, và không phải con nào cũng có thể trở về rừng.
Rời đàn, tìm bạn và lập nhóm mới
Việc rời nhóm sinh ra là giai đoạn nguy hiểm nhất trong đời một con linh trưởng. Con khỉ đực non rời đàn mẹ, có khi lang thang một mình hoặc theo nhóm đực độc thân một thời gian, rồi tìm cách gia nhập một đàn khác ở thứ bậc thấp. Con voọc đực non thường tụ thành nhóm đực, chờ cơ hội thay con đực đầu đàn của một nhóm khác.
Ở vượn, con non khi trưởng thành bắt đầu bị bố hoặc mẹ cùng giới đẩy dần ra rìa lãnh thổ. Chúng phải tìm một khoảng rừng còn trống và một bạn đời, rồi cùng nhau tập hót để khẳng định lãnh thổ mới. Nếu rừng xung quanh đã bị chặt, không có chỗ trống, cá thể trẻ đó không thể lập gia đình.
Giai đoạn này cũng là lúc linh trưởng hay bị bắt gặp ở nơi lạ, như vườn cây gần làng hay ven đường. Thấy một con khỉ hay voọc đơn độc không có nghĩa là nó bị lạc cần "cứu", nhiều khả năng đó là một cá thể trẻ đang tìm đường. Cứ để nó yên và báo chính quyền địa phương nếu con vật bị thương hoặc ở chỗ nguy hiểm.
Khi một đàn bị phá vỡ
Mỗi vụ săn bắt hay bắt con non để buôn bán tác động lên cả cấu trúc xã hội của nhóm. Những hậu quả đã được ghi nhận ở nhiều loài:
- Mất con cái trưởng thành: con non phụ thuộc chết theo hoặc lạc, dòng họ mất người sinh sản trong nhiều năm.
- Mất con đực đầu đàn ở voọc: nhóm bị xáo trộn, con đực mới có thể tới thay, đàn mất ổn định một thời gian.
- Mất một nửa đôi vượn: con còn lại có thể ngừng hót, gia đình tan rã, lãnh thổ bỏ trống.
- Đàn nhỏ dần: không đủ thành viên canh gác, đàn dễ bị thú săn mồi và người săn bắt tiếp cận hơn.
- Mất kiến thức chung: những cá thể lớn tuổi biết cây nào ra quả mùa nào, chỗ ngủ an toàn ở đâu; mất chúng là mất "trí nhớ" của đàn.
Vì vậy, pháp luật không chỉ xử lý hành vi giết mà cả hành vi bắt, nuôi, nhốt. Khoản 3 Điều 9 Luật Lâm nghiệp liệt kê đủ các hành vi săn, bắt, nuôi, nhốt, giết, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán động vật rừng trái quy định trong danh sách hành vi bị nghiêm cấm.
Tập quan sát hành vi xã hội như người làm nghiên cứu
Bạn có thể tập quan sát hành vi linh trưởng ở cơ sở cứu hộ hay vườn quốc gia có chương trình đón khách, hoặc qua phim tài liệu. Cách làm đơn giản:
- Chọn một cá thể dễ nhận ra, đặt cho nó một tên gọi tạm theo đặc điểm như "con cụt ngón" hay "con mặt sẹo".
- Đặt chuông báo mỗi hai phút; mỗi lần chuông kêu, ghi lại cá thể đó đang làm gì: ăn, nghỉ, di chuyển, chải lông, chơi, kêu.
- Khi cá thể đó chải lông hoặc được chải lông, ghi lại với ai.
- Sau nửa giờ, đếm xem mỗi hoạt động chiếm bao nhiêu lần ghi và vẽ một sơ đồ ai chải lông cho ai.
- So sánh hai buổi sáng và chiều, hoặc hai cá thể khác nhau, để thấy nhịp sinh hoạt và quan hệ trong nhóm.
Đây là phương pháp lấy mẫu theo khoảng thời gian mà người nghiên cứu tập tính vẫn dùng. Với trẻ em, đây là cách học kiên nhẫn và tôn trọng con vật: chỉ nhìn, ghi, không gọi, không ném thức ăn, và mỗi em tự kể lại điều mình thấy, không cần chấm điểm hay so ai ghi được nhiều hơn.
Hiểu lầm hay gặp về tập tính linh trưởng
Nhiều cách hiểu quen thuộc về khỉ, vượn hình thành từ phim hoạt hình, gánh xiếc hay clip trên mạng. Đối chiếu với tập tính thật:
| Hiểu lầm | Tập tính thật |
|---|---|
| Khỉ nhe răng là đang cười, đang vui | Nhe răng là tín hiệu sợ hãi hoặc đe doạ; chép môi mới là tín hiệu thân thiện |
| Khỉ bắt chấy cho nhau vì bẩn | Chải lông chủ yếu để giữ quan hệ, làm hoà và thể hiện thứ bậc |
| Linh trưởng nuôi từ nhỏ sẽ coi người là đàn | Khi trưởng thành chúng tìm vị trí thứ bậc, có thể cắn chính người nuôi để khẳng định |
| Vượn hót vì vui, vì đói | Bài hót để giữ lãnh thổ và gắn kết đôi vượn, gần như chỉ vào buổi sáng |
| Con vật ngồi một mình là bị đàn bỏ rơi | Có thể là cá thể trẻ đang rời đàn, hoặc con non được mẹ để lại tạm thời |
Những hiểu lầm này không vô hại: chúng khiến người ta lại gần khi con vật đang cảnh báo, hoặc mua con non vì nghĩ nó sẽ gắn bó như thú cưng. Biết đọc tập tính thật là cách tự bảo vệ mình và bảo vệ con vật cùng lúc.
Câu hỏi thường gặp
Đàn khỉ có con đầu đàn không?
Có thứ bậc rõ ràng, nhưng không phải lúc nào cũng có một "vua khỉ" duy nhất. Con đực có thứ bậc cao nhất thường được ăn trước và bảo vệ đàn, còn các dòng họ con cái có thứ bậc riêng, quyết định nhiều về việc con non được đối xử thế nào.
Vì sao khỉ hay ngồi bắt chấy cho nhau?
Đó là hành vi chải lông. Ngoài việc nhặt bụi, vảy da và ký sinh, chải lông giúp giữ quan hệ, làm hoà sau xung đột và khẳng định thứ bậc trong đàn. Khỉ dành thời gian chải lông nhiều hơn hẳn mức cần để giữ sạch.
Vượn có sống chung thủy cả đời không?
Vượn sống theo cặp lâu dài và hót đối đáp để gắn kết, nhưng nghiên cứu cho thấy đôi khi vẫn có thay đổi bạn đời. Điểm chắc chắn là gia đình vượn rất bền, mất một con trưởng thành là gia đình bị xáo trộn lớn.
Cu li sống một mình có cô đơn không?
Cu li kiếm ăn riêng lẻ nhưng phạm vi sống của các cá thể chồng lấn, chúng nhận biết nhau qua mùi và đôi khi ngủ gần nhau. Đây là kiểu sống phù hợp với thức ăn rải rác về đêm, không phải dấu hiệu bất thường.
Con khỉ đi một mình có phải bị lạc đàn không?
Thường là không. Nhiều khả năng đó là con đực trẻ vừa rời đàn mẹ và đang tìm đàn mới. Cứ để nó yên, giữ khoảng cách, chỉ báo chính quyền địa phương khi con vật bị thương hoặc ở chỗ nguy hiểm.
Trẻ em có thể học gì từ việc quan sát linh trưởng?
Trẻ học được cách kiên nhẫn quan sát, ghi chép và tôn trọng khoảng cách với động vật. Một buổi quan sát chỉ cần ghi con vật đang làm gì và chơi với ai, rồi để trẻ tự kể lại, không cần chấm điểm.